บทที่ ๓๒ การภาวนา เป็นการทวนกระแสความชอบชัง
การภาวนาเป็นการทำซ้ำทวนกลับไปกลับมา และการคิดซ้ำๆ ก็มิใช่การย้ำคิดย้ำทำแบบไม่มีทางออก ไม่ใช่หมกมุ่นคิดวกไปวนมาเหมือนพายเรือในอ่าง แต่เป็นกระบวนการทำให้สัญญาในความรู้มั่นคง เมื่อรู้ความจริงตามที่ไตร่ตรองพิจารณามาแล้วก็คิดทบทวนความจริงนั้นซ้ำๆ เพิ่มขึ้นอยู่บ่อย ๆ เพื่อให้เกิดความชำนาญ ซึ่งตรงกับคำว่า “ภาวนา”
จิตที่หมกมุ่นลุ่มหลงอยู่กับเรื่องความชอบความชัง ตั้งแต่วันที่ลืมตาดูโลกเป็นต้นมา นาทีหนึ่งๆ ไม่รู้กี่ครั้งต่อกี่ครั้ง ชั่วโมงหนึ่งๆ ไม่รู้กี่ครั้งต่อกี่ครั้ง เดือนหนึ่งๆ ปีหนึ่งๆ ได้ตกตะกอนเกาะติดแน่น เป็นอนุสัย ทับถม พอกพูนกันขึ้นมา ยากจะกะเทาะออกได้ การจะย้อนกระแสความคิดเดิมซึ่งคุ้นชินอยู่กับความชอบความชังจึงจำเป็นต้องคิดทบทวนซ้ำๆ ต้องใช้ความเพียรอย่างต่อเนื่อง เพื่อให้จิตคุ้นชินกับการคิดแบบใหม่
เมื่อความรู้สึกชอบเกิดขึ้นก็วางจิตเป็นกลางเฉยๆ แล้วสอนตัวเองว่า “เดี๋ยวความชอบนี้ก็จะเปลี่ยนแปลงไป ไม่เที่ยง” เมื่อความชังเกิดขึ้น จิตต้องการผลักใสออกห่างก็วางจิตเป็นกลางเฉยๆ แล้วสอนตัวเองว่า “เดี๋ยวความชังนี้ก็จะเปลี่ยนแปลงไป ไม่เที่ยง”
