สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๒๕ อาการของเวทนา ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”
๒๕ . อาการของเวทนา
สุข คือ ความสุขสบายที่เป็นผลมาจากการสัมผัสทางกายที่สบายเช่น นั่งสบาย นอนสบาย ห่มผ้าสบาย เย็นสบาย อุ่นสบาย เป็นต้น รวมความก็คือ ความรู้สึกชอบ เป็นสุขที่เกิดจากการสัมผัสทางกายนั่นเอง
โสมนัส คือ ความสุขภายในจิตใจ สบายใจ รู้สึกปลอดโปร่งใจ ความโล่งใจเบาใจ เอิบอิ่มใจ เป็นต้น รวมความก็คือ อาการที่จิตเกิดความรู้สึกสุขใจสบายใจ
ทุกข์ คือ ความเจ็บปวดทางกายที่เป็นผลมาจากการสัมผัสที่ไม่สบายทางกาย เช่น นั่งไม่สบาย นอนไม่สบาย เจ็บป่วย เป็นต้น รวมความก็คือ การได้รับความเจ็บปวดทางกายนั่นเอง
โทมนัส คือ ความทุกข์ใจ ความไม่สบายใจ ความกังวล ความรู้สึกบีบคั้นทางด้านจิตใจ ความรู้สึกถูกกดดัน ความรู้สึกไม่โล่งใจ ความรู้สึกหนักอกหนักใจ ตามความชัง คือ โทสะ หรือ ปฏิฆะ ความหงุดหงิด ขัดเคือง
ความรู้สึกไม่สุขไม่ทุกข์ (อทุกขมสุขะ) แม้ความรู้สึกไม่สุขไม่ทุกข์ก็เป็นอาการของเวทนา ความรู้สึกไม่สุขไม่ทุกข์ คือ ความรู้สึกเฉยๆ กับอารมณ์ที่เคยได้รับ เช่น เมื่อได้รับสิ่งของมาใหม่ก็รู้สึกดีใจ เป็นสุขใจ ในระยะแรกๆ ต่อมาก็รู้สึกเฉยๆ กับของสิ่งนั้น คือ ไม่สุขไม่ทุกข์ ไม่ยินดียินร้าย แต่ถึงแม้จะไม่สุขไม่ทุกข์ ไม่ยินดียินร้ายกับของสิ่งนั้น แต่ลึกๆ แล้ว จิตก็ยังยึดครองไว้เป็นเจ้าของแบบอุปาทาน หรือ เมื่อถูกด่าจนชินก็เฉยๆ ไม่เดือดดาล แต่ก็เก็บกดไว้ รอโอกาสพลุกพล่านออกมาตามเวลาและจังหวะที่เหมาะสม ตามความหลงยึดแน่นไว้ คือ โมหะ หรือ อุปาทาน
สุขโสมนัส ความรู้สึกชอบ เป็นอารมณ์ของโลภะหรือราคะ
ทุกขโทมนัส ความรู้สึกไม่ชอบ เป็นอารมณ์ของโทสะหรือปฏิฆะ
อทุกขมสุขะ ความหม่นเหม่อไม่แจ่มใสเบิกบาน เป็นอารมณ์ของโมหะหรืออุปาทาน สุขก็หลงยึดไว้ ทุกข์ก็หลงยึดไว้ ไม่ยอมปล่อย เป็นอุปาทานยึดมั่น
