บทที่ ๓๑ จิตยังไม่รู้ต้องสอนให้จิตรู้
ในการนั่งสมาธิ ให้ลองนึกทบทวนผลของการปฏิบัติดูว่า เรานั่งสงบเฉยๆ หรือนั่งเพื่อให้นิวรณ์สงบระงับไปจนความรู้สึกทั่วพร้อมเด่นดวงขึ้นมา ก็ใช้ปัญญาขบคิดอยู่ข้างใน เราได้ประสบสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นผลมาจากการพลิกจิตขึ้นสู่วิปัสสนาหรือไม่ ชั่วขณะจิตหนึ่งของการปฏิบัติเคยสัมผัสถึงการเกิดขึ้นของความรู้สึกเบื่อหน่ายกับสังขารบ้างไหม เห็นคนหัวร่อต่อกระชิกกันก็รู้สึกเบื่อหน่าย เกิดความสงสารราวกับว่าเขาเหล่านั้นไม่รู้ว่าวันหนึ่งตนเองจะต้องแก่จะต้องตาย เห็นคนทะเลาะกันก็เบื่อหน่าย ราวกับว่าเขาเหล่านั้นไม่รู้ว่าวันหนึ่งตนเองจะต้องแก่จะต้องตาย ได้ยินเสียงดนตรีก็เบื่อหน่าย เห็นเด็กเกิดก็เบื่อหน่าย เห็นคนตายก็เบื่อหน่าย
นั่งสงบนิ่งหลับตาลงทบทวนว่า ได้เห็นความเกิดขึ้น ดำรงอยู่ และแปรเปลี่ยนไปของสภาวะไหม
ได้เห็นความดับไป และความดับไปของสภาวะ แล้วรู้สึกถึงความหวาดกลัวที่ต้องเกิด และต้องตายอยู่ร่ำไปไหม
ได้รู้สึกเห็นโทษที่ต้องเกิดและต้องตายไหม
ได้เกิดความรู้สึกเบื่อหน่ายชีวิตที่ต้องเกิดและต้องตายไหม
ได้เกิดความรู้สึกที่อยากไปให้พ้นเสียจากการเกิดและการตายไหม
ถ้าเคยมีความรู้สึกดังกล่าวเกิดขึ้น ได้นำกลับมาทบทวนหรือไม่ หรือเพียงเกิดความรู้สึกเช่นนั้น ชั่วครั้งชั่วคราวแล้วปล่อยเลยไป ไม่ได้นำความรู้สึกนั้นกลับมาพิจารณา ทบทวน จนเกิดอุเบกขาวางเฉยในสภาวะที่เกิดขึ้น ดำรงอยู่ และ ปรวนแปรไป
การที่ต้องนำความรู้สึกเช่นนั้นกลับมาคิดทบทวนซ้ำ เพราะจิตยังไม่รู้ จึงต้องสอนให้จิตรู้ สอนครั้งเดียวจิตยังจำไม่ได้ หรือจำได้บ้าง ไม่ได้บ้าง หลงลืมไปบ้าง จึงต้องนำกลับมาคิดทบทวนซ้ำๆ เพื่อย้ำให้จิตจดจำได้ ให้สัญญามั่นคง เป็นการกระตุ้นเตือนให้จิตได้มีข้อมูลใหม่ จนเกิดสัญญาใหม่ขึ้นมา แล้วจดจำข้อมูลใหม่ เหมือนสอนนักเรียนใหม่ สอนครั้งเดียวก็ยังไม่รู้ ยังไม่เข้าใจ ยังจำไม่ได้ ต้องสอนบ่อยๆ ต้องตามสอน ต้องพร่ำสอน ถ้าสอนบ่อยๆ แล้วก็ยังจำไม่ได้ ก็ต้องให้ท่องจำจนขึ้นใจ ตรงกับการภาวนา เหมือนท่องสูตรคูณจนขึ้นใจ
เมื่อพระพุทธเจ้าทรงสั่งสอน จึงทรงพร่ำสอน คือ ทรงย้ำแล้วย้ำอีก สอนแล้วสอนอีก พูดแล้วพูดอีก บอกแล้วบอกอีก และทรงตามสอน คือ ไม่ทอดทิ้ง เมื่อได้สอนแล้วก็ไม่ทอดทิ้ง จะทรงคอยตามสอดส่อง ตักเตือนอยู่เสมอ ไม่ทรงปล่อยปละละเลย ทรงติดตามผลของการสอนอยู่เสมอว่า สอนพระรูปนี้ไปถึงไหนแล้ว นำไปปฏิบัติแล้วมีความคืบหน้าเป็นอย่างไร มีผลเป็นอย่างไร ติดปัญหาอะไร เรียกว่า ตามสอน ไม่ใช่สอนแล้วก็ทรงปล่อยเลยตามเลย แต่ก็ยังตามสอดส่องดูว่า ทำตามที่ทรงสอนไปได้หรือไม่
