ในบรรดาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ คัมภีร์ปัฏฐานมีเนื้อหายาก สุขุม ลุ่มลึก และงดงามที่สุดด้วยนัยหลากหลายนับไม่ถ้วน อย่างไรก็ตาม เมื่อพระธรรมคำสอนจะอันตรธานเสื่อมสิ้นไป ก็จะเริ่มเสื่อมจากคัมภีร์ปัฏฐานอันงดงามยิ่งนี้ก่อน

อรรถกถามโนรถปูรณี คัมภีร์ อธิบายความแห่งอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต พระสุตตันตปิฎก กล่าวถึงลำดับความเสื่อมแห่งพระศาสนาไว้ โดยเริ่มจากการบรรลุ มรรค ผล ปฏิสัมภิทา อภิญญา และวิชชา เสื่อมไปก่อน การลงมือปฏิบัติเสื่อมไป การศึกษาเล่าเรียนเสื่อมไป ต่อมา จะไม่มีพระภิกษุบวชในพระศาสนา ชื่อว่า ภิกษุภาวะอันตรธาน และ สุดท้าย พระบรมสารีริกธาตุอันตรธานไป เป็นอันสิ้นสุดพระศาสนา

กาลเวลาผ่านไป จะไม่มีการศึกษาเล่าเรียน ปริยัติย่อมเสื่อมไป เมื่อพุทธบริษัทไม่สามารถศึกษาเล่าเรียน เพื่อความแตกฉานในพระธรรมคำสอน จึงจดจำเฉพาะแต่พระบาลี(พุทธพจน์)ไว้เท่านั้น เมื่อกาลเวลาผ่านไป พุทธบริษัทไม่สามารถจดจำไว้ได้แม้กระทั่งพระบาลี  เป็นเหตุให้พระไตรปิฎกถึงกาลเสื่อมไป

ในบรรดาพระไตรปิฎกทั้ง ๓ นั้น พระอภิธรรมจะเสื่อมไปก่อน ต่อมาพระสูตรเสื่อม และพระวินัยปิฎกเสื่อมในลำดับสุดท้าย

ในบรรดาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ จะเสื่อมตั้งแต่ท้ายขึ้นมา คือ คัมภีร์ปัฏฐานเสื่อมก่อน จากนั้นก็เสื่อมไล่ย้อนมาตามลำดับ ตั้งแต่ ยมก กถาวัตถุ ปุคคลบัญญัติ ธาตุกถา วิภังค์ จนถึง ธรรมสังคณี เสื่อมเป็นลำดับสุดท้าย

สาเหตุที่พระอภิธรรมเสื่อมไปก่อนคัมภีร์อื่น ก็เพราะพระอภิธรรมมีเนื้อหาที่เป็นสภาวธรรมล้วน ไม่มีเรื่องราว บุคคล เหตุการณ์ สถานที่ประกอบการอธิบาย จึงยากที่คนทั่วไปจะเข้าใจได้ เมื่อมีเนื้อหายากที่จะเข้าใจ ก็ไม่มีผู้สนใจศึกษาเล่าเรียน เมื่อไม่ศึกษาเล่าเรียน ก็ไม่มีการทรงจำสืบต่อ รอเพียงวันเสื่อมไป แล้วพระพุทธศาสนาก็ถึงกาลล่มสลาย

ปัจจัย ๒๔ กระบวนธรรมแห่งปัจจยาการ

จุดเชื่อมโยงสภาวะแห่งสรรพสิ่ง

คำว่า “ปัฏฐาน” แปลว่า ที่ตั้ง จุดเริ่มต้น เหตุอันมีปัจจัยสืบเนื่อง เมื่อนำมาใช้ในความหมายของคัมภีร์พระอภิธรรม หมายถึง ที่ตั้งแห่งปัจจัย ๒๔ ที่เป็นเหตุเกื้อหนุนให้เกิดธรรมทั้งหลาย หรือ ที่ตั้งแห่งกระบวนธรรมเป็นไปตามเหตุปัจจัยที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้อย่างพิสดาร ด้วยกำลังแห่งญาณอันเกิดจากการตรัสรู้

คัมภีร์ปัฏฐาน มีความละเอียด สุขุม ลุ่มลึก มีนัยหลากหลาย ยากที่บุคคลจะหยั่งถึงได้ทั่วถ้วน โดยมากเรียกกันว่า “คัมภีร์มหาปัฏฐาน”

มหาสมุทรเป็นที่รองรับแม่น้ำทุกสาย ฉันใด

คัมภีร์มหาปัฏฐานก็เป็นที่รองรับคำสอนทั้งหมด

ของพระพุทธองค์ ฉันนั้น

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

  เพราะความละเอียด สุขุม ลุ่มลึก มีนัยหลากหลายไม่สิ้นสุด ยากแก่การทำความเข้าใจ โบราณาจารย์จึงเรียกคัมภีร์นี้ว่า “อนันตนยสมันตปัฏฐานมหาปกรณ์” แปลว่า มหาคัมภีร์ประมวลสภาวธรรมมีรากฐานแผ่ออกไปกว้างใหญ่ไพศาลรายล้อมด้วยนัยเป็นอนันต์

คัมภีร์อื่นๆ ทั้ง ๖ คัมภีร์ที่แสดงมาแล้วโดยลำดับ พระพุทธองค์ทรงแจกแจงสภาวธรรมแต่ละสภาวะออกเป็นประเภทๆ อธิบายให้เห็นรายละเอียดเป็นเรื่องๆ เป็นหมวดๆ หรือเป็นหัวข้อๆ ยังไม่ได้แสดงความเชื่อมโยงกัน ส่วนในคัมภีร์ปัฏฐานนี้ทรงแสดงมิติความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันของสภาวธรรมแต่ละอย่างตามเหตุปัจจัย อย่างเป็นกระบวนธรรม มีนัยสลับซับซ้อน หลากหลายมิติ รวมกระบวนธรรมทั้งหมด ๒๔ ปัจจัยตามบทสวดท่อนสุดท้ายที่พระสงฆ์ใช้สวดในพิธีศพ ดังนี้ 

เหตุปฺจจโย (เหตุเป็นปัจจัย)

อารมฺมณปจฺจโย (อารมณ์เป็นปัจจัย)

อธิปติปจฺจโย (ความเป็นใหญ่เป็นปัจจัย)

อนนฺตรปจฺจโย (อนันตรธรรม คือภาวะต่อเนื่องไม่มีช่องระหว่างเป็นปัจจัย)

สมนนฺตรปจฺจโย (สมนันตรธรรม คือภาวะต่อเนื่องทันทีเป็นปัจจัย)

สหชาตปจฺจโย (สหชาติ คือเกิดร่วมกันเป็นปัจจัย)

อฺญมญฺญปฺจจโย (อัญญมัญญธรรม คืออาศัยกันและกันเป็นปัจจัย)

นิสฺสยปฺจจโย (นิสสยธรรม คือเป็นที่อาศัยเป็นปัจจัย)

อุปนิสฺสยปฺจจโย (อุปนิสสยธรรม คือเครื่องหนุนหรือกระตุ้นเร้าเป็นปัจจัย)

ปุเรชาตปฺจจโย (ปุเรชาตธรรม คือเกิดก่อนเป็นปัจจัย)

ปจฺฉาชาตปัจจัยปฺจจโย (ปัจฉาชาตธรรม คือเกิดหลังเป็นปัจจัย)

อาเสวนปฺจจโย (อาเสวนธรรม คือการซ้ำบ่อยหรือทำให้ชินเป็นปัจจัย)

กมฺมปฺจจโย (กรรมป็นปัจจัย)

วิปากปฺจจโย (วิบากเป็นปัจจัย)

อาหารปฺจจโย (อาหารเป็นปัจจัย)

อินฺทริยปฺจจโย (อินทรีย์ หรือการเป็นตัวการเป็นปัจจัย)

ฌานปฺจจโย (ภาวะจิตที่เป็นฌานเป็นปัจจัย)

มคฺคปฺจจโย (มรรคเป็นปัจจัย)

สมฺปยุตตปฺจจโย (สัมปยุตธรรม คือประกอบกันเป็นปัจจัย)

วิปฺปยุตตปฺจจโย (วิปยุตธรรม คือการแยกต่างหากกันเป็นปัจจัย)

อตฺถิปฺจจโย (อัตถิธรรมคือการมีอยู่เป็นปัจจัย)

นตฺถิปฺจจโย (นัตถิธรรมคือการไม่มีอยู่เป็นปัจจัย)

วิคตปฺจจโย (วิคตธรรมคือการปราศไปเป็นปัจจัย)

อวิคตปฺจจโย (อวิคตธรรมคือการไม่ปราศไปเป็นปัจจัย)

ในการแสดงปัจจัย ๒๔ นั้น พระพุทธองค์ทรงจำแนกปัจจัยหนึ่งๆ ด้วยธรรม ๓ หมวด คือ

๑.ธรรมที่เป็นเหตุ (ปัจจัยธรรม) หมายความว่า ผลธรรมย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ได้ เพราะอาศัยธรรมที่เป็นเหตุนี้ 

๒.ธรรมที่เป็นผล (ปัจจยุปบันธรรม) หมายความว่า ผลธรรมที่เกิดจากเหตุปัจจัย

๓.ธรรมที่มิใช่ผล (ปัจจนิกธรรม) หมายความว่า ธรรมที่นอกจากผล

ปัจจัยเหล่านี้ ยังสามารถจัดตามประเภทได้อีก เช่น ตามการเกิด (ชาติ) มีสหชาติ เป็นต้น ตามกาล ได้แก่ อดีต ปัจจุบัน อนาคต กาลวิมุตติ (พ้นจากกาล) และ ตามอำนาจ (สัตติ) ได้แก่ อำนาจที่ทำให้เกิดขึ้น(ชนกสัตติ) อำนาจการอุปถัมภ์ให้ดำรงอยู่(อุปถัมภกสัตติ) และอำนาจการตามประคับประคองให้สืบเนื่องกันไปเป็นกระบวนการ(อนุปาลกสัตติ) และ ตามการสงเคราะห์เข้ากันได้

แม้คัมภีร์ปัฏฐานจะมีความละเอียด มีนัยลึกซึ้งอย่างยิ่ง ถ้าผู้ศึกษาไม่มีพื้นฐานความรู้ด้านปรมัตถธรรมมาก่อน ก็ยากที่จะทำความเข้าใจโดยง่าย แต่สาระสำคัญโดยสรุปแห่งคัมภีร์ปัฏฐานก็อยู่ที่เรื่องกระบวนการแห่งสภาวธรรมตามปัจจัย ๒๔

ผู้สนใจศึกษาคัมภีร์ปัฏฐาน สามารถทำความเข้าใจเฉพาะเรื่องปัจจัย ๒๔ นี้เป็นเบื้องต้นก่อน ส่วนเรื่องอื่นแม้จะดูมีรายละเอียดมาก ก็เป็นเพียงการกำหนดกรอบให้แคบเข้ามา เพื่ออธิบายกระบวนการแห่งปัจจัย ๒๔ จะนำมาอธิบายบางปัจจัยพอเป็นตัวอย่าง ผู้สนใจพึงขวนขวายศึกษาเพิ่มเติมได้

กระบวนธรรมที่ ๑ เรื่องของเหตุปัจจัย

เรื่องของกระบวนการแห่งชีวิต

เหตุปัจจัย เป็นการนำแม่บทแห่งมาติกาในธรรมสังคณี คือ กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา มาแสดงความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันให้เห็นเป็นรูปกระบวนธรรม เพราะเหตุเป็นปัจจัยทำให้จิตกับเจตสิกแปรสภาพเป็นชั่ว(อกุศล) หรือดี(กุศล)

สภาวธรรมที่เป็นปัจจัยช่วยอุปการะเกื้อหนุนให้เกิดการสืบเนื่องเป็นกระบวนการ ก็คือ รากแห่งความดีความชั่ว ๖ ประการ คือ อกุศลเหตุ ๓ ได้แก่ โลภะ โทสะ โมหะ กุศลเหตุ ๓ ได้แก่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ (จะเรียกว่า “อกุศลมูล กุศลมูล” รากเหง้าแห่งอกุศล รากเหง้าแห่งกุศล ก็ได้) เป็นมูลเหตุให้สภาวธรรมทั้งหลายเกิดขึ้น (ชนกสัตติ) ดำรงอยู่ (อุปถัมภกสัตติ) และประคับประคองสืบเนื่องกันไปเป็นกระบวนการ (อนุปาลกสัตติ) นอกจากนี้ ยังมีวิบากเหตุและกิริยาเหตุที่เข้าร่วมวงเป็นปัจจัยให้เกิดกระบวนการได้อีก

สภาวธรรมทั้งหลายทั้งดีและชั่ว จะเกิดและเจริญงอกงามขึ้นมาได้ก็ด้วยอาศัยเหตุทั้ง ๖ ประการดังกล่าว เป็นปัจจัยให้กระบวนการอื่นเกิดขึ้นตามมา เปรียบเหมือนเมล็ดพืชจะงอกแตกหน่อออกมาได้ ก็ต้องได้ดิน น้ำ อากาศ และปุ๋ยเป็นปัจจัยเกื้อหนุนส่งเสริมจึงแทงยอดออกมาเจริญเติบโตได้ เมล็ดพืชเป็นเหตุ ส่วนดิน น้ำ อากาศ และปุ๋ย เป็นปัจจัยเกื้อหนุนให้พืชเกิดความสืบเนื่องเป็นกระบวนการแห่งการเกิดของพืช

มีข้อควรอธิบายเพิ่มเติมเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่าง

คำว่า “เหตุ” กับ “เหตุปัจจัย” คือ เมื่ออกุศลเหตุ ได้แก่ โลภะ โทสะ โมหะ และ กุศลเหตุ 

ได้แก่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เป็นเชื้อสงบนิ่งนอนเนื่องอยู่ในจิต

ยังไม่มีสิ่งใดเป็นปัจจัยมากระทบให้ฟุ้งขึ้นมาสืบเนื่องเป็นกระบวนการขณะนั้น

สภาวธรรมนั้นยังชื่อว่า “เหตุ”

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

แต่เมื่ออกุศลเหตุ หรือกุศลเหตุ ถูกกระตุ้นหรือถูกเร้าจากปัจจัยภายนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธัมมารมณ์ จึงฟุ้งขึ้นมาแปรสภาพพัฒนาการไปตามกระบวนการแห่งเหตุปัจจัย ขณะนั้น สภาวธรรมนั้น ชื่อว่า “เหตุปัจจัย”  เปรียบเหมือนเมล็ดพืชที่ถูกเก็บไว้ในภาชนะคงสภาพความเป็นเมล็ดพืชเท่านั้น แต่เมื่อถูกนำไปลงดิน ได้น้ำ อากาศ และปุ๋ยที่เหมาะสมเป็นปัจจัยเกื้อหนุนประกอบกัน ทำให้เกิดกระบวนการเจริญงอกงามสืบเนื่องตามมา

เมื่อเหตุเข้าสู่กระบวนการพัฒนาการตามปัจจัย จึงได้ชื่อว่า “เหตุปัจจัย”

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๘

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๑ (ตอนที่ ๒๒) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (๒) : “ปัจจัย ๒๔ กระบวนธรรมแห่งปัจจยากร จุดเชื่อมโยงสภาวะแห่งสรรพสิ่ง ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๑ (ตอนที่ ๒๒) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (๒) : “ปัจจัย ๒๔ กระบวนธรรมแห่งปัจจยากร จุดเชื่อมโยงสภาวะแห่งสรรพสิ่ง ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

“การศึกษาเป็นเครื่องมือสำคัญของสังคม

ที่ช่วยพัฒนาคนให้มีคุณสมบัติ

และศักยภาพตามความคาดหวังของสังคม 

ซึ่งแต่ละยุคสมัยก็จะแตกต่างกัน

และการศึกษายังเป็นเครื่องมือ

สำหรับคนที่มุ่งพัฒนาสมรรถนะของตนเอง

เพื่อก้าวไปสู่ความสำเร็จในสาขาอาชีพ”

ได้ดีเพราะมีครู

เขียนโดย พระมหาประสิทธิ์ ญาณปฺปทีโป

กลุ่มเพื่อชีวิตดีงาม / สถาบันพัฒนาพระวิทยากร /

สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศ

            การศึกษาเป็นเครื่องมือสำคัญของสังคมที่ช่วยพัฒนาคนให้มีคุณสมบัติและศักยภาพตามความคาดหวังของสังคม  ซึ่งแต่ละยุคสมัยก็จะแตกต่างกัน และการศึกษายังเป็นเครื่องมือสำหรับคนที่มุ่งพัฒนาสมรรถนะของตนเอง เพื่อก้าวไปสู่ความสำเร็จในสาขาอาชีพ

          โรงเรียนเป็นสถาบันหรือกลไกทางสังคมในการบ่มเพาะให้ความรู้และปลูกฝังค่านิยมของสังคม ให้กับสมาชิกใหม่คือเยาวชน  กระทรวงศึกษาธิการจะกำหนดคุณสมบัติให้กับนักเรียนเพื่อใช้เป็นเกณฑ์ในการประเมินคุณภาพโรงเรียน และนักเรียน  โดยมีบุคลากรทางการศึกษาเป็นผู้ขับเคลื่อนนโยบาย สำคัญที่สุดก็คือ “ครู” 

          ในสิงคาลกสูตร กล่าวถึงหน้าที่หรือบทบาทของครูอาจารย์ที่มีต่อศิษย์หรือเด็กนักเรียนไว้โดยสรุปดังนี้

๑. ฝึกฝนแนะนำให้เป็นคนดี

๒. สอนให้เข้าใจแจ่มแจ้ง

๓. สอนศิลปวิทยาให้สิ้นเชิง

๔. ยกย่องให้ปรากฏในหมู่เพื่อน

๕. สร้างเครื่องคุ้มกันภัยในทิศต่างๆ

          เห็นได้ว่าในข้อแรกนั้นก็คือ แนะนำลูกศิษย์ให้เป็นคนดี ถ้าพูดถึงการให้คะแนน ประเด็นนี้น่าจะเป็นคะแนนจิตพิสัย  ซึ่งคุณครูให้เด็กไว้แล้วอย่างน้อยคนละ ๑๐ คะแนน แต่นักเรียนบางคนก็ค่อยๆ ทำหายไปทีละนิดๆ นักเรียนอาจจะไม่ใส่ใจเพราะดูเป็นคะแนนเล็กน้อย แต่จริงๆ แล้ว คะแนนจิตพิสัยนี้สำคัญที่สุดสำหรับการดำเนินชีวิตในวันข้างหน้า

เพราะฉะนั้น ครู ไม่อาจเพียงตั้งคะแนนไว้แล้วละเลยในการแนะนำ  หากมัวแต่คอยหักแต่คะแนนจิตพิสัยเพียงอย่างเดียวอาจจะพลาดวัตถุประสงค์ไป

          “คะแนนจิตพิสัย 

คือ หัวใจของการศึกษา” 

พระมหาประสิทธิ์ ญาณปฺปทีโป

ผู้เขียนมองอย่างนั้น  เพราะนักเรียนต่อให้มีคะแนนและเกรดดีแค่ไหนหากจิตใจไม่ได้ถูกบ่มเพาะให้ดีแล้ว ก็มักจะมีปัญหาตามมาเสมอ 

เช่น เรียนเก่งแต่ไม่รับผิดชอบ  การบ้านก็เลยไม่เคยส่งเลย  หัวดีแต่ขี้เกียจงานที่ครูสั่งก็ไม่เคยเสร็จ  ตอนเข้าเรียนใหม่ๆ เกรดก็สูงนิสัยก็น่ารักแต่พอขึ้นมัธยม ๒-๓ ติดเพื่อนเท่านั้นแหละ การบ้านกลายเป็นยาพิษ ครูคือศัตรู รู้อย่างเดียวว่าวันนี้จะหลบไปไหน  เด็กผู้หญิงบางคนตอนอยู่มัธยมต้นยังใสซื่อผ่านไปปีเดียวกินเหล้าเก่งกว่าเด็กผู้ชายเสียอีก ฯลฯ

สภาพปัญหาเหล่านี้เป็นความจริงของโรงเรียนหลายแห่งที่กำลังเผชิญอยู่  เมื่อเด็กมีปัญหาขึ้นมาครูก็โทษครอบครัว ครอบครัวก็โทษโรงเรียน  โทษสภาพสังคม และบางคนก็โทษพระ(อันนี้เคยโดนจริงๆ) 

            กระบวนการในการช่วยเหลือเด็กแบบองค์รวมจึงไม่ค่อยเกิด  ในฝ่ายปกครองก็ตัดคะแนนความประพฤติ ขณะที่ฝ่ายวิชาการก็ตัดเกรดและให้ติด “๐” ติด “ร” ไว้  ผ่านไปจนถึง มัธยมปลาย เด็กบางคนจึงสะสมไว้เป็น ๒๐ – ๓๐ ตัว  พอถึงมัธยม ๖  ไม่สามารถจบได้ครูค่อยติดตามให้มาแก้มันก็ยากขึ้นไปอีกเพราะบางวิชาใช่ว่าจะหาครูเจอได้ง่ายๆ เมื่อเห็นเด็กมาง้อแก้ครูบางท่านก็หมั่นไส้ทำเป็นไม่สนใจเสียอีก 

เมื่อต้นเดือนธันวาคมที่ผ่านมาได้ไปที่  โรงเรียนปากคาดพิทยาคม จังหวัดบึงกาฬ  เห็นสภาพปัญหาต่างๆ เหล่านั้น  จึงได้จัดกระบวนการช่วยเหลือเด็กอย่างเป็นระบบ มีการจัดตลาดนัดวิชาการ  เพื่อให้นักเรียนได้มีวันพบกับครูที่ตนเองยังไม่แก้  และมีการติดตามต่อเนื่อง  แต่กระนั้นก็ค้นพบว่า “จิตใจของเด็กบางคนต้องได้รับการช่วยเหลือ” จึงได้นิมนต์พระไปจัดกระบวนการอบรมในเชิงจิตวิทยาให้คำปรึกษา ซึ่งพระจะต้องผ่านการฝึกและมีทักษะด้านนี้  เพราะจะไม่ใช่การเทศนาให้ฟัง  แต่เป็นการรับฟังเด็กด้วยหัวใจ

กระบวนการที่ทำทุกกิจกรรมเน้นการกระตุ้นให้คิด และสร้างเสริมกำลังใจ  ให้เด็กเห็นคุณค่าในตนเอง  ซึ่งบางคนนั้นมีความเก่งเฉพาะด้านแต่พอติด “๐” ติด “ร” เยอะก็ทำให้ท้อและรู้สึกว่าตนเองไร้ค่า เพราะสิ่งที่ตนเองเก่งนั้นครูมองไม่เห็น

  การปรับทัศนคติของครู

จึงดำเนินการไปควบคู่กันไปด้วย 

ทั้งครูและนักเรียนเริ่มเห็นความสำคัญ

ของ “คะแนนจิตพิสัย” 

เมื่อครูและเด็กเข้าใจกัน

กลไกการแก้ไขปัญหา

ก็ขับเคลื่อนไปอย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น 

พระมหาประสิทธิ์ ญาณปฺปทีโป

โรงเรียนและครู  ยังคงเป็นฟันเฟืองสำคัญของสังคม  ที่รับภาระอันหนักอึ้ง  และเป็นที่พึ่งพาของเด็กๆ ทั้งประเทศ  สภาพสังคมที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็ว  แต่เงื่อนไขของการทำหน้าที่ครูกลับมากขึ้น  ก็คงได้แต่ให้กำลังใจคุณครูทุกท่าน  ที่ดูแลเอาใจใส่นักเรียนอยู่ในขณะนี้

ครูผู้เป็นกัลยาณมิตรของเด็กๆ

ไม่ใช่แค่สอนให้รู้ 

แต่ครูคือผู้สร้างแรงบันดาลใจ 

ให้นักเรียนจนมีไฟฝัน 

มุ่งมั่นที่จะก้าวไปสู่จุดหมาย

  และไม่ว่าจะสำเร็จหรือล้มเหลว

รอยยิ้มของครูพร้อมมีให้ลูกศิษย์เสมอ 

พระมหาประสิทธิ์ ญาณปฺปทีโป

เด็กคนหนึ่งบอกกับครูว่า “ผมจะสู้ต่อครับ”  แล้วทั้งคู่ก็กอดกันแนบแน่น

ผู้เขียนเห็นแค่นี้ไม่รู้หรอกว่า พวกเขาผ่านเรื่องอะไรกันมา แต่มันคงหนักสาหัสพอสมควร แววตามุ่งมั่นเกิดขึ้นทั้งครูและนักเรียน  ผู้เขียนก็เชื่อมั่นว่าพวกเขาจะช่วยกันให้ผ่านเรื่องราวเหล่านั้นไปให้ได้ 

ทำให้นึกถึงคำกล่าวที่ว่า “ได้ดีเพราะมีครู”

ครูคือผู้ให้ความดี  ให้เด็กมีความรู้ 

ไม่ว่าศิษย์จะเป็นอย่างไร ในหัวใจของครูก็มีเมตตาต่อลูกศิษย์เสมอ…

“ได้ดีเพราะมีครู” เขียนโดย พระมหาประสิทธิ์ ญาณปฺปทีโป กลุ่มเพื่อชีวิตดีงาม / สถาบันพัฒนาพระวิทยากร / สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศ

The post “ได้ดีเพราะมีครู” เขียนโดย พระมหาประสิทธิ์ ญาณปฺปทีโป appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันพุธที่ ๖ มกราคม พ.ศ.๒๕๖๔ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๘ (ตอนที่ ๑๙) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๒)

“การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก”

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก

ในคัมภีร์ยมกนี้ พระพุทธองค์ทรงยกสภาวธรรมขึ้นแสดงเป็นคู่ๆ ทั้งหมด ๑๐ หมวด ได้แก่

มูลยมก คู่ธรรมที่เป็นมูลเหตุ หรือรากเหง้า หมายถึง สภาวธรรมที่เป็นมูลเหตุ เป็นต้นตอของสภาวธรรมทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นกุศลธรรม อกุศลธรรม  และอัพยากตธรรม  ล้วนมีเหตุเกิด  ไม่ได้เกิดขึ้นมาโดยไม่มีรากเหง้า ยังมีคำที่ใช้เรียกแทนสภาวธรรมที่เป็นมูลเหตุ เรียกว่า “นามมูล” อีก  ๙ ประการ

คือ  (๑) เหตุ ที่กำเนิด  (๒) นิทาน แหล่งที่นำไปสู่ผล หรือต้นเหตุ (๓) สมภพ แหล่งกำเนิด  (๔) ปภวะ แดนเกิด  (๕) สมุฏฐาน ที่ตั้ง (๖) อาหาร เหตุเกื้อหนุน (๗) อารัมมณะ อารมณ์  (๘) ปัจจัย เครื่องเกื้อหนุน (๙) สมุทัย เหตุเกิด

สภาวธรรมที่เรียกว่า มูล (รากเหง้า) ก็จะเรียกว่า เหตุ (ที่กำเนิด)  นิทาน (แหล่งที่นำไปสู่ผล หรือต้นเหตุ) หรือ สมภพ (แหล่งกำเนิด)  เป็นต้น ด้วย เช่น กุศลมูล จะเรียกว่า กุศลเหตุ ก็ได้ ซึ่งมีความหมายเป็นอย่างเดียวกัน

มูลยมกมี ๔ นัย คือ (๑) มูลนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นมูล (๒) มูลมูลนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมแห่งมูล ที่เป็นมูล (๓) มูลกนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมที่มีมูล (๔) มูลมูลกนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมที่มีมูล เป็นมูล ซึ่งในแต่ละนัยยังมีรายละเอียดแยกย่อยลงไปอีก

ขันธยมก คู่ธรรมว่าด้วยขันธ์ ๕ การถามตอบขันธ์ตามวิธีแห่งยมก มุ่งอธิบายขันธ์ในมิติของกาลเวลา เพื่อให้รู้รายละเอียดขันธ์ของผู้มีคุณธรรมแตกต่างกัน เป็นเหตุทำให้เกิดในภพภูมิที่แตกต่างกัน การเคลื่อนย้ายขันธ์ (ทั้งรูปขันธ์และอรูปขันธ์) จากภพภูมิหนึ่งไปยังอีกภพภูมิหนึ่ง ผูกโยงอยู่กับความละเอียดของระดับสภาวธรรม ซึ่งได้รับการพัฒนาขึ้นจากระบบไตรสิกขา (คือ ศีล สมาธิ ปัญญา)

การถามเองตอบเองจนเกิดความรู้ (ปัญญา) ที่แน่ชัดตามวิธีแห่งยมก ก็เป็นหนึ่งในวิธีพัฒนาปัญญาในระบบไตรสิกขานี้

อายตนยมก คู่ธรรมว่าด้วยอายตนะ ๑๒ ในคัมภีร์ยมกนี้ ไม่ได้อธิบายหน้าที่ของอายตนะว่าแต่ละอย่างทำหน้าที่อะไร เหมือนในคัมภีร์ก่อน แต่มุ่งอธิบายอายตนะของสัตว์ในมิติของกาลเวลา เพื่อให้รู้ว่า สัตว์ในภพภูมิต่างๆ มีอายตนะแตกต่างกันไป มีไม่เหมือนกัน มีไม่เท่ากัน สัตว์บางประเภทมีอายตนะเห็น แต่ไม่มีอายตนะฟัง (สัตว์บางประเภทมีตา แต่ไม่มีหู) สัตว์บางประเภท มีทั้งตาและหู บางประเภท มีหู แต่ไม่มีอายตนะฟัง(คือ มีหู แต่ไม่มีประสาทหู) เป็นต้น

ธาตุยมก คู่ธรรมว่าด้วยธาตุ ๑๘ การหาคำตอบในธาตุยมก เพื่อให้เข้าใจสภาวะดั้งเดิมของธรรมทั้งหลาย มี จักขุธาตุ(ธาตุเห็น) เป็นต้น ดำเนินตามวิธีในขันธยมก มุ่งอธิบายธาตุในมิติของกาลเวลา ผูกโยงอยู่กับความละเอียดของระดับสภาวธรรมที่บรรลุ ผู้มีคุณธรรมแตกต่างกัน ย่อมมีธาตุแตกต่างกัน

สัจจยมก คู่ธรรมว่าด้วยอริยสัจ ๔ มุ่งอธิบายการเกิดดับของจิตในแต่ละขณะ สัมพันธ์อยู่กับกาลทั้ง ๓ คือ ปัจจุบัน อดีต และอนาคต

สัตว์ทุกนิดเมื่อเกิดมา ขณะที่ตัณหายังไม่เกิดในจิต ย่อมเกิดทุกขสัจ (เพราะทุกขสัจนั้นมาพร้อมกับการเกิด) แต่ขณะนั้นสมุทัยสัจ (เหตุให้เกิดทุกข์) ยังไม่เกิด ครั้นเมื่อตัณหาเกิด จึงเกิดทั้งทุกขสัจและสมุทัยสัจ

สังขารยมก คู่ธรรมว่าด้วย สังขาร ๓ ได้แก่ กายสังขาร เครื่องปรุงแต่งทางกาย ในที่นี้ หมายถึง ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก วจีสังขาร  เครื่องปรุงแต่งทางวาจา ในที่นี้ หมายถึง วิตกวิจารซึ่งเป็นการตรึกตรองอยู่ภายใน  และจิตสังขาร เครื่องปรุงแต่งทางจิต หมายถึง สัญญา เวทนา และธรรมที่เกิดดับพร้อมกันกับจิต(สัมปยุตกับจิต) ในสังขารยมกมุ่งแจกแจงการปรุงแต่งไปตามความละเอียดของฌาน  เชื่อมโยงอยู่กับมิติของกาลเวลา เพื่อให้เห็นความแตกต่างของสัตว์ ตามความละเอียดของฌานในภพภูมิชั้นต่างๆ

ความละเอียดของลมหายใจเข้าออก(อัสสาสะและปัสสาสะ) สัมพันธ์อยู่กับความละเอียดของจิตซึ่งเป็นขั้นตอนของการก้าวเข้าสู่สภาวะที่เรียกว่า “ฌาน” จิตละเอียดลง ลมหายใจก็จะละเอียดลงด้วย  ได้อธิบายไว้บ้างแล้วในบทก่อน

อนุสยยมก คู่ธรรมว่าด้วยอนุสัย คือ กิเลสที่หมักหมม นอนเนื่อง หรือ แฝงตัวอยู่ในสันดาน ยังละไมได้อย่างสิ้นเชิง ร้อยเรียงผูกโยงไปตามการเกิดภพภูมิ เมื่อประสบเหตุเหมาะก็จะฟุ้งขึ้นมา อนุสัยมี ๗ อย่าง ได้แก่ กามราคะ (ความกำหนัดในกาม)  ปฏิฆะ (ความขัดเคืองหงุดหงิดใจ เพราะโทสะ) ทิฎฐิ (ความเห็นผิด การถือความเห็นผิดว่า เป็นจริง) วิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย)  มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง)

ปุถุชนทั่วไปมีอนุสัยครบถ้วนทุกประการ ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามี ยังมีอนุสัย ๕ อย่าง คือ กามราคะ (ความกำหนัดในกาม)  ปฏิฆะ (ความขัดเคือง หงุดหงิดใจ มีโทสะ) ทิฎฐิ (ความเห็นผิด การถือความเห็นผิดว่าเป็นจริง) วิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย) มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง)

พระอนาคามี ยังมีอนุสัย ๓ อย่าง คือ มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง) พระอรหันต์ละอนุสัยได้หมดทุกอย่าง

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันพุธที่ ๖ มกราคม พ.ศ.๒๕๖๔ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๒

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๘ (ตอนที่ ๑๙) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๒) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๘ (ตอนที่ ๑๙) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๒) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันอังคารที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๗ (ตอนที่ ๑๘) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๑) :

“สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม”

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

คัมภีร์ที่ ๖ ยมก

สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม

คำว่า ยมก แปลว่า คู่ หมายถึง ในคัมภีร์นี้ สภาวธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งยมกนั้น ทรงยกขึ้นแสดงเป็นคู่ๆ ด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม ทั้งอนุโลมและปฏิโลม เพื่อเป็นเครื่องมือให้เวไนยสัตว์ก้าวข้ามวิจิกิจฉา(ความลังเลสงสัย) รู้ทั่วถึงปรมัตถธรรม บรรลุซึ่งพระนิพพานเป็นที่สุด

การจะหาคำตอบว่าธรรมทั้งหลายมีสภาวะเป็นอย่างไร ทำได้หลายวิธี การแสดงสภาวธรรมด้วยวิธีแห่งคู่ธรรมด้วยการตั้งสันนิษฐานแล้วถามตอบ หรือซักถามย้อนไปย้อนมา จนได้คำตอบที่แน่ชัด ก็เป็นหนึ่งในวิธีที่จะได้มาซึ่งคำตอบ

วิธีดังกล่าวตรงกับวิธีการแห่ง “ธรรมวิจัย” คือ การเพ่งพินิจ พิจารณา วิจัย ใคร่ครวญธรรม จนรู้ธรรม อันเป็นหนึ่งในองค์คุณแห่งการตรัสรู้ ๗ ประการ ( คือ โพชฌงค์ ๗ ) นั่นเอง

การจะได้มาซึ่งคำตอบจากการเพ่งพินิจ พิจารณา วิจัย ใคร่ครวญธรรม สามารถกระทำได้ด้วยวิธีแห่งการซักถาม สอบทาน ตรึกตรอง เพ่งพินิจ พิจารณา ใคร่ครวญ ย้อนไปย้อนมา ภายในตัวด้วยตัว(วิปัสสนา) หรือการซักถาม สอบทาน ย้อนไปย้อนมา กับผู้อื่น  จนได้คำตอบที่ชัดเจน

สภาวธรรมที่พระพุทธองค์ทรงยกขึ้นมาถามตอบ แบ่งวารใหญ่ออกเป็น ๒ วาร คือ อุทเทสวาร(หัวข้อ) และ นิทเทสวาร(ขยายความ) และใน ๒ วารใหญ่นี้ ยังมีความละเอียดของคำถามลึกลงไปเป็น ๓ ระดับ คือ 

๑.ปัณณัตติวาร ถามปัญหาระดับญาตปริญญาตามที่บัญญัติไว้เพื่อหมายรู้ สภาวธรรมที่ยกขึ้นมาถามเป็นความรู้พื้นฐาน เป็นสิ่งที่ต้องกำหนดรู้ เช่น ความรู้เรื่องรูปนามมีบัญญัติว่าอย่างไร  เช่น ถามว่า ขันธ์ ๕ มีอะไรบ้าง ตอบว่า ขันธ์ ๕ ประกอบด้วย รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และ วิญญาณขันธ์ เป็นต้น

๒.ปวัตติวาร ถามปัญหาระดับตีรณปริญญา คือ แจกแจงความเป็นไปของสภาวธรรมหมุนไปตามกาลเวลา เช่น ขันธ์ ๕ แต่ละอย่างเกิดอย่างไร ดับอย่างไร และเกิดดับอย่างไร สลับปรับเปลี่ยนหมุนเวียนคำถามตอบไปเป็นวงรอบ เหมือนการหมุนแห่งจักร

๓.ปริญญาวาร ถามปัญหาระดับปหานปริญญา คือ ลักษณะจิตของผู้ที่กำหนดรู้สภาวธรรม เช่น กำหนดรู้ขันธ์ คือ รูปนาม เป็นต้น มีลักษณะเป็นอย่างไร  เป็นการถามตอบที่ละเอียดลึกลงไปถึงสภาวะจิตของพระอริยบุคคลที่ละกิเลสแต่ละขั้นได้

การถามตอบในคัมภีร์ยมก ไม่เหมือนกับการถามตอบในคัมภีร์กถาวัตถุ เพราะในกถาวัตถุ พระพุทธองค์ทรงแสดงวิธีโต้ตอบผู้ให้ร้ายพระพุทธศาสนา(ปรัปวาท) เพื่อแก้ความเห็นผิด ชี้แจงความเข้าใจคลาดเคลื่อนต่อพระธรรมวินัย ส่วนในคัมภีร์ยมก เป็นการถามเองตอบเอง แบบเพ่งพินิจพิจารณาธรรม มุ่งกำจัดความสงสัยในธรรมของตัวเอง เพื่อให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ ชัดเจนทุกแง่ทุกมุม  ไม่ใช่ถามแบบโต้เถียง มีผลแพ้ชนะ

การถามเองตอบเองในจิตที่สงบระงับตามวิธีแห่งยมกเทียบได้กับการถามตอบแห่งขณะจิตในวิปัสสนา เป็นการเพ่งพิจารณากายในกาย พิจารณาเวทนาในเวทนา พิจารณาจิตในจิต พิจารณาธรรมในธรรม แล้วสอบทานย้อนไปย้อนมาเพื่อหาคำตอบ

โดยเมื่อจิตสงบระงับลง ผู้ปฏิบัติสมาธิน้อมจิตเข้าสู่วิปัสสนา เป็นการยกสภาวธรรมซึ่งปรากฏในขณะนั้นขึ้นมาพิจารณาโดยถามจิตในจิตว่า ถ้าสังขารขันธ์ กำลังเกิดกับเรา เช่นนั้น วิญญาณขันธ์ ก็กำลังเกิดกับเราด้วย ใช่ไหม? หรือ ถ้ารูปไม่เที่ยง เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็ไม่เที่ยงด้วย ใช่ไหม เป็นต้น

พิจารณาในแง่ของการปฏิบัติสมาธิ เมื่อจิตเกิดความสงบ สภาวธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งปรากฏ เช่น ในกรณีเกิดแสงสว่าง(โอภาส) รูปแบบต่างๆ ทั้งจุดเล็ก จุดใหญ่ วาวๆ เรืองๆ สลับหมุนเวียน หลากสี ขยับถอยออกห่างเคลื่อนเข้าใกล้ จิตตั้งมั่นพิจารณาความเป็นไปของแสงสว่างทุกขณะที่ปรากฏ

ผู้ปฏิบัติสมาธิยกแสงสว่างขึ้นสู่ธัมมวิจัย เพ่งพินิจพิจารณาโดยวิธีแห่งคู่ธรรม(ยมก) ว่า แสงสว่างปรากฏแก่เรา มีอยู่ แสงสว่างเป็นของเที่ยงไหม (ตอบในจิตว่า ไม่เที่ยง) เมื่อแสงสว่างไม่เที่ยง ควรจะยึดถือว่าเป็นของเราไหม (จิตตอบว่า ไม่ควรยึดถือ) เป็นต้น

แม้สภาวธรรมอื่นๆ ที่ปรากฏในขณะจิต ร้อยครั้งพันครั้ง เช่น อาการลอยขึ้น ดิ่งลง โยกคลอน หรือหมุนคว้าง ความรัก ความชิงชัง ความโกรธเกลียด อาฆาต พยาบาท ความดูหมิ่นดูแคลน ความยกตนข่มท่าน ความเห็นว่าตนและพวกตนดีกว่าผู้อื่น เป็นต้น ก็ยกขึ้นสู่การพิจารณาโดยนัยเดียวกัน

การแสดงสภาวธรรมด้วยวิธีแห่งยมกนั้น ทรงแสดงด้วยวิธีถามตอบแบบอนุโลม (ตามลำดับ) และปฏิโลม(ทวนลำดับ) สลับกันเป็นคู่ๆ แต่ละคู่ประกอบด้วย (๑) อนุโลมปุจฉา และวิสัชนา (๒) ปฏิโลมปุจฉา และวิสัชนา

ตัวอย่างวิธีถามตอบแบบอนุโลมปุจฉา

บทตั้ง สันนิฏฐานบท : สภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศล

ถาม สังสยบท : สภาวธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูล ใช่ไหม

ตอบ วิสัชนา : กุศลมูล (คือ รากเหง้าแห่งความดี) มี ๓ อย่าง คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นกุศล (ความดี) แต่ไม่ใช่กุศลมูล

ตัวอย่างวิธีถามตอบแบบปฏิโลมปุจฉา

บทตั้ง สันนิฏฐานบท: สภาวธรรมเหล่าใดเป็นกุศลมูล

ถาม-สังสยบท: สภาวธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล ใช่ไหม

ตอบ วิสัชนา: ใช่แล้ว

อธิบายว่า กุศลมูล คือ รากเหง้าแห่งความดี มีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น คือ อโลภะ ไม่โลภ อโทสะ ไม่โกรธ  และอโมหะ ไม่หลง สภาวธรรมที่เหลือ เป็นความดี(กุศล) แต่ยังไม่ใช่รากเหง้าแห่งความดี (คือ ไม่ใช่กุศลมูล)

ลักษณะการถามตอบในคัมภีร์ยมก ประกอบด้วยส่วนสำคัญ ๒ ส่วน คือ (๑) บทตั้ง เรียกว่า “สันนิฏฐานบท” เป็นการตั้งข้อสันนิษฐานไว้ก่อน (๒) บทคำถาม  เรียกว่า “สังสยบท”  คือ ในการหาความจริงของสภาวธรรมแต่ละอย่างตามคัมภีร์ยมก ให้สันนิษฐานไว้ว่า สภาวธรรมนั้นเป็นอย่างนั้น แล้วตั้งเป็นคำถามว่า สภาวธรรมนั้นเป็นไปตามที่สันนิษฐานไว้หรือไม่ จากนั้น จึงตอบคำถาม

ยมกเป็นคัมภีร์ที่ยาวกว่าคัมภีร์อื่นๆ เมื่อแบ่งเป็นภาณวาร มีมากถึง ๑๒๐ ภาณวาร อย่างไรก็ตาม คัมภีร์พระอภิธรรมทุกคัมภีร์นั้น ล้วนมีความละเอียดลึกซึ้ง มีนัยไม่มีที่สิ้นสุด ตามที่กล่าวไปแล้ว อรรถกกาที่ขยายความคัมภีร์ยมกให้เข้าใจง่ายขึ้น มีชื่อว่า “ปรมัตถทีปนี”  ผู้สนใจสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้จากคัมภีร์นี้

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันอังคารที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๗ (ตอนที่ ๑๘) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๑) : “สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๗ (ตอนที่ ๑๘) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๑) : “สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันอังคารที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๖

(ตอนที่ ๑๗) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (จบ)

: การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ

กถาวัตถุ นอกจากจะเป็นคัมภีร์แสดงหลักคำสอนในพระพุทธศาสนาแล้ว ยังได้ประมวลวาทะของลัทธิต่างๆ ที่แสดงความเห็นผิดจากคำสอนของพระพุทธเจ้า ตลอดจนแสดงวิธีโต้ตอบหักล้างความเห็นผิดไว้ด้วย แล้วเปรียบเทียบให้เห็นความแตกต่างระหว่างหลักคำสอน

โครงสร้างของคัมภีร์กถาวัตถุประกอบด้วยหลักธรรม เช่น ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ อินทรีย์ ๒๒ อริยสัจ ๔ มรรค ผล และนิพพาน  ซึ่งมีส่วนสำคัญ ๒ ส่วน คือ  ส่วนที่เป็นเนื้อหาหลัก และ ส่วนที่เป็นวิธีการโต้ตอบ โดยเนื้อหาหลักแบ่งออกเป็น ๒ ลักษณะ คือ ลักษณะเนื้อหาที่ว่าไปตามลำดับวาทกถา และ ลักษณะเนื้อหาที่ว่าไปตามสาระทางธรรม

เนื้อหาที่ว่าไปตามลำดับวาทกถา เรียกว่า “ปัณณาสก์” แบ่งเป็น ๕ ปัณณาสก์ (ปัณณาสก์ แปลว่า ๕๐ หมายถึง มีวรรคละประมาณ ๕๐ เรื่อง) ในแต่ละปัณณาสก์จัดแบ่งเป็นวรรค มี ๒๓ วรรค  แต่ละวรรคแสดงกถาวัตถุเรื่องต่างๆ ดังนี้

๑. มหาปัณณาสก์  มีอยู่  ๕ วรรค  รวม ๕๒ กถา เช่น ปุคคลกถา กถาว่าด้วยเรื่องบุคคล  สติปัฏฐานกถา กถาว่าด้วยเรื่องสติปัฏฐาน วิมุตติกถา กถาว่าด้วยเรื่องความหลุดพ้น ปฏิสัมภิทากถา กถาว่าด้วยเรื่องปฏิสัมภิทา ปัจจุปันนญาณกถา กถาว่าด้วยเรื่องญาณในปัจจุบัน เป็นต้น

๒. นิยามปัณณาสก์ มียู่  ๕ วรรค รวม ๕๓ กถา เช่น สัจจกถา กถาว่าด้วยเรื่องสัจจะ เจตสิกกถา กถาว่าด้วยเรื่องเจตสิก ทานกถา กถาว่าด้วยเรื่องทาน รูปธาตุกถา กถาว่าด้วยเรื่องรูปและธาตุ นิโรธกถา กถาว่าด้วยเรื่องนิโรธ เป็นต้น

๓. นิสยปัณณาสก์ มี ๕ วรรค รวม ๔๐ กถา เช่น อิทธิพลกถา กถาว่าด้วยเรื่องกำลังแห่งฤทธิ์  สมาธิกถา กถาว่าด้วยเรื่องสมาธิ  กัมมกถา กถาว่าด้วยเรื่องกรรม สฬายตนกถา กถาว่าด้วยเรื่องอายตนะ ๖ กัปปกถา กถาว่าด้วยเรื่องกัป ชรามรณกถา กถาว่าด้วยเรื่องความแก่และความตาย  สัญญาเวทยิตกถา กถาว่าด้วยเรื่องสัญญาเวทยิตนิโรธญาณ เป็นต้น

๔. นิคคหปัณณาสก์ มี ๕ วรรค รวม ๔๔ กถา เช่น นิคคหกถา กถาว่าด้วยเรื่องการข่ม การตำหนิ หรือ การลงโทษ ปัคคหกถา กถาว่าด้วยเรื่องการยกย่องสรเสริญ  มนุสสโลกกถา กถาว่าด้วยเรื่องโลกมนุษย์ สามัญญผลกถา กถาว่าด้วยเรื่องผลแห่งการปฏิบัติสมณธรรม ญาณกถา กถาว่าด้วยเรื่องญาณ  เป็นต้น

๕. ขุททกอัฑฒปัณณาสก์ มี ๓ วรรค รวม ๒๘ กถา เช่น สาสนกถา กถาว่าด้วยเรื่องหลักคำสอน พุทธกถา กถาว่าด้วยเรื่องพระพุทธจ้า  ปรินิพพานกถา กถาว่าด้วยเรื่องปรินิพพาน เป็นต้น

ส่วนเนื้อหาที่ว่าไปตามสาระทางธรรม เป็นการนำเรื่องต่างๆ ที่ต้องทำความเข้าใจ มาแยกตั้งเป็นประเด็นคำถามตอบ เพื่อแก้ข้อสงสัย หักล้างความเห็นผิดไปทีละเรื่อง ประกอบด้วย

๑. เรื่องเกี่ยวกับพระพุทธเจ้า มี ๑๔ เรื่อง

๒. เรื่องเกี่ยวกับพระอรหันต์ มี ๑๖ เรื่อง

๓. เรื่องเกี่ยวกับพระอริยบุคคลนอกจากพระอรหันต์ มี ๖ เรื่อง

๔. เรื่องเกี่ยวกับแนวทางการปฏิบัติธรรมของพระอริยะ มี ๙ เรื่อง

๕. เรื่องเกี่ยวกับปุถุชน มี ๕ เรื่อง

๖. เรื่องเกี่ยวกับเทวดา มี ๓ เรื่อง

๗. เรื่องเกี่ยวกับคณะสงฆ์ มี ๔ เรื่อง

๘. เรื่องเกี่ยวกับคำสอน มี ๑ เรื่อง

๙. เรื่องเกี่ยวกับสภาวธรรม มี ๑๑ เรื่อง

๑๐. เรื่องเกี่ยวกับอภิญญา มี ๔ เรื่อง

๑๑. เรื่องเกี่ยวกับการตรัสรู้ มี ๖ เรื่อง

๑๒. เรื่องเกี่ยวกับอสังขตธรรม มี ๑๗ เรื่อง

๑๓. เรื่องเกี่ยวกับราคะ มี ๑ เรื่อง

๑๔. เรื่องเกี่ยวกับฌาน มี ๗ เรื่อง

๑๕. เรื่องเกี่ยวกับโลกและจักรวาล มี ๔ เรื่อง

๑๖. เรื่องเกี่ยวกับกรรม มี ๗ เรื่อง

๑๗. เรื่องเกี่ยวกับทุกข์ มี ๒ เรื่อง

๑๘. เรื่องเกี่ยวกับคุณธรรม มี ๑๘ เรื่อง

วิธีการในกถาวัตถุ คือ หลักแห่งการปรัปวาทโต้ตอบผู้กล่าวร้ายพระพุทธศาสนา

เนื้อหากถาวัตถุแสดงความเห็นที่ถูกต้องในพระพุทธศาสนา (สกวาที) หากถูกซักถามจากผู้มีความเห็นที่ผิดเพี้ยนไปจากคำสอนในพระพุทธศาสนา (ปรวาที) จะโต้ตอบอย่างไร พระพุทธองค์ทรงแสดงหลักการโต้ตอบไว้เป็นมาติกา(หัวข้อ)ในพระอภิธรรมคัมภีร์ที่ ๕ ชื่อว่า “กถาวัตถุ” นี้  และพระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระเป็นผู้ขยายความให้พิสดารออกไป ดังที่กล่าวมาแล้ว

ลักษณะการโต้ตอบ เป็นการถามตอบย้อนไปย้อนมา จนฝ่ายเห็นผิดไม่มีทางโต้แย้ง ยอมจำนนต่อเหตุผล หลักการโต้ตอบนี้ เรียกว่า “อัฏฐกนิคคหนัย” (หลักการข่มด้วยนัย ๘ ประการ) ได้แก่

(๑) ฝ่ายตอบรับก่อนแล้วปฏิเสธทีหลัง มี ๔ นัย (อนุโลมปัจจนีกะ)

(๒) ฝ่ายปฏิเสธก่อนแล้วตอบรับทีหลัง มี  ๔ นัย (ปัจจนีกานุโลม)

ในแต่ละนัยยังมีองค์ประกอบของวิธีถาม-ตอบแยกย่อยลงไปอีก จนฝ่ายเห็นผิดไม่มีข้อโต้แย้ง หลักการโต้ตอบแบบอัฏฐกนิคคหนัยนี้ เป็นลักษณะการตั้งคำถามนำไปตามลำดับ(อนุโลมปุจฉา)จากต้นไปหาปลาย แล้วย้อนกลับ(ปฏิโลมปุจฉา) จากปลายไปหาต้น

ผู้ที่รู้หลักคำสอนไม่จริง อาจตอบถูกแค่คำถามใดคำถามหนึ่ง แต่เมื่อถูกถามย้อนกลับอีกนัยหนึ่ง จะทำให้ผู้เห็นผิดหลงประเด็น ตอบไม่ตรงกับสาระของปัญหาเดิมที่ตนตอบไว้ เพราะรู้หลักคำสอนไม่จริง

เมื่อเป็นเช่นนี้ จะทำให้ฝ่ายเห็นผิด(ปรวาที) หมดทางโต้แย้ง ยอมจำนนต่อเหตุผล จึงกล่าวข่ม ตำหนิ และลงโทษว่า ท่านเข้าใจผิด ท่านพูดไม่ถูก คำตำหนินี้ เรียกว่า “นิคคหะ” แปลว่า การข่ม การตำหนิ หรือการลงโทษ

วิธีการตั้งคำถามนำเพื่อโต้ตอบผู้เห็นผิดจากคำสอนในพระพุทธศาสนา มีองค์ประกอบ ดังนี้

(๑) หลักการลงโทษ ๕ ขั้น (นิคคหนัย)

(๒) หลักการโต้กลับ ๔ ขั้น (ปฏิกกัมมจตุกกะ)

(๓) หลักการข่ม ๔ ขั้น (นิคคหจตุกกะ)

(๔) หลักการเปรียบเทียบ ๔ ขั้น (อุปนัยนจตุกกะ)

(๕) หลักการสรุป ๔ ขั้น (นิคคมจตุกะ)

คำถามในกถาวัตถุ มีทั้งเรื่องที่เกี่ยวกับบัญญัติและปรมัตถ์ เช่น บุคคลมีอยู่จริงหรือ

คำถามนี้ นิกายวัชชีปุตตกะ(นิกายที่ยึดถือวัตถุ ๑๐ ประการ) และลัทธินอกศาสนา เห็นว่า บุคคลมีอยู่จริง แต่พระพุทธศาสนาสอนว่า บุคคลเป็นสมมติสัจจะ เมื่อแยกให้เห็นโดยสภาวะแห่งปรมัตถสัจจะแล้ว บุคคลไม่มี เป็นเพียงการประชุมกันตามเหตุปัจจัย และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย เป็นต้น และ ในสาสนกถา มีข้อโต้แย้งหลักคำสอนว่า คำสอนของพระพุทธเจ้าถูกแต่งขึ้นใหม่ในคราวสังคายนา จึงถูกต้อนด้วยคำถามว่า หลักสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เป็นคำสอนที่แต่งขึ้นใหม่หรือ คำสอนเรื่องอกุศลเป็นคำสอนที่แต่งขึ้นใหม่หรือ เรื่องกิเลสแต่งใหม่ให้ไม่เป็นกิเลสได้หรือ

เมื่อถูกต้อนด้วยคำถามเช่นนี้ ในที่สุดก็ยอมรับว่า คำสอนของพระพุทธเจ้าไม่สามารถเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่นได้

ตัวอย่างคำถามอื่นๆ ในคัมภีร์กถาวัตถุ เช่น เทวดามีการประพฤติพรหมจรรย์หรือ

พระอรหันต์ยังมีความสงสัยในพระรัตนตรัยอยู่หรือ

พระนิพพานเป็นอสังขตะหรือ

นิโรธสมาบัติเป็นอสังขตะหรือ

พระนิพพานธาตุเป็นกุศลหรือ

อากาศเป็นอสังขตะหรือ

เว้นอริยมรรค สังขารที่เหลือเป็นทุกข์หรือ

แม้ทุกข์สมุทัยก็เป็นทุกข์หรือ

จิตมีราคะหลุดพ้นได้หรือ

จิตทุกดวงเนื่องด้วยวิตกหรือ

สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ

ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่หรือ

ธรรมทั้งปวงเป็นไปในขณะจิตหนึ่งหรือ

ลักษณะแห่งมหาบุรุษมีแต่เฉพาะในพระโพธิสัตว์เท่านั้นหรือ

เป็นต้น

ในคัมภีร์กถาวัตถุ เป็นการตั้งคำถามไปตามความเห็นของลัทธิต่างๆ ในสมัยนั้น ที่เข้าใจผิดจากพระธรรมวินัย เพราะมิได้ศึกษาบ้าง เพราะไม่ได้ฟังธรรมอันถูกต้องบ้าง เพราะยึดถือตามคำสอนของอาจารย์บ้าง เพราะศึกษากับอาจารย์ที่มีความเข้าใจผิดในหลักคำสอน จึงตีความพระธรรมวินัยตามความเข้าใจของตนบ้าง หรือเพราะบวชเข้ามาเพื่อหวังลาภสักการะ ไม่ได้ใส่ใจศึกษาพระธรรมวินัยอย่างถ่องแท้  จึงนำคำสอนของลัทธินอกศาสนาปลอมปนเข้ามาในคำสอนของพระพุทธศาสนา

ในบรรดาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ มีผู้ตั้งข้อสงสัยในคัมภีร์กถาวัตถุมากที่สุด ว่าเป็นคำสอนของพระพระพุทธเจ้าหรือไม่ เพราะเป็นเรื่องของการโต้ตอบวาทะ ซึ่งเป็นเรื่องของการมุ่งถกเถียงเอาแพ้ชนะ ไม่ใช่คำสอนที่เป็นไปเพื่อเบื่อหน่ายคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อมรรค ผล และนิพพาน อีกทั้งในพระไตรปิฎกยังระบุว่า พระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระ เป็นผู้เรียบเรียงยกขึ้นสู่พระไตรปิฎก ในคราวสังคายนาครั้งที่ ๓

ที่จริง การขยายความหัวข้อมาติกาแห่งกถาวัตถุของพระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระ ก็ยึดตามกถาวัตถุแห่งพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ที่พระพุทธองค์แสดงโปรดพระพุทธมารดา เช่นเดียวกับที่พระสารีบุตรเถระนำคำสอนของพระพุทธเจ้ามาจัดเรียงใหม่ เกิดพระสูตรแห่งการร้อยเรียงพระธรรมวินัย ชื่อว่า “สังคีติสูตร” ซึ่งเชื่อว่า เป็นต้นแบบของการสังคายนาพระไตรปิฎกในยุคต่อมา

ดังนั้น ไม่ว่า สังคีติสูตรที่พระสารีบุตรร้อยเรียง เป็นต้นแบบแห่งการสังคายนาพระไตรปิฎก หรือ กถาวัตถุตามนัยแห่งพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ที่พระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระร้อยเรียงยกขึ้นสู่พระไตรปิฎก ก็ล้วนเป็นการนำพระพุทธพจน์มาจัดไว้เป็นหมวดหมู่เพื่อรักษาคำสอนของพระพุทธเจ้าให้คงอยู่สืบไปนั่นเอง

คำถามตอบในกถาวัตถุซึ่งตั้งขึ้นตามนัยแห่งพระอภิธรรม จึงเป็นต้นแบบแห่งการชำระพระธรรมวินัยให้คงความบริสุทธิ์ เป็นไปเพื่อความมั่นคงวัฒนาสถาพรแห่งพระศาสนา เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่ชนเป็นอันมาก

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันอังคารที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๒

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๖ (ตอนที่ ๑๗) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (จบ) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๖ (ตอนที่ ๑๗) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (จบ) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันจันทร์ที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๕

(ตอนที่ ๑๖) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (๒) : “ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

“ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา

ลัทธิความคิดนอกศาสนามีอยู่มากมายในสมัยพุทธกาล มีถึง ๖๒ ลัทธิ โดยเจ้าลัทธิแต่ละคนได้ตั้งสำนักประกาศความคิดของตนอยู่ทั่วชมพูทวีป

ด้วยเส้นทางการประกาศลัทธิ บางครั้งบางคราวก็เกิดการท้าทายกระทบกระทั่งกันกับพระสาวกของพระพุทธเจ้า บางเจ้าลัทธิได้ท้าทายประลองความคิดโต้วาทะกับพระพุทธองค์และเหล่าพระสาวก ลัทธิความคิดเหล่านี้ปรากฏอยู่ในพรหมชาลสูตร ทีฆนิกาย สีลขันธมรรค  แห่งพระสุตตันตปิฎก โดยมีเจ้าลัทธิที่สำคัญอยู่ ๖ ลัทธิ เรียกกันโดยทั่วไปในสมัยนั้นว่า ลัทธิครูทั้ง ๖ ประกอบด้วย

๑. เจ้าลัทธิปูรณกัสสปะ ประกาศความคิดชื่อว่า อกิริยทิฐิ เป็นลัทธิที่มีความเห็นว่า ทำก็ไม่เชื่อว่าทำ เช่น บุญไม่มี บาปไม่มี ความดีความชั่วไม่มี มารดาบิดาไม่มีบุญคุณ เป็นต้น

๒. เจ้าลัทธิมักขลิโคศาล ประกาศความคิดชื่อว่า อเหตุกทิฐิ เป็นลัทธิที่มีความเห็นว่า ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายจะดี จะชั่ว จะสุขหรือทุกข์ก็ได้เอง ไม่จำเป็นต้องทำดีหรือทำชั่ว อนึ่ง สัตว์ทั้งหลายหลังจากท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏแล้ว พอถึงเวลาก็บริสุทธิ์ได้เอง ลัทธินี้จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “สังสารสุทธิกวาท”  สัตว์บริสุทธิ์ได้เองในสังสารวัฏ

๓. เจ้าลัทธิอชิตเกสกัมพล  ประกาศความคิดชื่อว่า นัตถิกทิฐิ  ลัทธินี้มีความเห็นว่าไม่มีผล คือ การทำบุญทำทานการบูชาไม่มีผล และยังประกาศความคิดเรื่อง อุจเฉททิฐิ คือ เห็นว่าสัตว์ทั้งหลายตายแล้วสูญด้วย

๔. เจ้าลัทธิปกุธะกัจจายนะ ประกาศความคิด ชื่อว่า สัสสตทิฐิ ลัทธินี้มีความเห็นว่า สิ่งทั้งหลายเคยเกิดอย่างไร ก็เป็นไปอย่างนั้น เช่น โลกเที่ยง จิตเที่ยง สัตว์ทั้งหลายเคยเกิดอย่างไร ก็เป็นไปอย่างนั้นต่อไปตลอดกาล ดิน น้ำ ลม ไฟ เป็นของเที่ยง การฆ่ากันนั้นไม่มีใครฆ่าใคร เพียงแต่เอาศาสตราสอดผ่านธาตุซึ่งยั่งยืนไม่มีอะไรทำลายได้

๕. เจ้าลัทธิสัญชัยเวลัฏฐบุตร เจ้าลัทธินี้เคยเป็นอาจารย์ของพระโมคคัลลานะ และพระสารีบุตร มาก่อน ประกาศความคิด ชื่อว่า อมราวิกเขปิกทิฐิ มีความเห็นไม่แน่นอน ซัดส่ายไหลลื่นเหมือนปลาไหล เพราะเหตุหลายประการ เช่น เกรงจะพูดปด เกรงจะเป็นการยึดถือ เกรงจะถูกซักถาม จึงปฏิเสธว่า อย่างนี้ก็ไม่ใช่ อย่างนั้นก็ไม่ใช่ ไม่ยอมรับ และไม่ยืนยันอะไรทั้งหมด

๖. เจ้าลัทธินิครนถ์นาฏบุตร หรือ ศาสดามหาวีระ ศาสดาของศาสนาเชน ประกาศความคิด ชื่อว่า อัตตกิลมถานุโยค ถือการทรมานกายว่าเป็นทางไปสู่ความพ้นทุกข์ มีความเป็นอยู่เข้มงวดกวดขันต่อร่างกาย เช่น อดข้าว อดน้ำ ตากแดด ตากลม เปลือยกาย ไม่นุ่งห่มเสื้อผ้า เป็นต้น

ในจำนวนครูทั้ง ๖ นั้น ศาสนาเชนเป็นเพียงลัทธิเดียวที่ยังคงยั่งยืนสามารถประกาศหลักคำสอนเคียงคู่กับพระพุทธศาสนาสืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน แต่เนื่องจากศาสนาเชนเคร่งครัดเกินไป

ยากที่คนทั่วไปจะปฏิบัติตามได้ ไม่สามารถปรับตัวเข้ากับสังคมในยุคนั้นๆ จึงไม่สามารถทำให้ศาสนาแพร่หลายไปในนานาประเทศได้

ลัทธิคำสอนนอกศาสนาเริ่มแปลกปลอมเข้ามาในพระพุทธศาสนาหลังพระพุทธเจ้าปรินิพพานได้ ๑๐๐ ปี เป็นต้นมา

โดยเริ่มจากพระสงฆ์เกิดความเห็นแตกต่างกันเกี่ยวกับการตัดสินพระวินัยในเรื่อง วัตถุ ๑๐ ประการก่อน เช่น เห็นว่า (๑) พระภิกษุเก็บเกลือไว้เพื่อฉันกับอาหารไม่ผิด  (๒) เห็นว่า พระภิกษุฉันอาหารตอนตะวันเลยเที่ยงไป ๒ นิ้ว ไม่ผิด (๓) เห็นว่า เมื่อพระภิกษุฉันอาหารเสร็จแล้ว ห้ามภัตรแล้ว เข้าไปฉันอาหารต่อในละแวกบ้านได้อีก ไม่ผิด (๔) เห็นว่า พระภิกษุในอาวาสเดียวกัน แยกกันทำสังฆกรรมได้ ไม่ผิด (๕) เห็นว่า พระภิกษุลงอุโบสถได้เลย โดยไม่ต้องรอการมอบฉันทะจากพระภิกษุที่ไม่ได้ลงอุโบสถ (๖) เห็นว่า การปฏิบัติตามพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ให้ถือว่าถูกต้อง (๗) เห็นว่า  พระภิกษุฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตรแล้ว ฉันนมสดที่ยังไม่แปรเป็นนมส้มได้ ไม่ผิด (๘) เห็นว่า พระภิกษุฉันสุราอ่อนๆ ได้ (๙) เห็นว่า ผืนผ้าชนิดไหนก็ใช้เป็นผ้าปูนั่งได้ (๑๐)  เห็นว่า พระภิกษุรับหรือยินดีเงินและทองที่เขาเก็บไว้เพื่อตน ไม่ผิด

ความเห็นแตกต่างกันเกี่ยวกับการตัดสินพระวินัยในเรื่องวัตถุทั้ง ๑๐ ประการนี้ เป็นที่มาแห่งการสังคายนา ครั้งที่ ๒ พระเถระในยุคนั้นเห็นว่า หากไม่สะสางให้ชัดเจน ก็อาจเกิดปัญหาการตีความพระธรรมวินัยผิดเพี้ยนในอนาคตได้

เหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าปรินิพาน ๒๐๐ ปี ได้เกิดนิกายต่างๆ แตกออกไปถึง ๑๘ นิกาย ตามตระกูลหรือสำนักของอาจารย์ สืบเนื่องจากบรรดาเหล่าภิกษุที่ถูกตำหนิเรื่องความเห็นผิดเกี่ยวกับวัตถุ ๑๐ ประการดังกล่าว เกิดความไม่พอใจ จึงแยกตัวออกไปตั้งเป็นนิกายใหม่ ยึดถือความคิดของอาจารย์เป็นสำคัญ มากกว่ายึดหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า เริ่มมีการนำความคิดลัทธินอกศาสนาแปลกปลอมเข้ามาในพระพุทธศาสนา เกิดการตีความพระธรรมวินัยไปตามการยึดถือข้อปฏิบัติ หรือยึดการตีความของอาจารย์แต่ละสำนักเป็นสำคัญ  จึงเรียกลัทธิเหล่านี้ว่า “อาจริยวาท” (ลัทธิแห่งอาจารย์)

ส่วนพระภิกษุสงฆ์ที่ยึดถือตามพระธรรมวินัยของพระพุทธองค์ เป็นนิกายที่ไม่แตกกัน เป็นสกวาที เรียกว่า “เถรวาท”

พระโมคคัลลิบุตร ติสสเถระ ได้ห้ามการถือความเห็นผิดทั้งหลายของนิกายต่างๆ ในขณะนั้น และเพื่อป้องกันความเห็นผิดที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเช่นนี้อีก จึงยกมาติกา(หัวข้อ)แห่งกถาวัตถุที่พระพุทธองค์แสดงไว้ในพระอภิธรรมมาขยายความให้มีนัยอันกว้างขวางพิสดารยิ่งขึ้น โต้แย้งความเห็นผิดของผู้อื่นในสมัยนั้น และได้รวบรวมพระเถระจำนวน ๑,๐๐๐ รูป ทำสังคายนาพระธรรมวินัย ครั้งที่ ๓

เหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าปรินิพาน ๒๐๐ ปี ได้เกิดนิกายต่างๆ แตกออกไปถึง ๑๘ นิกาย ตามตระกูลหรือสำนักของอาจารย์ สืบเนื่องจากบรรดาเหล่าภิกษุที่ถูกตำหนิเรื่องความเห็นผิดเกี่ยวกับวัตถุ ๑๐ ประการดังกล่าว เกิดความไม่พอใจ จึงแยกตัวออกไปตั้งเป็นนิกายใหม่ ยึดถือความคิดของอาจารย์เป็นสำคัญ มากกว่ายึดหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า เริ่มมีการนำความคิดลัทธินอกศาสนาแปลกปลอมเข้ามาในพระพุทธศาสนา เกิดการตีความพระธรรมวินัยไปตามการยึดถือข้อปฏิบัติ หรือยึดการตีความของอาจารย์แต่ละสำนักเป็นสำคัญ  จึงเรียกลัทธิเหล่านี้ว่า “อาจริยวาท” (ลัทธิแห่งอาจารย์)

ส่วนพระภิกษุสงฆ์ที่ยึดถือตามพระธรรมวินัยของพระพุทธองค์

เป็นนิกายที่ไม่แตกกัน เป็นสกวาที เรียกว่า “เถรวาท”

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระโมคคัลลิบุตร ติสสเถระ ได้ห้ามการถือความเห็นผิดทั้งหลายของนิกายต่างๆ ในขณะนั้น และเพื่อป้องกันความเห็นผิดที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเช่นนี้อีก จึงยกมาติกา(หัวข้อ)แห่งกถาวัตถุที่พระพุทธองค์แสดงไว้ในพระอภิธรรมมาขยายความให้มีนัยอันกว้างขวางพิสดารยิ่งขึ้น โต้แย้งความเห็นผิดของผู้อื่นในสมัยนั้น และได้รวบรวมพระเถระจำนวน ๑,๐๐๐ รูป ทำสังคายนาพระธรรมวินัย ครั้งที่ ๓

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันจันทร์ที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๕ (ตอนที่ ๑๖) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (๒) : “ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๕ (ตอนที่ ๑๖) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (๒) : “ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

“(๑) ทุกอย่างเป็นระเบียบจึงไม่มีเรื่องบังเอิญ  หรือ (๒) ทุกอย่างเป็นเรื่องบังเอิญ เพราะคาดเดาไม่ได้”

ไอน์สไตน์ดูจะเห็นด้วยกับความเห็นที่ (๑)  ขณะที่ไฮเซนเบิร์กเห็นด้วยกับความเห็นที่ (๒) 

ส่วนผู้เขียนขออยู่ตรงกลางด้วยเห็นด้วยกับทั้งสองฝ่าย  แต่ถ้าจะให้อธิบายคงต้องยกเรื่อง “กรรม” มาประกอบ เพราะกรรมไม่ใช่เรื่องบังเอิญ  ขณะเดียวกันก็ยากจะคาดเดาได้ว่าจะมาในรูปแบบใดหรือจะส่งผลเมื่อใด

ท่องเที่ยวโลกกะธรรม ตอน …

“เรื่องไม่บังเอิญที่คาดเดาไม่ได้”

เขียนโดย พระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี

โชเฟอร์แท็กซี่คนหนึ่งเล่าชีวิตให้ฟังว่า  ผมเพิ่งเข้ามาอยู่กรุงเทพได้ไม่กี่ปี  ก่อนหน้านี้ทำงานขายของไปตามจังหวัดต่างๆ  เคยส่งเงินให้ทางบ้านวันละ ๑,๕๐๐ บาทโดยแบ่งให้ภริยา ๑,๐๐๐ บาทและลูก ๒ คนอีกคนละ ๒๕๐ บาท  ดูเขาจะจำเรื่องตัวเลขได้ดี  คงจะเป็นนักขายมืออาชีพและนักเก็บเงินตัวยง

 หลังจากขายของอยู่ระยะหนึ่ง  ไม่ค่อยได้กลับบ้าน  ภริยาที่อยู่กินกันมานานก็มารู้ทีหลังว่าชอบเล่นเฟซบุ๊ก จนก็ไปพบกับผู้ชายคนหนึ่งและสนิทสมกันจนกระทั่งเขาจับได้ว่าทั้งสองนั้นลักลอบไปมาหาสู่กันอยู่เสมอโดยที่เขาไม่รู้ 

ด้วยความที่เขาไม่อยากให้ครอบครัวแตกแยก  จึงบอกภริยาให้ไปเลิกกับเขาเสียแล้วกลับมาอยู่ด้วยกันอย่างเดิม  แต่ภริยาปฏิเสธแล้วบอกว่าเธอรักผู้ชายคนใหม่มากกว่า  เขาได้แต่เสียใจ  จึงบอกภริยาให้ไปนำเขาเข้ามาอยู่ในบ้านจะได้ไม่มีใครว่าได้  ส่วนตัวเองก็ขายรถกระบะที่เคยขายของอยู่ได้เงินมาประมาณสี่แสนกว่าบาท เขาให้ลูกคนละแสน  และให้ภริยาอีก ๒๐๐,๐๐๐ กว่าบาทเหลือเงินติดตัวไม่ถึงหมื่น และตัดสินใจออกจากบ้านเดินทางเข้ากรุงเทพ 

หนีความเสียใจ

และมาเริ่มต้นชีวิตใหม่ 

มานับศูนย์อีกครั้ง 

เขาไม่รู้จักใคร  ไม่รู้จะทำอย่างไร ไม่รู้จะไปไหนจึงนั่งอยู่กินที่หมอชิต  จนหลายวันเข้าเมื่อความเสียใจเริ่มทุเลาลง  เขาก็คิดว่าจะทำอะไรต่อไปดี  จึงเห็นว่าคนจำนวนมากพอมาถึงหมอชิตจะเรียกแต่แท็กซี่ๆ  เขาจึงเดินไปถามแท็กซี่ว่าทำอย่างไรจะขับแท็กซี่ได้  แท็กซี่เลยขอเงิน ๑,๐๐๐ บาทแล้วขับรถพาไปหารถ  ตอนนั้นเขามีเงินเหลืออยู่แค่ ๓,๐๐๐ บาท

 พอไปที่อู่เขาต้องใช้เงินประกันรถ ๑๐,๐๐๐ บาท  เขาจึงขายแหวนได้เงินมาจำนวนหนึ่ง  แต่ด้วยเงินจำนวนนั้นเฮียเจ้าของอู่เลยถามว่าทำไมไม่ดาวส์รถไปเลย  เขาก็เลยเชื่อและดาวส์ก่อนจะผ่อนไปเรื่อย  ปกติต้องผ่อน ๔ ปี เขาผ่อนแค่ ๒ ปีก็หมดโดยไม่รู้ตัว  ตอนนี้เขากำลังผ่อนอีกคัน  โดยให้คันเก่านั้นคนอื่นเช่าไป  ส่วนคันที่ขับนี้เป็นคันใหม่ 

เขาเพิ่งรู้ว่าการอยู่คนเดียว

ทำให้เก็บเงินง่ายขึ้น 

และยังมีเหลือส่งลูกๆ

ส่วนภริยาคนเดิมก็ส่งข้อความให้ไปเซ็นใบหย่า  แต่เขาไม่ได้เซ็น  เพราะไม่อย่างนั้นภริยาอาจขายบ้าน  หรือถ้าจะฟ้องเขา  เขาก็ไม่ผิด  เพราะภริยาเป็นฝ่ายนอกใจ  อีกทั้งลูกทั้ง ๒ คนเขาก็ส่งเสียให้เรียนทั้งหมด  จะมาว่าเขาไม่เลี้ยงดูก็ไม่ได้  ภริยาแม้จะได้อยู่กับผู้ชายใหม่ก็ต้องเครียดกับสมบัติที่ตนเองไม่อาจครอบครอง… 

 เขาตั้งใจทำงาน  ผลก็คือมีเงินมีทอง  นั่นไม่ใช่เรื่องบังเอิญ  แต่สิ่งที่คาดเดาไม่ได้ก็คือภริยาไปมีผู้ชายคนใหม่  ส่วนภริยาที่ผิดต่อเขาก็ต้องทุกข์ทรมานใจ  นั่นก็ไม่ใช่สิ่งบังเอิญอีกเช่นกัน  แต่สิ่งที่คาดไม่ได้ก็คือ ภริยาจะทำอะไรกับเขาต่อ  ตอนนี้เขาบอกว่าไม่กล้ากลับไปบ้านกลัวจะถูกฆ่าทิ้ง  นั่นก็คงไม่ใช่เรื่องบังเอิญอีกเช่นกัน 

ตราบที่เธอและเขายังไม่อโหสิกรรมแก่กันและกัน  ก็ยังต้องอยู่กันแบบหวาดระแวงกันอย่างนี้ต่อไปไม่จบสิ้น  คาดเดาไม่ได้ว่าจะเกิดอะไรขึ้นอีก

 “กรรม”  จึงมีเหตุผลไม่ใช่เรื่องบังเอิญ  เพียงแต่มาพร้อมกับอะไรที่คาดเดาไม่ได้ว่าจะที่ไหนและเมื่อไร

ท่องเที่ยวโลกกะธรรม ตอน “เรื่องไม่บังเอิญที่คาดเดาไม่ได้” เขียนโดย พระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี ผู้อำนวยการสถาบันพัฒนาพระวิทยากร สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศ

The post “เรื่องไม่บังเอิญที่คาดเดาไม่ได้” เขียนโดย พระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี appeared first on Manasikul Online.

ในคัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : อธิบายเรื่องบุคคลและบัญญัติ ดังที่อธิบายไปแล้วบางส่วนในคราวที่แล้วว่า มาจากการที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้ว ทรงทราบถึงสภาวธรรมที่ดำรงอยู่ตามธรรมชาติในทุกมิติด้วยกำลังแห่งญาณที่เรียกว่า “สัมมาสัมโพธิญาณ” จึงทรงบัญญัติชื่อเรียกสภาวธรรมนั้นๆ แล้วนำออกแสดง ประกาศเปิดเผยด้วยภาษาของชาวโลก เช่น สภาวธรรมของผู้มีสภาวะจิตประกอบด้วยคุณสมบัติแห่งพระอรหันต์ ทรงบัญญัติว่า “พระอรหันต์” เป็นต้น

เข้าพรรษา

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๓ (ตอนที่ ๑๔)

คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : ว่าด้วยสภาวะผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นกับผู้ที่หลุดพ้นแล้ว

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ในครั้งนี้ขออธิบายต่อ เกี่ยวกับ เนื้อหาปุคคลปัญญัติแห่งพระอภิธรรมปิฎก ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงหัวข้อไว้ ๖ ประเภท (ฉ ปญฺญตฺติโย) คือ

๑. ขันธบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมที่เป็นหมวดหมู่กันว่า “ขันธ์”

๒. อายตนบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นบ่อเกิดแห่งอายตนะทั้งหลาย(การเชื่อมต่อ) ว่า “อายตนะ”

๓. ธาตุบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นสภาพทรงไว้ซึ่งขันธ์ ว่า “ธาตุ”

๔. สัจจบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นจริง ว่า “สัจจะ”

๕. อินทรียบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน ว่า “อินทรีย์

๖. ปุคคลบัญญัติ การบัญญัติเรียกบุคคลทั้งหลายตามสภาวธรรมที่บรรลุ ว่า “บุคคล”

สภาวะเหล่านี้มีอยู่ตามธรรมชาติ พระพุทธเจ้าทรงรู้สภาวธรรมชาตินี้ตามความจริงเพราะปัญญาแห่งการตรัสรู้ เมื่อจะทรงแสดงสัจธรรม ประกาศสัจธรรม เผยแผ่สัจธรรม จึงบัญญัติธรรม วางไว้เป็นหลัก

หากไม่ทรงบัญญัติชื่อเรียก ก็จะไม่รู้ว่าสภาวะที่ทรงบรรลุนั้นเป็นอะไร เช่นเดียวกับการประสบกับความพลัดพราก มีผลเป็นทุกข์ ถ้าไม่มีการบัญญัติคำพูดว่า “ทุกข์” ก็จะสื่อกันไม่ได้ว่าอาการของความทุกข์ที่บีบคั้นจิตใจนั้นเป็นอย่างไร

เมื่อไม่บัญญัติคำพูดว่า “สมุทัย” ก็จะไม่รู้ว่า สาเหตุแห่งทุกข์มาจากอะไร  เมื่อไม่บัญญัติคำพูดว่า “นิโรธ” ก็จะไม่รู้ว่า ความดับแห่งทุกข์เป็นอย่างไร และ เมื่อไม่บัญญัติคำพูดว่า “มรรค” ก็จะไม่รู้ว่า วิธีการดับทุกข์เป็นอย่างไร เป็นต้น

ในคัมภีร์นี้ แม้จะมีบัญญัติ ๖ ข้อ แต่เนื้อความเรื่องขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ และอินทรีย์ ทั้ง ๕ ข้อเบื้องต้นมีรายละเอียดไม่มากนัก เนื่องจากทรงแสดงไว้แล้วในคัมภีร์อื่น เป็นการนำหัวข้อเหล่านี้มาทบทวนให้เห็นภาพรวมอีกครั้งเท่านั้น ทรงขยายความอย่างละเอียดเฉพาะปุคคลบัญญัติ(บัญญัติเกี่ยวกับบุคคล) โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็น ๒ ภาค คือ  เนื้อหาส่วนที่เป็นหัวข้อ  เรียกว่า “อุทเทส” และ เนื้อหาส่วนอธิบายความ เรียกว่า “นิทเทส”

(๑) เนื้อหาส่วนที่เป็นหัวข้อ (อุทเทส) แบ่งบุคคลออกเป็น ๑๐ หมวด ตั้งแต่บุคคล ๑ จำพวกถึง บุคคล ๑๐ จำพวก ดังนี้

๑. บุคคล ๑ จำพวก (เอกกอุทเทส) จำนวน ๔๔ บุคคล

๒. บุคคล ๒ จำพวก (ทุกอุทเทส) มี  ๒๖ คู่ จำนวน ๕๒ บุคคล

๓. บุคคล ๓ จำพวก (ติกอุทเทส) มี ๑๘ กลุ่ม จำนวน  ๕๔บุคคล

๔. บุคคล ๔ จำพวก (จตุกกอุทเทส) มี ๓๒ กลุ่ม จำนวน ๑๒๘ บุคคล

๕. บุคคล ๕ จำพวก (ปัญจกอุทเทส) มี ๖ กลุ่ม จำนวน ๓๐ บุคคล

๖. บุคคล ๖ จำพวก (ฉักกอุทเทส)  มี  ๑ กลุ่ม จำนวน ๖ บุคคล

๗.  บุคคล ๗ จำพวก (สัตตกอุทเทส) มี ๒ กลุ่ม จำนวน ๑๔ บุคคล

๘. บุคคล ๘ จำพวก (อัฏฐกอุทเทส) มี ๑ กลุ่ม จำนวน ๘ บุคคล

๙. บุคคล ๙ จำพวก (นวกอุทเทส) มี ๑ กลุ่ม จำนวน ๙ บุคคล

๑๐. บุคคล ๑๐ จำพวก (ทสกอุทเทส) มี ๑ กลุ่ม จำนวน ๑๐ บุคคล

บุคคล ๑ จำพวกที่ทรงแสดงไว้ ได้แก่ บุคคลผู้เป็นปุถุชน คือ บุคคลผู้ละสังโยชน์ (คือ กิเลสเครื่องร้อยรัดสัตว์ให้ติดอยู่ในวัฏฏะ) ยังไม่ได้ และทั้งไม่ได้ปฏิบัติเพื่อละสังโยชน์เหล่านั้น

บุคคลผู้หลุดพ้นในสมัย คือ บุคคลผู้หลุดพ้นจากอาสวะบางส่วนได้ในสมัยที่เข้าสมาบัติ ๘ (การบรรลุขึ้นสูง ได้แก่รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔) ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี (คือ เมื่อเข้าสมาบัติก็จะหลุดพ้นชั่วขณะ)

บุคคลผู้หลุดพ้นไม่มีสมัย คือ พระอรหันต์จะเข้าสมาบัติหรือไม่ ก็เป็นผู้หลุดพ้น จึงชื่อว่า หลุดพ้นไม่มีสมัย

โคตรภูบุคคล คือ สภาวจิตของบุคคลผู้กำลังก้าวข้ามจากปุถุชนไปสู่อริยชน โดยสภาวธรรม หมายถึง บุคคลผู้เจริญวิปัสสนาจนจิตก้าวเข้าสู่โลกุตตรวิถีกำลังจะสำเร็จเป็นพระโสดาบัน หากพิจารณาโดยสภาวจะจิต หมายถึง ลำดับสภาวะจิตขณะสืบต่อเป็นเหตุให้เกิดโสดาปัตติมัคคจิต

อภัพพาคมนบุคคล คือ บุคคลผู้ไม่มีสิทธิบรรลุมรรคผล เพราะทำอนันตริยกรรม  คือทำกรรมหนัก ๕ อย่าง (อย่างใดอย่างหนึ่ง) ได้แก่  ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต และทำการยุยงสงฆ์ให้แตกจากกันจนมิอาจร่วมสังฆกรรมกันได้(สังฆเภท) บุคคลผู้ประกอบด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ (มีความเห็นผิดดิ่งไปด้านเดียว) บุคคลผู้ถือกำเนิดมามีปัญญาน้อยไม่สามารถเจริญฌานให้เกิดในชาตินั้นได้ บุคคลผู้ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย บุคคลผู้ไม่มีกุศลฉันทะ และบุคคลผู้ปัญญาทึบมาแต่กำเนิด

ภัพพาคมนบุคคล คือ บุคคลผู้มีสิทธิในการบรรลุมรรคผล มีลักษณะตรงกันข้าม จากอภัพพาคมบุคคล คือ ไม่ได้ทำอนันตริยกรรม บุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ บุคคลผู้สามารถเจริญฌานให้เกิดในชาตินั้นได้ บุคคลผู้มีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัย เป็นต้น

นิยตบุคคล (บุคคลผู้มีคติแน่นอน) บุคคลผู้มีคติแน่นอนฝ่ายอกุศล คือ ผู้จะต้องตกอบาย มีนรก เป็นต้น อย่างแน่นอน ได้แก่ บุคคลผู้ทำอนันตริยกรรม ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง และบุคคลผู้เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ (มีความเห็นผิดดิ่งไปด้านเดียว) นอกจากนี้ ยังมีนิยตบุคคลฝ่ายกุศล หมายถึง พระอริยบุคคล ๘ จำพวก ผู้ที่ได้บรรลุ มรรค ผล และนิพพาน เป็นบุคคลที่มีคติแน่นอน สำหรับอนิยตบุคคล (บุคคลผู้มีคติไม่แน่นอน)เหมือนกับการโยนท่อนไม้ขึ้นไปในอากาศ ไม่แน่นอนว่า จะเอาปลายหรือโคนตกลงมาก่อน

พระอริยบุคคลผู้จะกลับมาเกิดอีก ๗ ชาติเป็นอย่างมาก (สัตตักขัตตุปรมะ) เป็นต้น

(๒) เนื้อหาส่วนขยายความ(นิทเทส )เป็นการนำหัวข้อจากอุทเทสมาอธิบายขยายความโดยละเอียดอีกครั้ง แบ่งเป็น ๑๐ นิทเทสตามหัวข้อ(อุทเทส)ทั้ง ๑๐ การอธิบายใช้วิธีถามตอบเป็นบุคคลๆ (ปุจฉาและวิสัชนา) ไปตามลำดับ เว้นเฉพาะหัวข้อที่ ๖ ที่ไม่ทรงใช้วิธีถามตอบ การเรียกชื่อแต่ละนิทเทส ใช้จำนวนบุคคลแต่ละจำพวกเป็นชื่อเรียก เช่น นิทเทสที่ ๑ ว่าด้วยบุคคล ๑ จำพวก เรียกว่า “เอกกปุคคลบัญญัติ” นิทเทสที่ ๒ ว่าด้วยบุคคล ๒ จำพวก เรียกว่า “ทุกปุคคลบัญญัติ” เช่นนี้เรื่อยไปจนถึงนิทเทสที่ ๑๐ ว่าด้วยบุคคล ๑๐ จำพวก เรียกว่า “ทสกปุคคลบัญญัติ”

ในการอธิบายขยายความ เมื่อทรงอธิบายบุคคล ๑ จำพวกจบแล้ว ก็ทรงอธิบายบุคคลจำพวกต่างๆ ที่เหลือไปตามลำดับจนครบบุคคล ๑๐ จำพวก โดยบุคคล ๑ จำพวก (เอกกนิทเทส) ทรงแสดงทีละบุคคลๆ ไว้ถึง ๕๐ บุคคล เช่น บุคคลผู้พ้นแล้วในสมัย, บุคคลผู้มีธรรมอันเสื่อม, พระปัจเจกพุทธเจ้า, บุคคลผู้มีอภิญญา ๖ เป็นต้น

จากนั้นทรงแสดงบุคคล ๒ จำพวก (ทุกนิทเทส) โดยทรงแสดงบุคคลทีละคู่ แสดงไว้ถึง ๒๖ คู่บุคคล เช่น ทรงแสดงบุคคลผู้มักโกรธ คู่กับบุคคลผู้ผูกโกรธ กับทรงแสดงบุคคลผู้ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น คู่กับบุคคลผู้ตีเสมอผู้อื่น เป็นต้น แล้วทรงแสดง บุคคลทีละ ๓ จำพวก ๔ จำพวก ๕ จำพวก เรื่อยไปตามลำดับจนถึงบุคคล ๑๐ จำพวก (ทสกนิทเทส) ทรงแสดงพระอริยบุคคล เกี่ยวกับการบรรลุคุณธรรมสูงสุดในกามภูมิและในสุทธาวาสภูมิ เป็นต้น

ตัวอย่างการถามตอบในปุคคลบัญญัติ เช่น

ถามว่า บุคคลผู้พ้นมีสมัยเป็นไฉน?

ตอบว่า บุคคลบางคนในโลกนี้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย (นามกาย) ทุกกาล ทุกสมัย และอาสวะทั้งหลายของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้เป็นสมยวิมุตตะ” (บุคคลผู้พ้นมีสมัย)

ถามว่า บุคคลผู้พ้นไม่มีสมัยเป็นไฉน?

ตอบว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย (นามกาย) ทุกกาล ทุกสมัย และอาสวะทั้งหลายของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้เป็นอสมยวิมุตตะ” (บุคคลผู้พ้นไม่มีสมัย)

ตามเนื้อหาดังที่กล่าวมา จะเห็นได้ว่า ปุคคลบัญญัติ เป็นการบัญญัติชื่อเรียกบุคคลตามสภาวธรรมที่มี เช่น พระอริยบุคคล แสดงว่า มีบุคคลและมีธรรมอยู่ในบุคคลนั้น ธรรมที่ทำให้บุคคลนั้นบรรลุเป็นพระอริยะเป็นสภาวะที่มีอยู่จริง แต่ตัวบุคคลผู้บรรลุธรรมนั้นไม่มีอยู่จริง (เพราะตัวบุคคลเป็นสิ่งประกอบขึ้นจากรูปนาม และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย) การที่จะรู้ได้ว่าบุคคลผู้นั้นเป็นผู้มีธรรม ก็จะต้องบัญญัติชื่อเรียกขึ้นมา แม้ที่เรียกว่า พระพุทธเจ้า ก็เป็นการบัญญัติชื่อเรียกตามปัญญาญาณเป็นเครื่องตรัสรู้

คัมภีร์ปุคคลบัญญัติเป็นคัมภีร์ที่ไม่ยาวนัก โดยภาณวาร มี ๕ ภาณวาร ขณะที่คัมภีร์อื่นๆ มีเนื้อหายาวกว่านี้

อย่างไรก็ตาม พระอภิธรรมทุกคัมภีร์ สามารถแสดงโดยพิสดารได้  มีนัยไม่สิ้นสุด มีนัยไม่มีประมาณ แม้คัมภีร์ปุคคลบัญญัตินี้ก็เช่นกัน หากจะแสดงโดยพิสดาร ก็มีนัยไม่สิ้นสุด มีนัยไม่มีประมาณ เช่นเดียวกัน

แท้จริง พระพุทธเจ้าไม่ได้เป็นผู้สร้างสภาวะหรือปรมัตถสัจจะนี้ สภาวะหรือปรมัตถสัจจะมีอยู่ตามธรรมชาติ พระพุทธองค์เป็นแต่เพียงผู้ทรงบรรลุสภาวะหรือปรมัตถสัจจะตามธรรมชาตินี้ด้วยสัมมาสัมโพธิญาณ อันเกิดจากกำลังแห่งความเพียรซึ่งเป็นไปอย่างต่อเนื่อง ไม่หยุดหย่อน แล้วทรงบัญญัติชื่อเรียกสภาวะและบุคคลเพื่อให้เข้าใจสภาวธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง

ผู้เข้าใจในบุคคลบัญญัติ ย่อมเข้าใจในบุคคลสมมติ ผู้เข้าใจในบุคคลสมมติ ย่อมไม่ยึดติดในบุคคล ตัวตนเราเขา ผู้ไม่ยึดติดในบุคคล ตัวตนเราเขา อัสมิมานะ ความถือตัวถือตนในความรู้  ในชาติตระกูล ย่อมลดลง และเขาย่อมชื่อว่า เป็นผู้ถอนตนออกจากทุกข์ในวัฏฏะได้

โพสต์ครั้งแรกเมื่อ…

วันนี้วันพระ วันจันทร์ที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๓ (ตอนที่ ๑๔) คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : ว่าด้วยสภาวะผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นกับผู้ที่หลุดพ้นแล้ว เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๓ (ตอนที่ ๑๔) คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : ว่าด้วยสภาวะผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นกับผู้ที่หลุดพ้นแล้ว เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

ออกพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๒ (ตอนที่ ๑๓)

คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ

: อธิบายเรื่องบุคคลและบัญญัติ

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

คำปรารภ

หนังสือ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” เกิดขึ้นด้วยปรารภเหตุการณ์เฉพาะ เพื่อน้อมถวายเป็นพระราชกุศล แด่ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร

เพื่อป้องกันความเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับเนื้อหา ก่อนอ่านความเป็นมาของพระอภิธรรม

จึงขอทำความเข้าใจเป็นเบื้องต้นว่า ความเป็นมาของพระอภิธรรม มีเนื้อความตรงตามชื่อ มุ่งบอกเล่าถึงความเป็นมาของพระอภิธรรม เพื่อประกอบการฟังสวดพระอภิธรรม เป็นสำคัญ มิใช่มุ่งการอธิบายข้อธรรมในคัมภีร์พระอภิธรรม เมื่อฟังสวดแล้ว จะได้รู้ถึงที่มาที่ไปของพระอภิธรรมที่พระบรมศาสดาทรงแสดง อันจะเป็นบุญเป็นกุศลเพิ่มขึ้นอีกโสตหนึ่งด้วย

ผู้ที่มีความสนใจข้อธรรมในพระอภิธรรมที่ละเอียดลงไป ก็สามารถศึกษาเพิ่มได้จากคัมภีร์พระอภิธรรม ซึ่งมีอยู่แล้วทั่วไป

เนื่องจากพระอภิธรรมมีความละเอียดประณีตยิ่ง มีนัยหลากหลาย ไม่สิ้นสุด บางกรณีจึงมีความจำเป็นต้องยกตัวอย่างวัตถุสิ่งของ และภาษาในสมัย เทียบเคียงให้เห็นเป็นรูปธรรม เพื่อทำความเข้าใจเนื้อความแห่งพระอภิธรรม ที่มีความละเอียดยิ่งนั้น ให้แจ่มชัดยิ่งขึ้น กรณีดังกล่าว มิใช่การนำข้อความเข้าไปปลอมปนในพระอภิธรรม เพราะมิได้มุ่งอธิบายข้อธรรมในพระอภิธรรม ดังกล่าวแล้ว หากแต่เห็นว่า การยกตัวอย่างวัตถุสิ่งของก็ดี การใช้ภาษาในสมัยก็ดี เป็นวิธีที่พอจะสื่อสารกับคนเป็นจำนวนมาก ซึ่งมีพื้นฐานความรู้ทางศาสนาที่แตกต่างกัน หลากหลายกลุ่ม หลากหลายสถานะ

ด้วยห้วงเวลานั้น ทุกคนล้วนมีจิตละเอียดเป็นหนึ่งเดียว จดจ่ออยู่กับท่วงทำนองแห่งพระอภิธรรมที่พระพิธีธรรมสวดถวายในหลวง รัชกาลที่ ๙ พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ

กาลนั้น จึงนับได้ว่า เป็นมงคลกาล เหมาะแก่การฟังธรรมที่ละเอียด

ขออนุโมทนาขอบคุณพระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี ป.ธ.๙,ดร., คุณมนสิกุล โอวาทเภสัชช์ และคุณวันทนี เจริญวานิช ที่รับเป็นภาระธุระในการจัดพิมพ์ จนหนังสือสำเร็จลงด้วยความเรียบร้อย ดีงาม เป็นไปเพื่อความดำรงมั่น แผ่ไพศาลแห่งพระศาสนาของพระบรมศาสดา

พระราชกิจจาภรณ์

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร

คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ

อธิบายเรื่องบุคคลและบัญญัติ

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ปุคคลปัญญัติเป็นคัมภีร์ที่ ๔ แห่งพระอภิธรรมปิฎก ในคัมภีร์นี้พระพุทธองค์ทรงอธิบายถึงสภาวธรรมแต่ละสภาวะแล้วทรงบัญญัติชื่อเรียก หรือตั้งชื่อเรียก โดยเริ่มจากสภาวธรรมสรรพสิ่ง และสภาวธรรมปุถุชนไปจนถึงสภาวธรรมของพระอริยบุคคล

คำว่า ปุคคลปัญญัติ เป็นภาษาบาลี แปลว่า การบัญญัติขึ้นตามคุณสมบัติของบุคคล การกำหนดขึ้น การตั้งขึ้น การแสดง การประกาศ  การวางไว้เป็นหลัก เปรียบเหมือนการบัญญัติหรือการตรากฎหมายขึ้นมาประกาศใช้ วางไว้เป็นหลักในสังคมนั้นๆ

ในที่นี้ พระพุทธองค์ทรงแสดงสภาวธรรมแล้วทรงบัญญัติชื่อเพื่อใช้เรียกให้เข้าใจในภาษามนุษย์ ธรรมนั้นเป็นสภาวะแห่งสัจจะ พระพุทธองค์ทรงตรัสรู้สภาวะแห่งสัจจะด้วยกำลังแห่งสมาธิ เมื่อจะสื่อสารให้เข้าใจในสภาวะแห่งสัจจะ จึงทรงตั้งชื่อหรือบัญญัติชื่อเรียกขึ้นมา แม้ในบุคคลก็เช่นกัน เมื่อจะให้รู้ว่าใครมีคุณสมบัติอย่างไร ก็ต้องตั้งชื่อหรือบัญญัติชื่อเรียกขึ้นมา โดยยึดตามคุณสมบัติที่บุคคลนั้นมี

คัมภีร์ปุคคลปัญญัติ จึงมาจากการที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้ว ทรงทราบถึงสภาวธรรมที่ดำรงอยู่ตามธรรมชาติในทุกมิติ ด้วยกำลังแห่งญาณที่เรียกว่า “สัมมาสัมโพธิญาณ” จึงทรงบัญญัติชื่อเรียกสภาวธรรมนั้นๆ แล้วนำออกแสดง ประกาศ เปิดเผยโดยภาษาของชาวโลก เช่น สภาวธรรมของผู้มีสภาวะจิตประกอบด้วยคุณสมบัติแห่งพระโสดาบัน  ทรงบัญญัติเรียกว่า “พระโสดาบัน” สภาวธรรมของผู้มีสภาวะจิตประกอบด้วยคุณสมบัติแห่งพระอรหันต์ ทรงบัญญัติว่า “พระอรหันต์” เป็นต้น

หลักการบัญญัติชื่อเรียกสภาวธรรมเพื่อเป็นที่เข้าใจโดยภาษาของชาวโลก ยึดหลัก ๖ ประการ คือ

๑.วิชชมานบัญญัติ (บัญญัติจากสิ่งที่มีอยู่จริง)

บัญญัติชื่อเรียกตามความเป็นจริงของสภาวะนั้นๆ โดยยึดตามสภาวะหรือปรมัตถสัจจะ เช่น กุศลธรรม (ธรรมที่เป็นกุศล) และอกุศล(ธรรมที่เป็นกุศล) ซึ่งเป็นสภาวะที่มีอยู่จริงโดยปรมัตถสัจจะ เป็นต้น

๒. อวิชชานบัญญัติ (บัญญัติจากสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง)

บัญญัติชื่อเรียกตามภาษาของชาวโลก เช่น บัญญัติว่า “หญิงชาย” เป็นต้น เพื่อสื่อสารกันในหมู่ชาวโลก แท้จริงแล้ว ความเป็นหญิงและความเป็นชาย ไม่มีอยู่จริง โดยปรมัตถสัจจะ แม้คำสอนที่ศาสดาของเจ้าลัทธิทั้งหลายประกาศ ที่ไม่เป็นสัจธรรม ไม่มีอยู่จริง โดยปรมัตถสัจจะ  เป็นการบัญญัติคำขึ้นมาสื่อสารเพื่อความเข้าใจกัน ก็จัดอยู่ในบัญญัติประเภทนี้

๓. วิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติจากสิ่งที่ไม่มี ด้วยสิ่งที่มี)

บัญญัติชื่อเรียกบุคคลที่ไม่มีอยู่จริงโดยสภาวะ(เพราะบุคคลประกอบขึ้นจากรูปนาม และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย) แต่สภาวธรรมในตัวเขาเป็นสัจธรรมที่มีอยู่จริง เช่น บัญญัติว่า เตวิชชา (บุคคลผู้ได้วิชชา ๓)

วิชชา ๓ นั้นเป็นสัจจะที่มีอยู่จริง แต่บุคคลผู้ได้วิชชา ๓ นั้น ไม่มีอยู่จริง เพราะแท้จริงแล้ว บุคคลนั้นเป็นเพียงการประกอบขึ้นแห่งรูปนาม และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย

๔. อวิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่มี ด้วยสิ่งที่ไม่มี)

เช่น บัญญัติว่า “เสียงหญิงชาย” แท้จริง หญิงชายไม่มี( เพราะเป็นเพียงการประกอบขึ้นแห่งรูปนาม และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย) แต่เสียงมี เมื่อกล่าวถึงหญิงชายให้เป็นที่เข้าใจในภาษาของชาวโลก ก็พูดว่า “เสียงหญิงเสียงชาย” เป็นการบัญญัติสิ่งที่มี (คือ เสียง) ด้วยสิ่งที่ไม่มี(คือ หญิงชาย)

๕. วิชชมาเนน วิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่มี ด้วยสิ่งที่มี)

บัญญัติชื่อเรียกตามสภาวธรรมที่มีอยู่ทั้ง ๒ ส่วน เช่น จักขุสัมผัส-การรับรู้ทางทางตา จักขุ(ตา)มีอยู่ สัมผัส(การรับรู้) ก็มีอยู่ จึงเกิดการเห็น เป็นต้น

๖.อวิชชมาเนน อวิชชมานบัญญัติ (บัญญัติสิ่งที่ไม่มี ด้วยสิ่งที่ไม่มี)

บัญญัติชื่อเรียกจากสิ่งที่ไม่มีอยู่จริงโดยสภาวะ เช่นบัญญัติว่า ราชโอรส แท้จริง พระราชา ก็ไม่มี บุตรหรือโอรส ก็ไม่มี แต่บัญญัติชื่อเรียกตามภาษาของชาวโลก เป็นต้น

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๒ (ตอนที่ ๑๓) คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : อธิบายเรื่องบุคคลและบัญญัติ เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๒ (ตอนที่ ๑๓) คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : อธิบายเรื่องบุคคลและบัญญัติ เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

คำปรารภ

หนังสือ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” เกิดขึ้นด้วยปรารภเหตุการณ์เฉพาะ เพื่อน้อมถวายเป็นพระราชกุศล แด่ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร

เพื่อป้องกันความเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับเนื้อหา ก่อนอ่านความเป็นมาของพระอภิธรรม

จึงขอทำความเข้าใจเป็นเบื้องต้นว่า ความเป็นมาของพระอภิธรรม มีเนื้อความตรงตามชื่อ มุ่งบอกเล่าถึงความเป็นมาของพระอภิธรรม เพื่อประกอบการฟังสวดพระอภิธรรม เป็นสำคัญ มิใช่มุ่งการอธิบายข้อธรรมในคัมภีร์พระอภิธรรม เมื่อฟังสวดแล้ว จะได้รู้ถึงที่มาที่ไปของพระอภิธรรมที่พระบรมศาสดาทรงแสดง อันจะเป็นบุญเป็นกุศลเพิ่มขึ้นอีกโสตหนึ่งด้วย

ผู้ที่มีความสนใจข้อธรรมในพระอภิธรรมที่ละเอียดลงไป ก็สามารถศึกษาเพิ่มได้จากคัมภีร์พระอภิธรรม ซึ่งมีอยู่แล้วทั่วไป

เนื่องจากพระอภิธรรมมีความละเอียดประณีตยิ่ง มีนัยหลากหลาย ไม่สิ้นสุด บางกรณีจึงมีความจำเป็นต้องยกตัวอย่างวัตถุสิ่งของ และภาษาในสมัย เทียบเคียงให้เห็นเป็นรูปธรรม เพื่อทำความเข้าใจเนื้อความแห่งพระอภิธรรม ที่มีความละเอียดยิ่งนั้น ให้แจ่มชัดยิ่งขึ้น กรณีดังกล่าว มิใช่การนำข้อความเข้าไปปลอมปนในพระอภิธรรม เพราะมิได้มุ่งอธิบายข้อธรรมในพระอภิธรรม ดังกล่าวแล้ว หากแต่เห็นว่า การยกตัวอย่างวัตถุสิ่งของก็ดี การใช้ภาษาในสมัยก็ดี เป็นวิธีที่พอจะสื่อสารกับคนเป็นจำนวนมาก ซึ่งมีพื้นฐานความรู้ทางศาสนาที่แตกต่างกัน หลากหลายกลุ่ม หลากหลายสถานะ

ด้วยห้วงเวลานั้น ทุกคนล้วนมีจิต ละเอียด เป็นหนึ่งเดียว จดจ่ออยู่กับท่วงทำนองแห่งพระอภิธรรมที่พระพิธีธรรมสวดถวายในหลวง รัชกาลที่ ๙ พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ

กาลนั้น จึงนับได้ว่า เป็นมงคลกาล เหมาะแก่การฟังธรรมที่ละเอียด

ขออนุโมทนาขอบคุณพระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี ป.ธ.๙,ดร., คุณมนสิกุล โอวาทเภสัชช์ และคุณวันทนี เจริญวานิช ที่รับเป็นภาระธุระในการจัดพิมพ์ จนหนังสือสำเร็จลงด้วยความเรียบร้อย ดีงาม เป็นไปเพื่อความดำรงมั่น แผ่ไพศาลแห่งพระศาสนาของพระบรมศาสดา

พระราชกิจจาภรณ์

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร

ออกพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๑ (ตอนที่ ๑๒)

คัมภีร์ที่ ๓ ธาตุกถา

: อธิบายเรื่องธาตุและนัยของธาตุ

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

คัมภีร์ที่ ๓ ธาตุกถา

อธิบายเรื่องธาตุและนัยของธาตุ

คัมภีร์ธาตุกถา เป็นคัมภีร์ที่ ๓ ของพระอภิธรรมปิฎก คำว่า ธาตุ แปลว่า สิ่งที่ทรงสภาพของตนตามธรรมชาติ เช่น ดินมีคุณสมบัติเป็นความแข็งย่อมทรงสภาพความแข็งของตนตามธรรมชาติ น้ำมีคุณสมบัติเป็นความเหลว ย่อมทรงสภาพความเหลวของตนตามธรรมชาติ ไฟมีคุณสมบัติเป็นความร้อน ย่อมทรงสภาพความร้อนของตนตามธรรมชาติ ลมมีคุณคุณสมบัติเคลื่อนไหวไม่หยุด ย่อมทรงสภาพความเคลื่อนไหวของตนตามธรรมชาติ แม้การเจริญเติบโตของอวัยวะมนุษย์ การแตกกิ่ง ผลิบานของมวลดอกไม้ ก็มีการเคลื่อนไหวของลมอยู่ภายใน

ธาตุตามคัมภีร์ธาตุกถามี ๓ หมวด คือ

๑. ธาตุ ๔ ได้แก่ ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม

๒. ธาตุ ๖ ได้แก่ ธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลม อากาศธาตุ วิญญาณธาตุ

๓. ธาตุ ๑๘ ได้แก่ จักขุธาตุ (ธาตุคือตา) รูปธาตุ (ธาตุคือรูป) จักขุวิญญาณธาตุ (ธาตุคือการรับรู้ทางตา) โสตธาตุ (ธาตุคือหู) สัททธาตุ (ธาตุคือเสียง) โสตวิญญาณธาตุ (ธาตุคือการรับรู้ทางหู) ฆานธาตุ (ธาตุคือจมูก) คันธธาตุ (ธาตุคือกลิ่น) ฆานวิญญาณธาตุ (ธาตุคือการรับรู้ทางจมูก) ชิวหาธาตุ (ธาตุคือลิ้น) รสธาตุ (ธาตุคือรส)  ชิวหาวิญญาณธาตุ (ธาตุคือการรับรู้ทางลิ้น) กายธาตุ (ธาตุคือกาย) โผฏฐัพพธาตุ (ธาตุคือการสัมผัส) กายวิญญาณธาตุ (ธาตุคือการสัมผัสทางกาย) มโนธาตุ (ธาตุคือใจ) ธัมมธาตุ (ธาตุคือธรรมที่ปรากฏทางใจ) มโนวิญญาณธาตุ (ธาตุคือการรับรู้ทางใจ)

เนื้อหาในคัมภีร์ธาตุกถา มีธรรม ๓ หมวดใหญ่ คือ

๑. ขันธ์ ๕ ได้แก่ รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ (แยกรูปกับนามในมิติของขันธ์)

๒. อายตนะ ๑๒ ได้แก่ อายตนะภายใน ๖ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และอายตนะภายนอก ๖ คือ รูป  เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธัมมารมณ์ (แยกรูปกับนามในมิติของอายตนะ)

๓. ธาตุ ๑๘ มีจักขุธาตุ ธาตุคือตา รูปธาตุ ธาตุคือรูป และ จักขุวิญญาณธาตุ ธาตุคือการรับรู้ทางตา เป็นต้น (แยกรูปกับนามในมิติของธาตุ)

คัมภีร์ธาตุกถาทำหน้าที่อธิบายว่า ธรรมข้อใดตามที่แจกแจงไว้แล้วในธัมมสังคณี และวิภังค์ สามารถสงเคราะห์(สังคโห)เข้ากันได้หรือสงเคราะห์เข้ากันไม่ได้(อสังคโห)กับขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ และธาตุ ๑๘ นี้ เนื้อหาธาตุกถาจึงเป็นเหมือนการทบทวนซักซ้อมทำความเข้าใจสภาวธรรมว่า อะไรเป็นรูป อะไรเป็นนาม ตามที่อธิบายไว้แล้วในคัมภีร์ธัมมสังคณีและคัมภีร์วิภังค์นั่นเอง

วิธีอธิบายหัวข้อธรรมในธาตุกถา

พระพุทธองค์ทรงใช้เวลา ๖ วันในการแสดงธาตุกถา โดยใช้วิธีการอธิบาย ๒ แบบ คือ ตั้งหัวข้อ(มาติกา) ไว้ แล้วอธิบาย(นิเทศ)ไปตามหัวข้อที่ตั้งไว้

สำหรับหัวข้อที่ตั้งไว้ประกอบด้วยมาติกา ๕ ได้แก่

(๑) นยมาติกา คือ การแจกแจงหัวข้อธรรม ตามนัยแห่งขันธ์ ๕  อายตนะ ๑๒ และธาตุ ๑๘ ว่า สภาวธรรมที่สงเคราะห์เข้ากันได้กับขันธ์ อายตนะ และธาตุ มีเท่าไร หรือที่สงเคราะห์เข้ากันไม่ได้ มีเท่าไร เรียกว่า “สังคหาสังคหนัย” (นัยที่สงเคราะห์เข้ากันได้และสงเคราะห์เข้ากันไม่ได้)  หรือ “มูลมาติกา” (หัวข้อหลัก) ก็ได้ โดยนยมาติกานี้จำแนกหัวข้อแสดงเป็น ๑๔ นัย ดังนี้

๑. สงฺคโห อสงฺคโห แปลว่า ธรรมสงเคราะห์ได้ ธรรมสงเคราะห์ไม่ได้

๒. สงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ แปลว่า ธรรมสงเคราะห์ไม่ได้ ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้

๓. อสงฺคหิเตน สงฺคหิตํ แปลว่า ธรรมสงเคราะห์ได้ ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

๔. สงฺคหิเตน สงฺคหิตํ แปลว่า ธรรมที่สงเคราะห์ได้ ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้

๕. อสงฺคหิเตน อสงฺคหิตํ แปลว่า ธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้ ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ไม่ได้

๖. สมฺปโยโค วิปฺปโยโค แปลว่า ธรรมที่ประกอบด้วย ธรรมที่ไม่ประกอบกัน

๗. สมฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ แปลว่า ธรรมที่วิปปยุตกันได้ ด้วยธรรมที่สัมปยุตกัน

๘. วิปฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ แปลว่า ธรรมที่สัมปยุตกันได้ ด้วยธรรมที่วิปปยุตกัน

๙. สมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตํ แปลว่า ธรรมที่สัมปยุตกันได้ ด้วยธรรมที่สัมปยุตกัน

๑๐. วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตํ แปลว่า ธรรมที่วิปยุตกันได้ ด้วยธรรมที่วิปยุตกัน

๑๑. สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ แปลว่า ธรรมที่สัมปยุตกันได้ ธรรมที่วิปปยุตกันได้ ด้วยธรรมที่สงเคราะห์กัน

๑๓. สมฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺหิตํ ซึ่งแปลว่า ธรรมที่สงเคราะห์กันได้ ธรรมที่สงเคราะห์กันไม่ได้ ด้วยธรรมที่สัมปยุตกัน

๑๔. อสงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตํ ซึ่งแปลว่า ธรรมที่สัมปยุตกัน ธรรมที่วิปปยุตกันได้ ด้วยธรรมที่สังเคราะห์กันได้ไม่ได้

๑๕. วิปฺปยุตฺเตน สงฺคหิตํ อสงฺคหิตํ ซึ่งแปลว่า ธรรมที่สงเคราะห์กันได้ ธรรมที่สงเคราะห์กันไม่ได้ ด้วยธรรมที่วิปปยุตกัน

(๒) อัพภันตรมาติกา ได้แก่ หัวข้อธรรม(มาติกา)ที่ยกขึ้นมาแจกแจงในธาตุกถา คือ ขันธ์ ๕, อายตนะ ๑๒ , ธาตุ ๑๘, สัจจะ ๔, อินทรีย์๒๒, ปฏิจจสมุปบาท ๑๒ , สติปัฏฐาน ๔, สัมมัปธาน ๔ , อิทธิบาท ๔, ฌาน ๔, อัปปมัญญา ๔, อินทรีย์ ๕, พละ ๕, โพชฌงค์ ๗, อริยมัคคมีองค์ ๘, ผัสสะ, เวทนา, สัญญา, เจตนา, จิต, อธิโมกข์, มนสิการ รวมแล้วได้ข้อธรรม ๑๒๕ บท

หากแยกหัวข้อธรรมเป็นบท รูป นับเป็นบทหนึ่ง เวทนาเป็นบทหนึ่ง สัญญาเป็นบทหนึ่ง สังขารเป็นบทหนึ่ง วิญญาณ เป็นบทหนึ่ง จักขุ(ตา)เป็นบทหนึ่ง โสตะ(หู)เป็นบทหนึ่ง  ฆานะ(จมูก) เป็นบทหนึ่ง ชิวหา(ลิ้น) เป็นบทหนึ่ง เป็นต้น

(๓) นยมุขมาติกา คือ มาติกาที่ทรงแสดงวิธีอธิบายธรรม ๒ อย่าง โดยทรงวางหลักในการถามให้เหมาะสมแก่นัยทั้ง ๑๔ เช่น นัยที่ทรงแสดงการสงเคราะห์ได้โดยขันธ์ อายตนะ ธาตุ นัยที่ทรงแสดงการสงเคราะห์ไม่ได้โดยขันธ์ อายตนะ ธาตุ นัยที่ทรงแสดงสภาวธรรมที่ประกอบด้วยนามขันธ์ ๔ ได้(สัมปยุตต์) และนัยที่ทรงแสดงสภาวธรรมที่ประกอบด้วยนามขันธ์ ๔ ไม่ได้(วิปปยุตต์) เป็นต้น

(๔) ลักขณมาติกา คือ มาติกาที่แสดงสภาวธรรมที่เสมอกัน(สภาคะกัน) และสภาวธรรมที่ไม่เสมอกัน(เป็นวิสภาคะกัน)

(๕) พาหิรมาติกา คือ มาติกานอกเหนือจากหัวข้อธรรมในอัพภันตรมาติกาแห่งธาตุกถาทั้ง ๑๒๕ บทนั้น ซึ่งหมายถึง หัวข้อธรรมในธรรมสังคณี มีกุศล อกุศล และอัพยากฤต เป็นต้น  แต่ยกมาอธิบายตามแนวธาตุกถาด้วย จึงเรียกว่า “พาหิรมาติกา” แปลว่า หัวข้อภายนอก

อรรถกถาได้อธิบายวิธีการรวมธรรมเข้าด้วยกัน(สงเคราะห์ธรรมเข้ากัน) ว่า มี ๔ วิธี  คือ

๑. รวมโดยชาติ คือ การสงเคราะห์เข้ากันโดยความเป็นธรรมชนิดเดียวกัน เช่น สัมมาวาจา(วาจาชอบ) สัมมากัมมันตะ(การงานชอบ) สัมมาอาชีวะ(อาชีพชอบ) จัดเป็นกลุ่มศีล (ศีลขันธ์) เพราะเป็นเรื่องการกระทำเหมือนกัน จึงเป็นเรื่องของศีล

๒. รวมโดยสัญชาติ  คือ เกิดเหมือนกัน จึงรวมเข้าไว้ด้วยกัน เป็นการสงเคราะห์โดยการเกิด เช่น สัมมาวายามะ(ความพยายามชอบ) สัมมาสติ (สติชอบ) สัมมาสมาธิ(สมาธิชอบ) จัดเป็นกลุ่มสมาธิขันธ์  เพราะเมื่อเกิดก็เกิดด้วยจิตเป็นสมาธิเหมือนกัน

๓. รวมโดยกิริยา คือ ทำหน้าที่เหมือนกัน ก็สงเคราะห์เข้าเป็นหมวดเดียวกัน เช่น  สัมมาทิฐิ สัมมาสัมมากัปปะ จัดเป็นกลุ่มปัญญา(ปัญญาขันธ์) เพราะทำหน้าที่ของปัญญา คือ ใช้ความคิด ใช้ปัญญาเหมือนกัน

๔. รวมโดยคณนสังคหะ คือ นับอยู่ในจำนวนเดียวกัน หรือ นับอยู่ในประเภทเดียวกัน ก็นับสงเคราะห์ว่า เป็นธรรมประเภทเดียวกัน เช่น อายตนะคือตา เมื่อจัดเข้าขันธ์ ๕ ก็นับเข้าในรูปขันธ์ เป็นต้น

ธาตุกถา เป็นคัมภีร์ที่มีเนื้อหาไม่ยาวนัก เหมือนเป็นการทบทวนซักซ้อมทำความเข้าใจในรูปนามอีกครั้ง จัดเป็นตอนๆ ได้เพียง ๖ ภาณวาร (ภณวาร หมายถึง แบ่งเป็นบทๆ แบ่งเป็นวารๆ แบ่งการสวดออกเป็นตอนๆ ขณะที่คัมภีร์ที่ ๑ มี ๑๓ ภาณวาร และที่ ๒ มี ๓๕ ภาณวาร

อย่างไรก็ตาม คัมภีร์พระอภิธรรมทุกคัมภีร์ แม้จะสั้นยาวต่างกัน ล้วนมีความละเอียดลึกซึ้งทุกคัมภีร์ หากจะแสดงเนื้อความแต่ละคัมภีร์ให้มีนัยที่ละเอียดจริงๆ ย่อมแสดงได้โดยนัยหาที่สุดไม่ได้ หาประมาณไม่ได้ สำหรับอรรถกถา ซึ่งอธิบายคัมภีร์ธาตุกถาให้เข้าใจง่ายขึ้นนั้น  มีชื่อว่า “ปรมัตถทีปนี” ผู้สนใจสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้จากคัมภีร์นี้

โดยสรุป คัมภีร์ธาตุกถายังอยู่กับการทำความเข้าใจสรรพสิ่งซึ่งทรงสภาวะตามธรรมชาติเป็น “รูป” กับ “นาม” แต่ในคัมภีร์นี้ได้แตกรูปนามละเอียดลงไปอีก ให้เห็นสภาวะธรรมชาติที่  เรียกว่า “ธาตุ”

พระพุทธเจ้าทรงตรัสรู้และทรงแสดงเรื่องธาตุไว้ เพื่อประกาศความแตกต่างกันแห่งธาตุทั้งหลาย มีจุดประสงค์เพื่อให้รู้ธรรมชาติที่แท้จริงของธาตุ เมื่อไม่รู้ธรรมชาติที่แท้จริงของธาตุ ผู้คนจึงยึดมั่นในตัวตน ในชาติกำเนิด โคตรตระกูล  เพราะยึดมั่นในตัวตน จึงติดข้องในภพชาติ และวนเวียนอยู่ในวัฏจักรแห่งทุกข์

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๑ (ตอนที่ ๑๒) คัมภีร์ที่ ๓ ธาตุกถา : อธิบายเรื่องธาตุและนัยของธาตุ เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.