บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๙ จบ)

“รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์ “

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์

อย่างที่ได้กล่าวมาแล้ว เมื่อเราสนใจที่จะปฏิบัติสมาธิ ก็มักจะได้ยินคำว่า “จิตตกภวังค์” ที่พูดกันในหมู่ผู้ปฏิบัติอยู่บ่อยๆ  

เพื่อไม่ให้เกิดความสับสนในเรื่องนี้ จึงขอพูดไว้พอเป็นหลัก  ที่จริงก็ไม่ได้เกี่ยวข้องอะไรกับการปฏิบัติโดยตรง แต่ก็เป็นเรื่องที่ควรจะรู้ไว้ เพราะเมื่อได้ยินพูดกันถึงคำนี้ ก็จะได้ไม่หลงไปว่า เป็นคำที่วิเศษในทางปฏิบัติ

จะได้เป็นการฟังอย่างเข้าใจในความหมาย ไม่ใช่ฟังอย่างที่ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัยคิดอยากให้เป็นอย่างที่ใจอยาก

จิตตกภวังค์เป็นแต่เพียงคำที่ใช้สื่อความหมายถึงอาการอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติสมาธิขณะจิตกำลังดำเนินไปสู่ความสงบก็เกิดอาการสะดุดขึ้นมาอย่างกระทันหัน พูดง่ายๆ ก็เป็นคำที่ครูบาอาจารย์ท่านใช้สื่อสารกับลูกศิษย์ลูกหาในการอธิบายสภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นในขณะปฏิบัติสมาธิเท่านั้นเอง ไม่ได้เป็นคำที่พิเศษออกไปแต่อย่างใด

แล้วภวังคจิต คือ อะไร

ภวังคจิตเป็นการอธิบายกระบวนการทำงานของจิตตามพระอภิธรรม หมายถึง จิตดั้งเดิม

จิตดั้งเดิมมาจากไหน

ดั้งเดิมตั้งแต่เกิดมาทีแรก ซึ่งมีคำเรียกจิตตั้งแต่เกิดมาทีแรกนี้ว่า “ปฏิสนธิจิต” จากปฏิสนธิจิตก็สืบต่อมาเป็นภวังคจิต แล้วจิตก็สงบนิ่งอยู่ในรูปของภวังคจิตเหมือนคนนอนนิ่ง จนกว่าจะมีอารมณ์อะไรมาทำให้เคลื่อนออกจากภวังค์

จิตแรกที่เกิดนี้มีความเป็นปภัสสร ยังใสอยู่ ยังไม่มีอะไรมากวนให้ขุ่น ยังสะอาดอยู่ เพราะอาสวะกิเลสยังสงบนิ่งอยู่ตามลักษณะเดิมของภวังคจิต

กามราคะ ปฏิฆะ อวิชชาซึ่งเป็นกิเลสละเอียดยังไม่ฟุ้งขึ้นมา จิตก็เลยยังไม่ขุ่น ช่วงนั้นจิตจึงป็นจิตปภัสสร ยังผ่องใสอยู่แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าไม่มีกิเลส มีอยู่เพียงแต่กิเลสยังนอนก้น ยังไม่มีอารมณ์อะไรมากวนให้ฟุ้งขึ้นมาปกปิดใจ กิเลสละเอียดที่หมักดองอยู่จะค่อยๆ ฟุ้งขึ้นมาพร้อมๆ กับการเติบโตของอายตนะ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

“อายตนะที่เกิดการสั่นสะเทือน

เพราะรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัสนี่แหละ

ไปรบกวนให้อาสวะกิเลส

ที่นอนก้นนิ่งอยู่ให้ค่อยๆ ฟุ้งขึ้นมา”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เป็นกิเลสมูลฐานผสมกันเข้าแล้วพัฒนาต่อไป เราโตขึ้นเท่าไหร่ ก็ฟุ้งมากขึ้นเท่านั้น เมื่ออายตนะเติบโตเต็มที่ก็รับรู้อารมณ์ได้เต็มที่ จำได้หมายรู้สุขทุกข์ ชอบชังได้เต็มที่ ปรุงแต่งจินตนาการได้เต็มที่ อาสวะกิเลสก็ฟุ้งขึ้นมาเต็มที่

จิตจะเคลื่อนออกจากภพของตนเองขึ้นสู่เส้นทางของอายตนะคือ ตา หู จมูก  ลิ้น กาย ใจอย่างต่อเนื่องเป็นกระแส จนกลายเป็นกระแสชีวิต

กามราคะ ปฏิฆะ อวิชชาที่สงบนิ่งอยู่ในภวังคจิต พอถูกสั่นสะเทือนจากตา หู อยู่บ่อยๆ ก็ฟุ้งขึ้นมาปกคลุมใจให้เป็นใจมืดใจบอด พฤติกรรมการแสดงออกของคนจึงเต็มไปด้วย โลภะ โทสะ โมหะ จนกลายเป็นโลภะกล้า ราคะกล้า โทสะกล้า และโมหะ คือ ลุ่มหลงอย่างแรงกล้า

อีกอย่างหนึ่ง จิตที่เป็นตัวจิตเดิมแท้ยังไม่มีอารมณ์ หรือกิเลสจรมาสู่ใจ เรียกว่าภวังคจิตเป็นภพเดิมของจิต ทำหน้าที่ในการดำรงภพชาติไว้ เมื่อเข้าสู่ปฏิสนธิวิญญาณภวังคจิตนี้ก็จะเป็นตัวภพให้กระแสชีวิตดำเนินไปทำให้นามรูปดำรงอยู่ในที่นี้ มุ่งถึงการมีชีวิต

ภวังคจิตก็ดำรงการมีชีวิตอยู่แบบนี้มาตั้งแต่เริ่มปฏิสนธิ เป็นการทำหน้าที่ต่อจากปฏิสนธิจิต เมื่อชีวิตเติบโตขึ้นมาตามลำดับ การรับรู้ก็จะเติบโตขึ้นมาตามลำดับ ตามอารมณ์ที่รับรู้ผ่านวิถีทางตา หู จมูก เป็นต้น

ที่ว่าภวังคจิตเป็นจิตดั้งเดิม มีความเป็นปภัสสรนั้น มุ่งหมายเอาจิตที่ยังไม่มีอารมณ์ ยังเป็นจิตที่ไม่รับอารมณ์ เหมือนคนนอนหลับอยู่ก็ไม่รู้เรื่องอะไร ใครจะทำอะไรก็ไม่รู้ พอตื่นขึ้นมาก็งัวเงีย  ความรู้สึกตัวก็ค่อยๆ เริ่มชัดขึ้นจนรับรู้สิ่งรอบตัว

จิตที่อยู่ในภวังคจิตเมื่อมีการกระทบอารมณ์จึงเคลื่อนออกจากฐานมารับอารมณ์ตามทางของตน ถ้ายังไม่มีอะไรมากระทบก็นิ่งอยู่ กระทบอารมณ์ทางไหนก็เคลื่อนออกมาทางนั้น ทางที่จิตเคลื่อนออกมารับอารมณ์นั่นแหละ เรียกว่า “วิถีจิต” ทางที่จิตออกไปรับอารมณ์ บางครั้งก็เคลื่อนออกมารับอารมณ์ทางตาเรียกว่า “จักขุวิถีวิญญาณ”บางครั้งก็เคลื่อนออกมารับอารมณ์ทางหู เรียกว่า“โสตวิถีวิญญาณ”เป็นต้น

            เข้าใจง่ายๆ ขณะที่จิตยังไม่รับอารมณ์ ยังนิ่งๆ อยู่ในภพเดิมของตน เรียกว่า “ภวังคจิต“

ขณะที่จิตเคลื่อนออกไปรับอารมณ์ เรียกว่า “วิถีจิต”

โดยเรียกอาการที่จิตเคลื่อนออกจากฐานหรือเคลื่อนจากภพของตนไปรับอารมณ์นั้นว่า วิถีจิต เหมือนคนนอนอยู่ในบ้านของตนเองแล้วออกไปทำงานได้หลายเส้นทาง แล้วแต่ว่าวันไหนจะใช้เส้นทางใด

แต่ไม่ว่า จะเป็นภวังคจิต หรือ วิถีจิต ก็จิตอันเดียวนี่แหละ เพียงแต่ทำคนละขณะจิต และเรียกชื่อแตกต่างกันออกไป เหมือนคนไม่ว่าจะนอนอยูในบ้าน หรือขับรถออกไปทำงาน ก็คนคนเดียวกัน แต่ทำคนละหน้าที่ หรือทำคนละครั้ง

เพราะจิตเกิดการสั่นสะเทือนจากการเคลื่อนตัวขึ้นสู่วิถีจิตทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ อยู่ตลอด อาสวะกิเลสจึงไม่สงบ ก็ฟุ้งขึ้นมาอยู่ตลอด

 จิต หรือ วิญญาณนี้ โดยปกติจะนิ่งอยู่ในภวังค์ เป็นกระบวนการดำรงอยู่ของกระแสชีวิต และกระแสชีวิตจะดำรงอยู่ก็ด้วยอาหาร คือ อาสวะกิเลสที่กักตุนไว้นอนเนื่องดองอยู่ในจิต บางขณะก็จะออกไปหาอาหาร คือ กามคุณ ๕ จากข้างนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส การสัมผัส มากักตุนไว้ ผ่านทางตา หู จมูก ลิ้น กาย

จิตเมื่อยังอยู่ในร่างกาย เป็นธาตุรู้ ยังไม่แสดงอาการอะไรออกมาแค่ดำรงความเป็นภพ เป็นชาติ ดำรงกระแสชีวิตไว้เท่านั้น จนกว่าจะมีอะไรมากระทบเข้าทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ จิตจึงออกจากภวังค์ไปรู้อารมณ์นั้นตามวิถีของตน ๖ ทาง แล้วแต่ว่า จิตจะใช้เส้นทางไหนก็ขึ้นอยู่กับว่ากระทบกับอารมณ์แบบใด ถ้าเป็นรูปก็ใช้วิถีรู้ทางตา ถ้าเป็นเสียงก็ใช้วิถีรู้ทางหู

จิตทำหน้าที่รู้ รู้ตอนแรกก็เป็นวิญญาณ ๖ คือ รู้ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ตาเห็นรูป ก็รู้ว่าเป็นรูป หูได้ยินเสียงก็รู้ว่าเป็นเสียง จมูกได้กลิ่นก็รู้ว่าเป็นกลิ่น ลิ้นลิ้มรสก็รู้ว่าเป็นรส

รู้ถัดมาแรงขึ้นมาอีกก็เป็นรู้ผัสสะรู้ว่ามีการกระทบ มีการสัมผัส

รู้ถัดมาก็แรงขึ้นมาอีกเป็นเวทนารู้สึกสุขทุกข์ แม้จะแปลว่าเสวยอารมณ์ แต่แปลตรงตัวก็แปลว่ารู้สึกสุข รู้สึกทุกข์ รู้สึกชอบรู้สึกชัง รู้สึกโกรธ รู้สึกเกลียด

รู้ถัดมาก็รู้แบบสัญญาจำได้หมายรู้ก็เป็นความรู้อีก คือรู้จำได้ว่ากระทบอารมณ์แบบนี้เป็นสุขชอบใจ กระทบอารมณ์แบบนี้เป็นทุกข์ ขัดเคืองใจ

รู้ถัดมาก็เป็นสังขาร คือรู้ปรุงแต่งก็เป็นความรู้อีกเป็นกระบวนการของวิญญาณ แต่เป็นการขึ้นสู่วิถีตามอำนาจอาสวะกิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดานจนเกิดความเคยชิน

กระบวนการรู้ของจิตทั้งหมดนี้ จะเกิดขึ้นเร็วมาก ซับซ้อนไขว้กันไปมาระหว่างตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ยิ่งเกิดขึ้นหลายครั้ง หลายวันเดือนปี หลายภพชาติก็ยิ่งสลับซับซ้อนผูกปมซ้อมปมไขว้กันไปมาจนยากจะแก้ออก

“ด้วยความที่จิตรับอารมณ์

ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล

สลับซับซ้อนผูกปมซ้อนปม

ไขว้กันไปมาเช่นนี้

เวลากรรมเผด็จผล

จึงวิจิตรพิดารเกินที่คนจะเข้าใจ

จนดูเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

การอธิบายกระบวนการทำงานของจิตตามแบบพระอภิธรรมจะเป็นแบบนี้ เป็นการทำหน้าที่ของจิตตามธรรมชาติ กิเลสก็ดองหมักหมมอยู่ในการทำงานของจิตนี่แหละ จนกลายเป็นความเคยชิน แล้วเราก็หลงไปกับความเคยชินนั้นตลอดสาย

“พระพุทธเจ้าให้ฝึกหัดเปลี่ยนความเคยชิน

จากวิถีหลงไปขึ้นสู่วิถีรู้

ตามทางกรรมฐาน

จิตก็ดิ้นรนไม่อยากไป

ฝึกอย่างไร หัดอย่างไร

ก็ไม่อยากไป

เพราะไม่เคยไปทางนั้น

ให้ไปทางใหม่ก็ไม่อยากไป

ก็ต้องค่อยๆ สอนทางใหม่ให้จิตรู้ทางขึ้นมา

พระอาจารย์ญาณวชิระ

จากเคยชินกับวิถีหลง ก็มาฝึกมาหัดให้ไปทางวิถีรู้

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๙ จบ) “รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์ “เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๙ จบ) “รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์ “เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๘)

“จิตตกภวังค์คืออะไร”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

จิตตกภวังค์คืออะไร

            ทีนี้ก็มาถึงเรื่องจิตตกภวังค์ ผู้ปฏิบัติสมาธิมักจะได้ยินคำนี้อยู่บ่อยๆ ซึ่งครูบาอาจารย์ท่านใช้อธิบายสภาวะจิตขณะดำเนินไปสู่ความสงบ แต่เกิดเผลอสติทำให้วูบดิ่งลงไปอย่างเร็วชั่วขณะ เหมือนลิฟต์ดิ่งลงแบบไม่ชะลอลง บางขณะเหมือนจิตตกวูบลงมาจากที่สูง ชั่วขณะจิตหนึ่งก็สะดุ้งขึ้นมามีอาการเหมือนคนโงกง่วงวูบไปชั่วขณะก็สะดุ้งขึ้นมา

“แต่อย่างไรก็ตาม

ก็อย่าไปใส่ใจว่าจะเป็นอะไร

เพราะแม้จะอธิบายเป็นจิตตกภวังค์ 

หรือโงกง่วง

ก็เป็นเพียงอาการหนึ่งของจิตที่ต้องรู้เท่านั้น”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

พอจิตตกลงไป ก็คือไม่รู้ นั่นแหละอวิชชาปรากฏ จะอธิบายให้ดูเป็นคำแปลกขึ้นมาในทางสมาธิ ก็เป็นเพียงอาการของจิตที่เผลอสติจึงปล่อยให้วูบไป ที่นำมาอธิบายไว้ก็เพื่อจะให้รู้ไว้เท่านั้น เมื่อมีการพูดถึงคำนี้ก็จะได้เข้าใจความหมายของภาษาที่ใช้สื่อสารกันในหมู่ผู้ปฏิบัติสมาธิ ไม่ใช่คำที่วิเศษออกไปแต่อย่างไร

“จิตตกภวังค์หรือจิตตก

เพราะโงกง่วง 

ก็คือจิตเผลอสติ”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

จิตไม่อยู่กับปัจจุบันขณะ เป็นจิตมีโมหะ มีถีนมิททะ มีอุทธัจจะกุกกุจจะ จึงเผลอสติ รวมความก็คือเป็นจิตมีลักษณะแห่งอวิชชาไม่รู้ปัจจุบันขณะ เพราะไม่ตั้งมั่นในอารมณ์พระกรรมฐาน

อาการของจิตตกภวังค์กับอาการของจิตสัปหงกโงกง่วง จะมีอาการคล้ายๆ กัน คืออาการเผลอเลอลืมสติ แต่ก็มีความต่างกัน คือ เมื่อมีความง่วงเราก็จะรู้สึกว่าง่วงนอนมาก พยายามฝืนความง่วง  พอเผลอสติก็สัปหงกโงกง่วงไป ก็สะดุ้งสุดตัว ส่วนจิตตกภวังค์ เมื่อกำหนดภาวนาไปพอเกิดเบาสบาย เพราะจิตกำลังรวมดวงดำเนินไปสู่ความสงบ เกิดเผลอสติเพราะอารมณ์เบาสบาย ขาดสติกำหนดองค์พระกรรมฐาน ขาดความรู้ตัวทั่วพร้อม ก็วูบลงสู่ภวังค์ชั่วขณะ คือ จิตตกลงสู่ภวังค์แบบขาดสติ  จึงไม่มีสติเป็นเครื่องชะลอลง ก็สะดุ้งกลับขึ้นมา เหมือนเวลาจับเชือกหย่อนของหนักๆ ลง เราก็ค่อยๆ ชะลอลง ถ้าไม่ชะลอลง ปล่อยเชือกเสียก็ร่วงลงที่เดียว

“สติก็หมือนเชือก

ที่คอยชะลอจิตขณะรวมดวงสู่ภวังค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

จิตตกภวังค์จึงเป็นคำเรียกสภาวะจิตนี้ในหมู่ผู้ปฏิบัติสมาธิ โดยนำคำว่า “ภวังคจิต” ที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์พระอภิธรรม ที่อธิบายกระบวนการทำงานตามธรรมชาติของจิต มาอธิบายสภาวะจิตขณะปฏิบัติสมาธิแล้ววูบไปชั่วขณะ บางทีก็อธิบายว่า จิตตกภวังค์ คือจิตตกลงสู่ภพเดิมของตนเอง หรือจิตดั้งเดิม ภพเดิมของจิตมีธรรมชาติเป็นปภัสสร แต่การที่จิตตกภวังค์เข้าสู่ภพเดิมแบบกระทันหันจะเป็นเพียงชั่ววูบเดียว เพราะเผลอสติจิตจึงร่วงลงสู่ภพเดิม แล้วสะดุ้งขึ้นมา ไม่ใช่การเข้าสู่ภพเดิมแบบมีสติสมบูรณ์ อยู่กับสภาวะปัจจุบันขณะดำเนินไปสู่ความสงบ จิตตกภวังค์จะคล้ายๆ อาการสะดุ้งตื่นจากอาการสัปหงกโงกง่วง วูบหลับไปแล้วสะดุ้งตื่น บางทีก็เหมือนได้นอนตื่นหนึ่ง จิตก็จะมีกำลังขึ้นมา มีความตื่นตัวเหมือนนอนอิ่ม

เพียงแต่จิตตกภวังค์ใช้อธิบายอาการสภาวะจิตขณะปฏิบัติสมาธิแล้วจิตวูบไปเพราะเผลอสติชั่วขณะหนึ่งก็ยกจิตขึ้นมาแล้วกำหนดองค์ภาวนาต่อไป ความต่างกันระหว่างความโงกง่วงกับจิตตกภวังค์ คือ  เมื่อภาวนาไปเกิดความง่วงซึ่งเกิดจากความอ่อนเพลียของร่างกาย ก็จะรู้สึกว่าง่วงเราก็ฝืนใจที่จะปฏิบัติสมาธิต่อ จึงสัปหงกโงกง่วงไป แล้วสะดุ้งทั้งตัว

ส่วนจิตตกภวังค์ ผู้ปฏิบัติอยู่ในอาการเบาสบาย เพราะจิตกำลังรวมดวงดำเนินเข้าสู่ความสงบ ความเบาสบายทำให้เผลอเลอลืมสติขาดการกำหนดรู้สภาวะที่เป็นปัจจุบัน ความรู้สึกเบา เบากายเบาใจ เพราะความสงบทำให้สติอ่อนกำลัง จึงเป็นจิตที่มีลักษณะถูกโมหะเข้าครอบ ถูกถีนมิททะ ถูกอุททัจจะกุกกุจจะเข้าครอบ ทำให้เป็นจิตฟุ้งๆเบลอๆ  เลื่อนลอยอ่อนกำลัง มีความไม่ชัดเจน สติก็ไม่แจ่มชัด สมาธิก็ไม่ชัดเจน มีความคิดปนอยู่ด้วย  แต่ไม่ชัดว่าคิดอะไร  จิตอ่อนกำลังจึงตก เหมือนคนป่วยหนักอ่อนกำลังกำลังจึงตก พยายามที่จะฝืนกำลังกลับขึ้นมา พอฝืนขึ้นมากำลังก็ตกลงไปอีก ถ้าฝืนใจยกกำลังกลับขึ้นมาอยู่เรื่อย กำลังใจก็จะกล้าแข็งขึ้นเรื่อยๆ จนกำลังคงที่ เหมือนคนออกกำลังกายบ่อยกล้ามเนื้อก็แข็งแรง

เมื่อจิตจะเข้าสู่ภพเดิมก็สามารถเข้าแบบชะลอตัวค่อยๆ เข้าไป เป็นการเข้าไปแบบประคองตัว โดยมีสติคอยกำกับ

อาการที่จิตตกวูบเรียกว่า

“จิตตกภวังค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

แต่ถ้าตกไปแล้ว สามารถชะลอจิตให้เบาผ่านไปได้จนจิตมีกำลัง ก็จะสามารถประคองจิตเข้าสู่ความเป็นเอกภาพ มีความว่างภายในได้ คือจิตกำลังดิ่งอยู่ แต่เผลอสติปล่อยให้ตกวูบลงไปทีเดียว ก็เรียกว่า ขาดสติประคองจิต อาการนี้เป็นอาการของจิตที่เจือด้วยถีนมิททะ อุททัจจะกุกกุจจะ มีความโงกง่วง ฟุ้งๆ เบลอๆ เพราะสติไม่บริบูรณ์

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๘) “จิตตกภวังค์คืออะไร “เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๘) “จิตตกภวังค์คืออะไร“เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

ทศชาติ : ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

(ชาติที่ ๒) พระมหาชนก : วิริยะบารมี (ตอนที่ ๙ ตอนจบ)

“บนเส้นทางที่ต้องเลือก”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ : พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

เมื่อมิคาชินะฤาษีไปแล้ว พระนางสีวลีเทวีหมอบลงแทบพระบาทพระราชา กราบทูลให้พระองค์กลับไปอภิเษกพระโอรสเป็นพระมหากษัตริย์ก่อนว่า “อาณาประชาราษฎร์ทั้งปวงต่างตกใจว่า พระราชาทอดทิ้งพวกเขาออกผนวชเสียแล้ว ขอพระองค์โปรดทำให้ประชาชนอบอุ่นใจ ด้วยการกลับไปอภิเษกพระโอรสครองราชสมบัติแล้ว จึงทรงผนวชในภายหลัง”

พระโพธิสัตว์แย้งว่า “พระองค์สละชาวชนบท มิตร อำมาตย์และพระประยูรญาติทั้งหลายแล้ว ส่วนทีฆาวุราชกุมารนั้นเล่า ก็เป็นบุตรของชาววิเทหะ สามารถปกครองบ้านเมืองให้เจริญได้ ชาววิเทหะนั่นแหละจะอภิเษกพระกุมารให้ครองราชสมบัติในกรุงมิถิลานคร”

พระนางสีวลีกราบทูลถึงตัวพระนางเองว่า “เมื่อไม่มีพระองค์ หม่อมฉันจะมีชีวิตอยู่ได้อย่างไร” พระโพธิสัตว์ตอบว่า “พระเทวี อาตมาจะบอกให้รู้ เมื่อเธอให้พระโอรสครองราชสมบัติ ก็จะเป็นเหตุให้ทำบาปทั้้งทางกาย วาจา และใจเป็นอันมาก ซึ่งจะทำให้ไปเกิดในนรก การที่เราดำรงชีพอยู่ด้วยก้อนข้าวที่ผู้อื่นให้ นี้เป็นธรรมของนักปราชญ์ ”

กษัตริย์ทั้งสองพระองค์ตรัสโต้ตอบกันเสด็จดำเนินไปเช่นนี้จนอาทิตย์อัสดงจับทิวป่าสาดแสงสีแดงระเรื่อ พระเทวีจึงรับสั่งให้ตั้งค่ายพักแรม ส่วนพระโพธิสัตว์เสด็จพระทับแรมที่โคนไม้แห่งหนึ่งตลอดราตรี

ครั้นรุ่งเช้า พระโพธิสัตว์ทรงเสด็จพระราชดำเนินตามหนทางต่อไป แม้พระเทวีก็เสด็จตามไปข้างหลัง จนลุเข้าเขตคูถนนในเวลาภิกขาจาร

ขณะนั้น มีชายชาวเมืองคนหนึ่งซื้อเนื้อมาจากโรงฆ่าสัตว์เสียบหลาวย่างไฟจนสุก เอาออกวางไว้ข้างนอกคอยให้เย็น พอเผลอ สุนัขตัวหนึ่งแอบคาบชิ้นเนื้อวิ่งหนีไป เขาวิ่งไล่ตามจนสุนัขออกประตูเมือง เมื่อเห็นว่า วิ่งตามไม่ทันแล้วจึงกลับบ้าน พระโพธิสัตว์กับพระเทวีเสด็จมาตามทางที่สุนัขวิ่งสวนมา สุนัขนั้นตกใจกลัวจึงทิ้งเนื้อวิ่งหนีไป

พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นเนื้อนั้น ทรงรำพึงว่า สุนัขทิ้งชิ้นเนื้อหนีไปแล้ว และเจ้าของคนอื่นก็ไม่มี อาหารเช่นนี้ไม่มีโทษ ชื่อว่า “บังสุกุลบิณฑบาต” จึงนำบาตรดินออกมา หยิบเนื้อชิ้นนั้นขึ้นมาปัดฝุ่นแล้วใส่ลงในบาตร เสด็จไปท่าน้ำ ทรงพิจารณาอาหารบิณฑบาตแล้วเริ่มเสวยชิ้นเนื้อนั้น

พระเทวีดำริว่า “หากพระราชายังมีเยื่อใยอยู่บ้าง ก็จะไม่เสวยเนื้อเดนสุนัข เปื้อนฝุ่น ไม่สะอาด น่าเกลียดนี้ แต่นี้พระองค์ไม่ใช่พระราชสวามีของเราอีกต่อไปแล้ว” แม้เช่นนี้ พระนางก็ไม่สามารถหักห้ามความรักได้ จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระมหาราชา พระองค์ช่างเสวยเนื้อที่น่าเกลียดเช่นนี้ได้” พระโพธิสัตว์ตรัสว่า “เธอยังไม่รู้จักบิณฑบาตที่วิเศษนี้หรอก” แล้วทรงเสวยก้อนเนื้อนั้นต่อไปดุจเสวยอมตรส

พระเทวีทรงตำหนิพระราชาว่า “คนทั่วไปแม้อดอาหารมาถึง ๔ มื้อ ก็ไม่ยอมกินเนื้อเปื้อนฝุ่นไม่สะอาด พระองค์สิช่างเสวยเนื้อเดนสุนัข ไม่สะอาด น่าเกลียดนี้ได้”

พระโพธิสัตว์ตอบว่า “ชิ้นเนื้อนี้ เป็นอาหารอาตมา เพราะทั้งคนทั้งสุนัขต่างก็สละแล้ว อาหารที่บุคคลได้มาโดยชอบธรรม เป็นของไม่มีโทษ”

เมื่อสองกษัตริย์ตรัสโต้แย้งกันพลางเสด็จพระราชดำเนินไปอยู่อย่างนี้ก็ถึงประตูถูนนคร ขณะนั้น เด็กในนครกำลังเล่นกันอยู่ เด็กหญิงคนหนึ่งเอากระด้งน้อยฝัดทรายเล่นอยู่ ทำให้กำไรสองอันที่สวมอยู่ในข้อมือข้างหนึ่งกระทบกันเกิดเสียงดัง แต่มืออีกข้างหนึ่งไม่มีเสียง พระโพธิสัตว์ดำริว่า พระนางสีวลีตามหลังมา

สตรีย่อมเป็นที่ครหาสำหรับบรรพชิต

ชนทั้งหลายเห็นก็จะติเตียนได้ว่า บรรพชิตนี้แม้บวชแล้วก็ยังไม่สามารถตัดขาดจากภรรยา ถ้าเด็กคนนี้ฉลาด จะพูดทำให้นางสีวลีกลับได้ จึงเสด็จเข้าไปหาเด็กหญิงคนนั้น ตรัสว่า

“หนูน้อย

กำไลข้อมือข้างหนึ่งของหนูมีเสียง

แต่อีกข้างหนึ่งทำไมไม่มีเสียง”

เด็กหญิงกล่าวว่า

“สมณะ

เสียงเกิดจากกำไลสองอันกระทบกัน

แต่มืออีกข้างหนึ่งมีกำไลอันเดียว

จึงไม่มีเสียง

เหมือนนักปราชญ์สงบนิ่ง

ส่วนคนสองคนย่อมวิวาทกัน

ถ้าอยู่คนเดียวจะวิวาทกับใครได้

หากท่านอยากไปสวรรค์

จงอยู่คนเดียวเถิด”

พระโพธิสัตว์จึงตรัสกับพระนาวสีวลีว่า “สีวลี เธอได้ยินเด็กพูดแล้วมิใช่หรือ เสมอเพียงชั้นคนใช้ยังตำหนิเราได้ เพราะความที่อาตมาเป็นบรรพชิต เธอเป็นสตรีเดินตามกันมา ย่อมเป็นเหตุให้เกิดข้อครหา เราจะแยกกันบนทางสองแพร่งนี้ เธอเดินไปทางหนึ่ง ส่วนอาตมาก็จะเดินไปอีกทางหนึ่ง จากนี้ต่อไป อย่าเรียกอาตมาว่าเป็นสวามีเธอ และอาตมาก็จะไม่เรียกเธอว่า เป็นมเหสีของอาตมา”

พระนางสีวลีกราบทูลว่า “ถ้าเช่นนั้น พระองค์เป็นกษัตริย์จงเดินไปตามทางขวา ส่วนหม่อมฉันเป็นสตรีจะเดินไปตามทางซ้าย”

ครั้นพระเทวีเสด็จไปได้ครู่หนึ่ง ไม่สามารถจะอดกลั้นโศกาอาดูรได้ จึงเสด็จตามพระราชามาอีกเหมือนเดิม แล้วเข้าถูนนครพร้อมกัน

พระโพธิสัตว์เสด็จเที่ยวบิณฑบาตจนถึงประตูเรือนช่างศร แม้พระนางสีวลีก็เสด็จมาประทับยืนอยู่ข้างหลัง ช่างศรนั่งที่ริมประตูบ้าน กำลังลนลูกศรที่ถ่านเพลิง หลับตาข้างหนึ่ง เล็งดูที่คดด้วยตาข้างหนึ่งดัดลูกศรให้ตรง

พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงตรัสถามช่างศรนั้นว่า

“ช่างศร

ทำไมท่านจึงหลับตาข้างหนึ่ง

เล็งดูลูกศรด้วยตาข้างหนึ่ง”

ช่างศรกราบทูลว่า “สมณะ การเล็งด้วยตาทั้ง ๒ ข้าง จะพร่ามัวไม่เห็นที่คด ไม่สามารถดัดลูกศรให้ตรงได้ ถ้าหลับตาข้างหนึ่งเล็งดูที่คดด้วยตาอีกข้างหนึ่ง ก็จะสามารถเห็นที่คด และดัดลูกศรให้ตรงได้ หากคนอยู่ด้วยกันสองคนจึงวิวาทกัน ถ้าคนเดียวแล้วจะไปวิวาทกับใครเล่า หากท่านอยากไปสวรรค์ จงอยู่คนเดียวเถิด ปกติสมณะทั้งหลายจะไม่พาแม้น้องสาวเที่ยวไปด้วย แต่เหตุไร ท่านจึงพาภรรยารูปร่างงดงามติดตามไปด้วย ภรรยานี้จะทำให้ท่านเกิดอันตราย ท่านจงให้ภรรยากลับไป อยู่คนเดียว บำเพ็ญสมณธรรมเถิด”

พระโพธิสัตว์เสด็จเที่ยวบิณฑบาต ได้ภัตตาหารที่เจือปนแล้วเสด็จออกจากพระนคร ประทับนั่งเสวยที่ท่าน้ำแห่งหนึ่ง ครั้นเสวยเสร็จแล้ว ทรงบ้วนพระโอษฐ์ ล้างบาตรเก็บเข้าถุง แล้วตรัสกับพระนางสีวลีว่า “สีวลี เธอได้ยินที่ช่างศรพูดแล้วไม่ใช่หรือ ช่างศรเสมอเพียงคนใช้ ยังติเตียนเราได้ เพราะความที่อาตมาเป็นบรรพชิต ส่วนเธอเป็นสตรีเดินตามกันมา ย่อมทำให้เกิดข้อครหา เราจะต้องแยกกันบนทางสองแพร่งนี้ เธอเดินไปทางหนึ่ง ส่วนอาตมาก็จะเดินไปทางหนึ่ง จากนี้ต่อไปอย่าเรียกอาตมาว่าเป็นพระสวามีของเธอ และอาตมาก็จะไม่เรียกเธอว่าเป็นมเหสีอาตมาอีก”

แม้นางสีวลีเทวีจะถูกพระโพธิสัตว์ห้ามเรียกพระองค์ว่าพระสวามี ก็ยังเสด็จติดตามไปอย่างไม่ละความพยายาม พระโพธิสัตว์เองก็ไม่สามารถให้พระนางสีวลีกลับได้ แม้มหาชนก็ตามเสด็จพระองค์อยู่นั่นเอง

ครั้นแล้ว พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรเห็นแนวป่าใหญ่เขียวชอุ่มอยู่เบื้องหน้า เมื่อดำเนินไป ได้ทอดพระเนตรเห็นหญ้ามุงกระต่ายข้างทาง จึงถอนหญ้ามุงกระต่ายขึ้นมา แล้วตรัสกับพระเทวีว่า

“สีวลี

เธอดูหญ้ามุงกระต่ายนี่สิ

หญ้ามุงกระต่ายที่ติดกันอยู่แต่เดิม

บัดนี้อาตมาถอนขึ้นแล้ว

ไม่อาจต่อกันได้อีก

จากนี้ต่อไป

การอยู่ร่วมกันระหว่างเราสองคนไม่มีอีกแล้ว

เธอจงอยู่คนเดียว

แม้อาตมาก็ก็จะอยู่คนเดียวเช่นกัน”

พระเทวีได้ฟังเช่นนั้นแล้ว เกิดความเศร้าโศกเสียใจว่า จากนี้ไปจะไม่ได้อยู่ร่วมกับพระมหาชนกนรินทรราชอีกแล้ว พระนางไม่อาจอดกลั้นความเศร้าโศกเสียใจได้ ก็ทุบพระอุระด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง ทรงร้องไห้อย่างน่าสงสาร ครั้นแล้วก็หมดสติถึงวิสัญญีภาพสลบล้มลงไปในระหว่างทาง

พระโพธิสัตว์ทราบว่าพระนางสลบไปแล้ว แม้จะสงสารเหลือประมาณ แต่ก็ตัดใจรีบสาวเท้าเสด็จหายเข้าไปในป่าใหญ่ เมื่อพระนางฟื้นแล้ว เสด็จลุกขึ้นตรัสถามถึงพระราชา ให้เที่ยวค้นหาก็ไม่พบ พระนางร้องไห้ปริเวทนาการปริ่มจะขาดใจ แล้วให้สร้างพระเจดีย์ตรงที่พระราชาประทับยืน บูชาด้วยของหอมและดอกไม้ แล้วเสด็จกลับกรุงมิถิลานคร

ฝ่ายพระโพธิสัตว์เสด็จเข้าป่าหิมวันต์

เจริญสมณธรรม

จนได้บรรลุอภิญญาและสมาบัติภายใน ๗ วัน

มิได้เสด็จมาสู่ถิ่นมนุษย์อีกเลย

ตลอดพระชนมชีพ

ขณะที่พระนางสีวลีเสด็จกลับ โปรดให้สร้างพระเจดีย์หลายองค์ในระหว่างทาง ณ ที่ที่พระโพธิสัตว์ตรัสกับช่างศร ตรัสกับเด็กหญิง เสวยเนื้อที่สุนัขทิ้ง ตรัสกับมหามิคาชินะฤาษี และตรัสกับมหานารทะฤาษี บูชาด้วยของหอมและดอกไม้

ภายหลังเสด็จไปถึงมิถิลานครแล้ว ทรงอภิเษกพระราชโอรส ณ พระราชอุทยานอัมพวัน ทรงส่งพระราชโอรสพร้อมทั้งจาตุรังคเสนาเข้าพระนครไป ส่วนพระองค์ทรงผนวช ประทับอยู่ ณ พระราชอุทยานนั้น ทรงเพ่งกสิณ บริกรรมจนได้บรรลุฌาน ไม่เสื่อมจากฌาน เมื่อสิ้นพระชนม์แล้วได้ไปเกิดในพรหมโลก ฝ่ายพระมหาชนกก็ได้ไปเกิดในพรหมโลกเช่นกัน

กลับชาติมาเกิดในสมัยพุทธกาล

พระศาสดาตรัสว่า มิใช่แต่ในชาตินี้เท่านั้นที่ตถาคตออกบวช แม้ในชาติก่อน ตถาคตก็ออกบวชเช่นกัน แล้วสรุปชาดกว่า “ท้าวสักกเทวราชในอดีตชาตินั้น ได้มาเกิดเป็นพระอนุรุทธะในชาตินี้ พราหมณ์ทิศาปราโมกข์ได้มาเกิดเป็นพระมหากัสสปะ นางมณีเมขลาเทพธิดาผู้รักษาสมุทร ได้มาเกิดเป็นอุบลวรรณาภิกษุณี นารทะฤาษีได้มาเกิดเป็นพระสารีบุตร มิคาชินะฤาษีได้มาเกิดเป็นพระโมคคัลลานะ เด็กหญิงได้มาเกิดเป็นนางเขมาภิกษุณี ช่างศรได้มาเกิดเป็นพระอานนท์ ราชบริษัทที่เหลือได้มาเกิดเป็นพุทธบริษัท สีวลีเทวีได้มาเกิดเป็นมาารดาพระราหุล ฑีฆาวุกุมารได้มาเกิดเป็นราหุล พระชนกพระชนนีได้มาเกิดเป็นมหาราชศากยสกุล ส่วนพระมหาชนกนรินทรราช คือเราพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี่เอง”

จบ (ชาติที่ ๒) พระมหาชนก : วิริยะบารมี

ทศชาติ : ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง (ชาติที่ ๒) พระมหาชนก : วิริยะบารมี (ตอนที่ ๙ ตอนจบ) “บนเส้นทางที่ต้องเลือก” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ : พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

The post ทศชาติ : ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง (ชาติที่ ๒) พระมหาชนก : วิริยะบารมี (ตอนที่ ๙ ตอนจบ) “บนเส้นทางที่ต้องเลือก” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ : พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๕)

“วิธีแก้นิมิต”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

วิธีแก้นิมิต

นอกจากนั้น ครูบาอาจารย์ท่านสอนวิธีแก้นิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลสเอาไว้ ขณะจิตถูกดึงดูดลงสู่ความสงบ เห็นอะไร ได้ยินอะไร แว่วเสียงอะไร ได้กลิ่นอะไร ให้บริกรรมว่า “รู้ๆๆ” “เห็นๆๆ” “ได้ยินๆๆ” หรือ “รู้หนอๆๆ” “เห็นหนอๆๆ”  “ได้ยินหนอๆๆ”

เป็นการเตือนให้จิตมีสติ แล้วกลับไปที่อารมณ์พระกรรมฐานเดิม เหมือนเตือนจิตให้มีสติ จะได้ไม่เกิดอันตรายในการปฏิบัติสมาธิ  คือ ไม่เป็นอันตรายต่อการรวมดวงของจิต

เมื่อกำหนดบริกรรม “รู้ๆๆ” หรือ “รู้หนอๆๆ” แล้วเกิดความรู้สึกตัว ให้ถอยจิตกลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจ ซึ่งเป็นกรรมฐานเดิม หากอาการที่ปรากฏนั้นเป็น “นิมิตใน” ที่จิตสังขารขึ้น หรือจิตปรุงแต่งขึ้น อาการนั้นก็จะหายไป ที่อาการนั้นหายไปก็เพราะจิตพลิกขณะจากการปรุงแต่งเป็นภาพ เป็นเสียง เป็นกลิ่น เป็นแสง หรือเป็นอาการต่างๆ อื่นใด กลับมาอยู่กับลมหายใจ ภาพเสียง  กลิ่น แสงนั้นก็จะหายไป เพราะจิตไม่ได้ปรุงแต่งต่อ แต่ถ้าเป็น “นิมิตนอก” คือนิมิตที่เกิดจากภายนอก อาการนั้น ภาพนั้น เสียงนั้น กลิ่นนั้น จะไม่หายไป เพราะมีผู้เจตนาจะให้รู้สิ่งนั้น หรือจิตละเอียดลงไปรับรู้สิ่งนั้นที่มีอยู่เป็นธรรมดา

ถึงแม้จะเป็นนิมิตนอก

นิมิตใน

ก็รู้เฉยๆ

อย่าให้ความสำคัญอะไร

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ถ้าจะดูก็ให้มีสติกำหนดรู้ เพื่อป้องกันไม่ให้นิมิตดึงความสนใจให้ออกนอกทางสมาธิหลงติดตามนิมิตไป ความเนิ่นช้าในการที่จิตจะรวมดวงมีอารมณ์เป็นอันเดียวก็จะเกิดขึ้น

คำว่า “อันตรายเกิดจากนิมิต” หมายถึง อันตรายต่อการรวมดวงของจิต ไม่ใช่อันตรายอย่างอื่น เพราะมัวแต่หลงเพลินอยู่กับนิมิต การทำหน้าที่ในการรวมดวงของจิตก็ไม่เกิดขึ้น

เมื่อหลงในนิมิตแล้ว ความวิปลาศคลาดเคลื่อนจากความจริงก็จะตามมา จะเกิดภาวะอย่างหนึ่ง คือผู้นั้นจะมีลักษณะของทิฏฐิแรงกล้า มีลักษณะของการไม่ยอมรับฟังผู้อื่นอย่างแรงกล้า มีลักษณะของการตอบโต้ทางความคิดอย่างแรงกล้า แม้มีการถอนความยึดถือในรูป แต่ก็ไปยึดถือในความเป็นตัวตนของความเห็น เป็นการยึดในความคิดเห็นและความเชื่อของตนอย่างแรงกล้า ซึ่งก็เป็นอันตรายต่อการพัฒนาปัญญาและความคิด เหมือนจะปล่อยวางสิ่งของ แต่ก็ยึดในความคิดเห็นของตน

บางขณะ เมื่อจิตสงบเยือกเย็น กายเบาใจเบา ปลอดโปร่งเพราะปัสสัทธิ บางทีธรรมะข้อใดข้อหนึ่งผุดขึ้นมา เช่น ความกรุณา ก็สำคัญตนผิด คิดไปว่าได้เป็นพระอริยบุคคลแล้ว จิตจะเกิดความกรุณาอย่างแรงกล้า ใครบอกใครสอนไม่ได้ จนเหมือนคนหัวรั้น เพราะเชื่ออย่างนั้นไปแล้ว ก็อยากบอกอยากสอนครูบาอาจารย์ และบุคคลที่รู้จักมักคุ้น คิดเห็นไปว่า ครูบาอาจารย์ยังไม่ได้เป็นพระอริยบุคคล ก็อยากบอกอยากสอนท่านและสรรพสัตว์ให้พ้นจากทุกข์ เจอใครก็จะเทศน์ก็จะสอน โดยไม่ดูความเหมาะสมของกาละเทศะ เจอช้างม้าวัวควาย ก็จะสอน อยากสอนแม้กระทั่งต้นไม้ เพราะเห็นไปว่าเป็นที่อยู่ของรุกขเทวดา ก็จะสอนให้รู้ธรรมให้พ้นทุกข์

อีกอย่างหนึ่ง มีลักษณะยึดมั่นในความคิดเห็นอย่างแรงกล้า ใครบอกใครสอนใครเห็นแย้งความเชื่อความคิดเห็นไม่ได้ จะแสดงออกให้เห็นถึงอารมณ์โทสะอย่างแรง จะแสดงอาการขัดเคืองต่อต้านอย่างแรง

เมื่อมีใครขัดแย้งความคิดความเห็น ให้ดูเข้ามาที่ใจว่า มีความรู้สึกขัดขืนต่อต้าน ไม่พอใจ ก่อตัวขึ้นมาในใจไหม มีความขัดเคืองฟุ้งขึ้นมาไหม บางทีครูบาอาจารย์แนะนำสั่งสอน ก็เกิดทิฐิขึ้นมาว่า ท่านไม่ได้เป็นพระอริยะ จะมาบอกมาสอนเราทำไม ท่านไม่ได้ปฏิบัติสมาธิ ไม่ได้บรรลุผลของสมาธิ ไม่ควรที่จะมาแนะนำสั่งสอนเรา

นี่ความยึดมั่นในความคิดความเห็นเป็นอย่างนี้ แล้วก็เกิดยึดในทิฐิอย่างใหม่ขึ้นมา ครูบาอาจารย์จะบอกจะสอนไม่ได้ คนอื่นจะแสดงความคิดเห็นที่ไม่ตรงกับความคิดเห็นของตนไม่ได้ ต้องแย้งอย่างแรง ซึ่งลักษณะดังกล่าวนี้จะเป็นลักษณะของจิตที่อยู่ในสมาธินาน ความสงบกดทับกิเลสละเอียดให้จมนิ่งสยบอยู่ ก็เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนไปว่า บรรลุธรรมแล้ว เมื่อกระทบอารมณ์ภายนอกจึงไหวแรง สติไปไม่ทันอารมณ์

ครูบาอาจารย์จึงสอนว่า

เมื่ออยู่กับความสงบแล้ว

ก็เปลี่ยนอารมณ์

ไปทำงานบ้าง

ไปพบปะผู้คนบ้าง

จิตจะได้กระทบอารมณ์ที่หลากหลาย

พอคนด่าคนว่า

กิเลสละเอียด

ที่ถูกความสงบกดทับไว้

จะได้ฟุ้งขึ้นมาให้เห็น

พอรู้สึกสุขบ้าง ทุกข์บ้าง

ไปตามธรรมดาของโลก

ก็จะได้รู้ว่า

ออ อันที่จริง

ยังเป็นคนธรรมดาอยู่

ไม่ได้วิเศษวิเสโสอะไร

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เรื่องนิมิตเป็นสภาวะธรรมอย่างหนึ่งของผู้ปฏิบัติสมาธิ เป็นของเฉพาะตน บางทีเกิดความรู้ทางธรรมขึ้นมา ก็อยากจะพูดอยากจะแสดง แล้วก็จะมีอาการแปลกๆ ไปจากปกติ จนมีลักษณะเหมือนคนหัวรั้น คนที่ไม่เข้าใจว่า เป็นสภาวธรรมอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นกับผู้ปฏิบัติ ก็ไปอธิบายว่า “กรรมฐานแตก” คนก็เลยกลัวกันไปใหญ่ว่า หากนิมิตเกิดแล้วไปหลงนิมิตจะทำให้กรรมฐานแตก เป็นอันตราย เป็นบ้าเป็นหลังไปเพราะฝึกปฏิบัติสมาธิ

นั่นก็อธิบายจากความเห็นไม่ได้อธิบายจากธรรม

ที่จริงคนไม่เข้าใจสภาวะ ไม่เคยประสบสภาวะที่เป็นอาการซึ่งเกิดจากความสงบ เมื่ออธิบายสิ่งที่เป็นสภาวธรรมที่คนทั่วไปไม่เคยประสบ ก็เรียกตามภาษาคนทั่วไปว่า “กรรมฐานแตก”

คือเข้าใจไปคนละทาง ท่านพูดสภาวธรรมด้วยภาษาธรรม แต่คนทั่วไปพูดภาษาโลก ไม่เข้าใจภาษาสภาวธรรมตามนิมิตที่ปรากฏ แต่คนทั่วไปเข้าใจไปตามภาษาโลก พอพูดไปตามภาษาโลกก็ไม่ตรงกัน เมื่อเข้าใจไม่ตรงกัน ก็พูดกันคนละเรื่อง ชี้ไปตามความเห็นของเรา ตามภาษาโลกว่า “พระท่านกรรมฐานแตก” บ้าง  “พระบ้า” บ้าง “พระอุตริ” บ้าง

ที่จริง ขณะนั้นจิตท่านทรงอยู่กับสภาวธรรม ท่านพูดไปตามสภาวธรรม แต่สภาวธรรมนั้นไม่ตรงกับเรา เพราะเราไม่เคยประสบสภาวะ ก็สรุปลงไปว่า ไม่มี ไม่เป็น แต่ผู้ที่ปฏิบัติแล้วเคยผ่านสภาวะเช่นนี้มาก่อน ก็จะเข้าใจและรู้ว่าเป็นสภาวะธรรมดา เพราะสภาวะธรรมดาอย่างนี้เมื่อเกิดขึ้นแล้ว บางทีหลงไป  ก็เกิดความเห็นผิดไปว่า เป็นผู้วิเศษกว่าคนปกติทั่วไป กลายเป็นว่ามีความเป็นผู้วิเศษขึ้นมา ที่จริงไม่ใช่วิเศษ แต่เป็นธรรมดาของการปฏิบัติสมาธิ เมื่อปฏิบัติถึงแล้วก็จะเกิดขึ้นเป็นธรรมดา และก็จะดับไปเป็นธรรมดา เมื่อออกจากสมาธิ จิตกระทบอารมณ์ปกติทั่วไป ถูกใจบ้าง ไม่ถูกใจบ้าง ชอบใจบ้าง ไม่ชอบใจบ้าง ขัดเคืองใจบ้าง ไม่ได้ดั่งใจบ้าง ตามธรรมดาของโลก จิตก็จะย้อนกลับและรู้ว่าสิ่งที่เห็นน่ะไม่จริง เพราะจิตหมุนไปตามอารมณ์ที่เข้ามากระทบในแต่ละวันจะเห็นกิเลสที่ก่อตัวเป็นอารมณ์ความรู้สึกชัดขึ้น

เรื่องของสภาวะธรรมที่เกิดจากความสงบที่เรียกว่านิมิต ที่เห็นน่ะเห็นจริง เพราะรับรู้ได้ทางจิต เป็นการรู้อารมณ์ด้วยใจ เมื่อกระทบธรรมารมณ์ขึ้นที่ใจจริง การรับรู้อารมณ์จึงเป็นการรับรู้จริง การเห็นจึงเป็นการเห็นจริง แต่อารมณ์ที่เห็นนั้นไม่จริง เพราะสิ่งที่เห็นประกอบขึ้นตามเหตุปัจจัย เหตุปัจจัยที่ทำให้นิมิตปรากฏ ก็คือ ความสงบที่เกิดจากความเพียรที่เป็นไปอย่างต่อเนื่อง เมื่อเพียรพยายามไปจนถึงที่เหมาะแก่เหตุปัจจัย นิมิตก็ปรากฏ  เมื่อความสงบคลายออก เหตุปัจจัยไม่พร้อมให้นิมิตดำรงอยู่ นิมิตก็หายไปพร้อมกับจิตที่ถอนออกจากสมาธิ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๕) “วิธีแก้นิมิต” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๕) “วิธีแก้นิมิต” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๓)

“ นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร

นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร เป็นคำถามที่อยู่ในใจของผู้ปฏิบัติ จะอธิบายตามลำดับแห่งโพชฌงค์ ๗ ประการ

เมื่อใดก็ตามที่ผู้ปฏิบัติสมาธิมีฉันทะอันมีในใจขึ้น มีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก เรียกว่า “สติสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก ตรึกก็ตรึกอยู่กับลมหายใจ ตรองก็ตรองอยู่กับลมหายใจ พิจารณาก็พิจารณาอยู่กับลมหายใจ รู้ก็รู้อยู่กับลมหายใจ

หายใจเข้ายาวก็รู้

หายใจออกยาวก็รู้

หายใจเข้าสั้นก็รู้

หายใจออกสั้นก็รู้

ลมหายใจหยาบก็รู้

ลมหายใจละเอียดก็รู้

ครุ่นคิดพิจารณา

ไตร่ตรองธรรมอยู่กับลมหายใจ

เรียกว่า “ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เมื่อสติจดจ่ออยู่กับลมหายใจ อยู่กับการครุ่นคิด ใคร่ครวญพิจารณาธรรม มีความเพียรพยายามดำเนินจิตเช่นนี้อยู่บ่อยๆ จะเพียรก็เพียรอยู่กับการพลิกขณะจิตกลับมาไว้ที่ลมหายใจ จะเพียรก็เพียรอยู่กับการพิจารณาใคร่ครวญธรรม เมื่อเผอเรอหลงลืมสติไปบ้างก็เพียรพลิกขณะจิตกลับมาอยู่กับลมหายใจเรียกว่า “วิริยสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีความเพียรพยายามพลิกขณะจิตเปลี่ยนความคิดให้กลับมามีสติอยู่กับลมหายใจเนืองๆ  จิตก็จะเริ่มเกาะแนบแน่นมีอารมณ์เดียวอยู่กับลมหายใจ ความฟุ้งความวุ่นวายเริ่มระงับลง ลมหายใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับจิต และจิตก็เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับลมหายใจ ความปีติลิงโลดใจก็เกิดขึ้น เรียกว่า “ปีติสัมโพชฌงค์”

เมื่อปีติเกิดขึ้นความปั่นป่วนภายในจิตก็เกิดขึ้น ทั้งตื่นเต้น ทั้งดีใจ ทั้งลิงโลดใจ กล้าๆกลัวๆ ขนลุกขนพอง น้ำหูน้ำตาไหล ควบคุมสติไว้ไม่อยู่ ร้องห่มร้องไห้ เกิดความอัศจรรย์ใจ กว่าจะข่มความตื่นเต้น ความดีใจ ความกล้าๆ กลัวๆ ลง ให้อยู่ในอาการสงบราบเรียบ ก็ต้องใช้เวลานานหลายบัลลังก์ต่อการนั่งแต่ละครั้ง

ในระหว่างนี้แหละที่นิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลสจะเกิดขึ้น มีอาการต่างๆ ต้องประคองจิตอย่าตื่นเต้นจนเกินไป อย่าตกใจกลัวจนเกินไป

ให้เฝ้าสังเกตความเป็นไปของจิต

เหมือนคนนั่งริมฝั่งดูผิวน้ำ

จะเกิดระลอกคลื่น ก็รู้

จะเกิดคลื่นลูกใหญ่ก็รู้

จะเกิดปั่นป่วนเหมือนทะเลคลั่งก็รู้

ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้

ไม่ใช่ไปเป็นคลื่นน้ำ

ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้ความปีติลิงโลด

แต่ไม่ได้เป็นความปีติลิงโลด

แล้วจิตจะสงบระงับราบเรียบลง

เป็นปัสสิทธิ

เรียกว่า “ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เมื่อจิตสงบระงับความปั่นป่วนจากปีติและสุขก็หมายความว่า ปัสสัทธิเกิด คือมีความสงบระงับ จิตก็จะตั้งมั่นไม่หวั่นไหวเป็นสมาธิ ก็เป็น “สมาธิสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตมีความตั้งมั่นไม่หวั่นไหวก้าวเข้าสู่ความว่างภายใน มีสติบริบูรณ์ มีอุเบกขาเป็นใหญ่ เบิกบานสว่างไสวอยู่ เหมือนเกิดภาวะครอบแก้วครอบดวงจิตไว้ให้ดำรงอยู่ด้วยปัญญาอันเลิศ เรียกว่า “อุเบกขาสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตถอนออกมาจากความว่างภายใน ก็อาจจะเกิดนิมิตได้อีก ตอนก้าวเข้าสู่ความว่างภายในก็อาจเกิดนิมิต หรือหลังจิตถอนออกมาจากความว่างภายในก็อาจเกิดนิมิต  ก่อนจิตเข้าสู่ความเป็นจิตปภัสสร ก็อาจเกิดนิมิต หรือหลังจากจิตถอนออกมาก็อาจเกิดนิมิต

ไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม นิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลสล้วนเกิดจากจิตที่เกิดความสงบ ก็จะเกิดอาการต่างๆ ซึ่งเป็นการแสดงอาการของจิตขณะดำเนินไปสู่ความสงบ ไม่ใช่สิ่งวิเศษวิเสโสอะไร เป็นธรรมดาของจิตสงบ

เมื่อดูลมหายใจไปจนจิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวกับลมหายใจ ก่อนจะรวมดวงลงสู่ความว่างภายใน ระหว่างนั้นจะเกิดนิมิตเป็นภาพต่างๆ เป็นอาการต่างๆ แทรกเข้ามา เหมือนคลื่นวิทยุที่ถูกคลื่นแทรกไม่ชัดเจน เป็นการเกิดการสั่นสะเทือนอย่างแรงของจิตก่อนเข้าสู่ความสงบ เช่นเห็นภูตผีปีศาจน่ากลัว  เห็นสัตว์ประหลาดน่ากลัว เห็นเทพบุตรเทพธิดา เห็นคนคุ้นเคยทั้งที่ตายแล้ว และที่ยังมีชีวิตอยู่ เห็นพระพุทธรูป เห็นพระพุทธเจ้า เห็นพระสงฆ์ เห็นพระอรหันต์ เห็นพระอริยสงฆ์ เห็นครูบาอาจารย์ อาจจะชัดบ้างไม่ชัดบ้างตามคุณภาพของจิตขณะนั้น ปะติดปะต่อได้บ้างไม่ได้บ้าง ซึ่งจะเป็นอาการธรรมดาในระยะแรกๆ ของความสงบ

เมื่อเกิดอาการดังกล่าวนี้ จิตจะละวางลมหายใจไปชั่วขณะ ก็ให้พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจต่อไป เพื่อไม่ไห้จิตขาดหลัก เห็นก็เห็น ได้ยินก็ได้ยิน รู้สึกได้ก็รู้สึกได้ รับรู้ได้ก็รับรู้  แต่ให้มีสติ พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจต่อไป แม้จะเห็นก็เห็นเฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป ได้ยินก็ได้ยินเฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป รับรู้ก็รับรู้เฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป

ให้ทำเช่นนี้บ่อยๆ เพื่อให้จิตคุ้นชินกับนิมิต กับวิปัสสนูปกิเลส เพื่อให้อินทรีย์แก่กล้าขึ้นมา จนกลายเป็นเห็นธรรมดารู้ธรรมดา ไม่ตื่นเต้นไม่ดีใจไม่เสียใจไม่ลิงโลดใจ ไม่ยินดียินร้ายกับสิ่งที่เห็น

ไม่ว่าจะเกิดอาการอะไร

ก็พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจ

อย่าใส่ใจนิมิตดังกล่าว

พระอาจารย์ญาณวชิระ

บางทีก็เหมือนมีปีศาจจ้องมองมาข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง หลับตาก็เห็น ลืมตาก็เห็น จนรู้สึกกลัว ก็ให้มีสติพลิกขณะจิต เปลี่ยนความคิดกลับมาดูลมหายใจ ในขณะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า ก็ให้เอาลมหายใจเป็นฐานที่มั่นของจิตไปก่อน เมื่อพลิกขณะจิตมาตั้งมั่นไว้ที่ลมหายใจแล้ว บางขณะจิตจะถูกนิมิตดึงดูดให้หลุดจากลมหายใจ เลื่อนลอยออกไปจับจ้องอยู่ที่นิมิตต่างๆ อีก ก็ให้มีสติพลิกขณะจิต หรือให้มีสติเปลี่ยนความคิด กลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจ

บางขณะอาจเกิดปีติ เกิดน้ำตาไหล ร้องห่มร้องไห้ ขนลุกขนพอง บางขณะเหมือนตัวพองขยายใหญ่ขึ้นหรือหดเล็กลง ท่อนล่างหนักเหมือนถูกกลืนกิน เกิดแสงเป็นเฉดสีต่างๆ ปรากฏขึ้นมาหรือปรากฏเป็นดวงไฟเล็กใหญ่ใกล้เข้ามา ถอยห่างออกไป หรือลอยนิ่งๆ อยู่ อาจเป็นแสงนวลใยอุ่นๆ อยู่ระหว่างหน้าผาก อาจเป็นแสงใสสุกสว่างเหมือนดวงจันทร์วันเพ็ญ หรืออาจเป็นแสงร้อนแรงเหมือนดวงพระอาทิตย์ส่องสว่างเต็มห้องแล้วขยายออกไปสุดขอบจักรวาล ไม่ว่าจะเป็นอะไรแทรกเข้ามา ในระหว่างที่ขณะจิตกำลังรวมดวงก่อนก้าวเข้าสู่ความเป็นเอกภาพ มีความว่างภายใน ก็อย่าคำนึงถึง อย่าใส่ใจ อย่าตื่นเต้นดีใจ อย่ากลัว อย่าสงสัย ให้ดูให้รู้เฉยๆ แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้ง คือ ลมหายใจ เพื่อรอโอกาสให้จิตมีกำลังขึ้นมา

ภาษาในทางปฏิบัติกล่าวว่า เพื่อให้อินทรีย์แก่กล้าขึ้นมา จะได้ไม่ถูกนิมิตหลอกจนหลงไปตามสิ่งที่จิตสร้างขึ้น ปรุงแต่งขึ้น หรือสิ่งที่จิตสังขารขึ้น บางทีจิตก็ดึงเอาเหตุการณ์ในอดีตย้อนไปจนถึงชาติหนหลังขึ้นมาก็ให้รู้

บางขณะเกิดอาการหมุนคว้างเหมือนหมุนตามการหมุนของจักรวาลแล้วหมุนแคบเข้ามาจนตัวเราหมุน จากหมุนกว้างๆ ก็เป็นหมุนแคบเข้ามา จากหมุนช้าเหมือนการหมุนของจักรวาล ก็ค่อยๆ หมุนเร็วมากขึ้นเรื่อยๆ จนความเร็วเพิ่มขึ้นเท่ากับจังหวะการเต้นของหัวใจ ที่จริงในระยะแรกเหมือนรู้สึกสบายกับการหมุนลอยคว้างอยู่ในอากาศ จิตจึงจับจ้องที่อาการลอย เพราะขาดสติไปหลงยินดี (อภิชฌา) กับการลอยและการหมุน จึงไม่รู้สึกตัวว่ากำลังหมุนเร็วขึ้น กระชั้นขึ้น ตามการเร่งของลมหายใจ

ในที่สุดลมหายใจก็กระชั้นการหมุนก็เร็วเหมือนลูกข่าง

บางขณะก็ได้ยินเสียงแทรกเข้ามา ชัดบ้าง ไม่ชัดบ้าง บางทีก็เหมือนแว่วเสียง บางทีก็เหมือนชัด เหมือนกระซิบเข้ามาข้างหูบ้าง บางทีก็แว่วมาจากที่ไหนสักแห่ง ว่าเราเป็นอย่างนั้นอย่างนี้แล้ว เป็นพระโสดาบันบ้าง เป็นพระอรหันต์บ้าง เป็นพระอริยบุคคลบ้าง ปฏิบัติถูกต้องตรงแล้วบ้าง ก็ฟังเฉยๆ ไม่ยินดี ไม่ยินร้าย ที่ท่านเรียกว่าละอภิชฌา และโทมนัสในโลกเสียได้ ค่อยๆ ชะลอให้ก้าวข้ามพ้นนิมิตไป จิตจึงจะรวมดวงเป็นเอกภาพเข้าสู่ความว่างภายใน

บางขณะก็ได้กลิ่นเหมือนสัตว์เน่าคละคลุ้งอยู่รอบตัว จนต้องลุกขึ้นไปดูนึกว่ามีสัตว์มาตายอยู่ข้างๆ พอลุกไปดูก็ไม่เห็นมีอะไร บางทีก็เหมือนเหม็นติดอยู่ปลายจมูก พอดูให้ชัดลงไปอีกก็เหมือนเหม็นออกมาจากลมหายใจ อย่ากลัว อย่าตกใจ อย่าสงสัย ให้รู้เฉยๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้าย ตัดความยินดียินร้ายในโลกเสียได้ แล้วพลิกขณะจิตกลับสู่ฐานที่ตั้งของจิต คือลมหายใจ ก็ดูลมหายใจต่อไป 

บางขณะก็เหมือนได้ยินเสียงระฆังดังกังวาลอยู่ในหูติดต่อกันไม่หยุด ที่จริงเป็นเสียงความเงียบในหู แต่จิตละเอียดมากจึงปรุงแต่งไปเร็วเป็นเสียงระฆัง ทำให้เกิดความรำคาญเสียงที่ดังอยู่ในหู เกิดความรู้สึกขัดเคืองใจต่อเสียง ความที่จิตละเอียดจะรำคาญแม้กระทั่งเสียงเข็มนาฬิกาเดิน

บางขณะก็ได้กลิ่นหอมเหมือนดอกไม้บานอยู่รอบตัว จิตก็ปรุงแต่งจินตนาการไปว่าเป็นดอกไม้ทิพย์บ้าง เป็นเทวดามาโปรยดอกไม้ทิพย์ให้บ้าง ก็รู้เฉยๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้ายตัดความยินดียินร้าย ตัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้งแห่งสติ คือลมหายใจ

บางขณะก็ปรากฏเหมือนมีพระธุดงค์มาบอกพระกรรมฐาน บางครั้งติดขัดเรื่องอารมณ์พระกรรมฐานก็จะมีพระกรรมฐานมาแก้อารมณ์ให้ เป็นครูอาบาจารย์ที่เคยพบเคยเห็นบ้าง ไม่เคยพบเคยเห็นบ้าง บางครั้งก็สอนเดินจงกรม แบบช้าบ้าง แบบเร็วบ้าง แบบลอยอยู่กลางอากาศเหมือนนกบินอยู่ในอากาศบ้าง สอนให้เห็นถึงการปรากฏแห่งอนิจจัง ทุกข์ อนัตตา มีอยู่ทุกขณะของก้าวย่าง มายืนยันการปฏิบัติว่าถูกต้องแล้ว ปฏิบัติดีแล้วบ้าง ก็รู้เฉยๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้าย ตัดความยินดียินร้าย ตัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

บางขณะนิมิตก็ผุดขึ้นมาจากภายในจิตเอง เป็นมรรคบ้าง เป็นผลบ้าง เป็นความรู้ชนิดต่างๆ บ้าง เป็นบทแห่งคาถาโบราณ เป็นบทกวีบ้าง เป็นผู้รู้เห็นสิ่งที่ถูกปกปิดไว้บ้าง แทรกขึ้นมาภายในจิตเป็นลักษณะรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ แม้จะเป็นนิมิตที่ผุดขึ้นมาจากจิต ก็ไม่ยินดียินร้าย  แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้งแห่งสติ คือลมหายใจ ใช้สติตัดอย่าให้ทันได้ปรุงแต่งไปมาก เพราะจิตที่ละเอียดกำลังก้าวลงสู่ความสงบจะปรุงแต่งเร็วมาก ได้ยินเสียงอะไร ได้กลิ่นอะไร ถ้าสติไม่เร็วพอที่จะตัดได้ทันก็จะปรุงแต่งจินตนาการไปไกล กลายเป็นเสียงวิเศษวิเสโส กลายเป็นกลิ่นทิพย์ไปก็มี

ที่จริงก็เป็นเพียงแว่วเสียงลมบ้าง กลิ่นน้ำหอม กลิ่นดอกไม้โชยลมมาบ้าง กลิ่นสาบสางของลมหายใจบ้าง แต่จิตที่ละเอียดก็จะปรุงแต่งไปเป็นสิ่งที่วิเศษ เพราะสติไม่เร็วพอที่จะตัดการปรุงแต่งของจิตได้ทัน จึงเปิดโอกาสให้จิตได้สังขารอย่างต่อเนื่องแล้วก็ยึดในสิ่งที่จิตสังขารขึ้นมา และการเพ่งความสนใจไปที่นิมิต ก็ไม่ได้อันตรายหรือว่าน่ากลัวอะไร ไม่ใช่สิ่งที่จะเป็นอันตรายต่อชีวิตอะไร ที่ท่านไม่ให้เพ่งความสนใจไปที่นิมิตไม่ใช่กลัวว่าจะเป็นอันตรายต่อชีวิต แต่กลัวว่า นิมิตจะทำให้เกิดความเนิ่นช้า เป็นอันตรายต่อการรวมดวงก้าวลงสู่ความสงบของจิต

นิมิตเป็นอันตรายต่อกันรวมดวงของจิต

ไม่ใช่เป็นอันตรายต่อชีวิต

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ที่ไม่ให้ใส่ใจนิมิตเนื่องจากว่า เมื่อปฏิบัติสมาธิใหม่ๆ ศรัทธาจะแรงกล้า แต่จิตยังอ่อน สติยังอ่อน ปัญญายังอ่อน ถ้ามัวไปยุ่งอยู่กับนิมิตอาจทำให้หลงไป หลงไปแล้วจิตก็ไม่รวมดวงเป็นหนึ่ง ก้าวลงสู่ความสงบ เป็นเอกภาพอยู่ภายใน  รวมเรียกว่า “อินทรีย์ยังอ่อน” เหมือนเด็กอ่อนต่อโลก มัวหลงโลกก็จะเสียผู้เสียคน เพราะหลงแสงสีของโลก ท่านจึงให้กลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจก่อน

ปรากฏอะไรขึ้นก็ให้มีสติ

กลับมาตั้งหลักอยู่ที่ลมหายใจก่อน 

แล้วก็ใช้ปัญญาพิจารณาตรวจสอบดูให้แน่

ทำอยู่อย่างนี้เนืองๆ

อินทรีย์ก็จะแก่กล้าขึ้นมา

ทำให้รู้ถ้วนทั่วถึงอาการของจิต

ก็จะรู้ว่าอะไรเป็นอะไร

อะไรเป็นจิต

อะไรเป็นอารมณ์ที่จิตสร้างขึ้น

อะไรมาจากข้างนอก

อะไรมาจากข้างใน

พระอาจารย์ญาณวชิระ

คำว่า “ไม่ให้ใส่ใจ” ก็ไม่ได้หมายความว่า ไม่ให้รับรู้เลย ไม่ได้หมายความว่า “ไม่ให้ดู” “ไม่ให้รู้” ไม่ใช่เช่นนั้น ก็ให้ดูก็รู้ตามที่นิมิตเกิด เพราะนิมิตเกิดที่จิตก็ดูที่จิตแต่ดูเฉยๆ อย่าตกใจ อย่ากลัว อย่าตื่นเต้น อย่าลิงโลด ประคองจิตให้ราบเรียบสม่ำเสมอชะลอนิมิตให้ข้ามพ้นไป รวมความคือ ไม่ยินดี ต่อสุขเวทนา ไม่ยินร้าย เป็นทุกขเวทนา วางอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้  จิตก็รวมดวงก้าวลงสู่ความว่าง  มีสติกำหนดรู้การรวมของจิต ไม่รับรู้ถึงความเจ็บปวดใดๆ จิตจะบริสุทธิ์ เบิกบาน สว่างไสวอยู่เช่นนั้น

เมื่อจิตรวมดวงอยู่อย่าไปรบกวนจิต ก็ดูเฉยๆ รู้เฉยๆ รู้ว่าอยู่ในความว่างภายใน เมื่อจิตจะถอนออกมาก็จะถอนออกมาเอง อย่าไปอยากออก หรืออยากเข้า เมื่อจิตจะเข้าก็จะดำเนินเข้าไปตามลำดับของจิตเอง เมื่อจิตจะถอนจะคลายออก ก็จะถอนออกตามลำดับของจิตเอง แต่เมื่อจิตถอนออกมาก็พลิกขณะจิต ไปพักไว้ที่ลมหายใจ อย่าปล่อยให้จิตไร้ที่ยึด หรืออย่าปล่อยให้จิตไร้หลัก เมื่อไม่มีที่ยึดจะทำให้จิตเลื่อนลอยไปปรุงแต่งไปคิดอย่างอื่นแทน อย่าปล่อยโอกาสให้คลื่นความคิดอย่างอื่นแทรกเข้ามารบกวน 

พอจิตถอนออกจากความสงบ ก็ดูลมหายใจ เมื่อดูลมหายใจไป พอจิตกลับไปรวมดวงสู่ความสงบภายใน ก็ดูความว่าง พอจิตถอนออกจากความว่าง ก็ดูลมหายใจ ทำสลับกันไปมาอยู่อย่างนี้เนืองๆ  บัลลังก์แล้วบัลลังก์เล่า จนกว่าอินทรีย์จะแก่กล้าขึ้นมา ปัญญารู้รอบในสภาวะก็จะเกิดขึ้นตามมา ก็คือมีความชำนาญในการภาวนา มีความชำนาญในการรวมจิต และถอนจิต  ชำนาญในการเข้าและการออกจากสมาธิ ค่อยๆ ให้อินทรีย์เจริญเติบโตขึ้นมาจนแก่กล้าเหมือนก่อกองไฟจากหัวไม้ขีดก้านเล็กๆ เพียงก้านเดียว แต่ค่อยๆ ประคับประคองป้องลมเติมเชื้อชิ้นน้อยๆ ค่อยๆ ให้เป็นกองไฟใหญ่ขึ้นมาจนลุกโชติช่วง

เมื่อจิตมีกำลังขึ้นมา

จากนั้นก็ให้จิตทำงานวิปัสสนา

พิจารณากายใจ

โดยความเป็นของไม่เที่ยง

เป็นทุกข์ ไม่มีตัวตนที่แท้จริง

ฝึกให้จิตทำงานวิปัสสนาอยู่บ่อยๆ

เพื่อให้จิตคุ้นชินกับการคิดแบบวิปัสสนา

คุ้นชินกับการรับรู้อารมณ์ที่เป็นจริง

พระอาจารย์ญาณวชิระ

การทำอยู่บ่อยๆ ทำอยู่เนืองๆ เช่นนี้ เป็นการอบรมบ่มเพาะจิตให้วิชชาเกิดขึ้น เรียกว่า “ภาวนา” คือค่อยๆ ฝึกหัดให้รู้ขึ้นมา ค่อยๆ ให้เจริญขึ้นมา ค่อยๆ ให้เข้าใจขึ้นมา ค่อยๆ ให้มีประสบการณ์ทางจิตขึ้นมา จนเป็นความรู้ของตนเอง

ไม่ใช่ฟังจากครูบาอาจารย์มาพูด ฟังจากครูบาอาจารย์มาก็นำมาขบคิด ใคร่ครวญอยู่ภายใน น้อมเข้ามาภาวนาอยู่ภายใน วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์ มาฝึกมาหัดจนเกิดเป็นความรู้ความเข้าใจด้วยตัวของตนเอง ไม่ใช่ความรู้ที่จำมาจากการอ่านหนังสือ อ่านตำรับตำรา ก็พูดไปตามตัวหนังสือพูดไปตามตำรับตำรา ซึ่งไม่ใช่ความรู้ที่เกิดขึ้นจากประสบการณ์ของตัวเอง ความรู้ที่จำมาจากครูบาอาจารย์  จดจำตำรับตำราก็อย่างหนึ่ง แต่ก็นำมาขบคิดใคร่ครวญ วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์  ให้เกิดเป็นความรู้ที่ตรงตามสภาวะธรรมขึ้นมาในตัว ก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๓) “นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๓) “นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันศุกร์ที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๒

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๒)

“วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น

ต่อไปจะพูดถึงนิมิต เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติจะต้องประสบพบเจอระหว่างการปฏิบัติสมาธิ บางคนก็รับรู้ได้น้อย บางคนก็รับรู้ได้มาก บางคนก็เกิดน้อย บางคนก็เกิดมาก บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปเร็ว บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปช้า บางคนก็ทรงอยู่สั้น บางคนก็ทรงอยู่นาน บางคนอาจจะไม่มีอยู่เลย คือมีอยู่แต่บางเบาจนเหมือนรับรู้ไม่ได้ จึงเหมือนไม่มี

ที่จริง เรื่องนี้ครูบาอาจารย์ท่านไม่นิยมนำมาพูด เว้นแต่ผู้ปฏิบัติติดขัดเกิดข้อสงสัยในการปฏิบัติท่านก็จะอธิบายเฉพาะเป็นคนๆ ไป จะเรียกว่าสอบอารมณ์ก็ได้ เพราะเมื่อพูดไปก็จะออกไปทางให้คนเข้าใจไขว้เขวไปว่าเป็นเรื่องอุตริ แต่เพื่อให้เข้าใจในสภาวอารมณ์ ก็เป็นเรื่องที่ผู้ปฏิบัติควรจะรู้ไว้ก่อน เหมือนเตรียมตัวจะเดินทางไปในป่าใหญ่ที่ไม่เคยไป ก็ควรจะศึกษาแผนที่ ควรจะรู้เส้นทาง รู้ว่าช่วงไหนเป็นหุบเป็นเหว ช่วงไหนมีสัตว์ร้าย ช่วงมีอันตราย ก็ควรจะรู้ไว้ จะได้ระมัดระวัง การเดินทางก็จะไปถึงที่หมายได้อย่างปลอดภัย

นิมิตเป็นสภาวธรรมอย่างหนึ่ง

เกิดขึ้นจากผลของการภาวนาจนจิตสงบ

ก็จะปรากฏอาการต่างๆ ขึ้น

อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากสมถะ

เรียกว่า “นิมิต” 

อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากวิปัสสนา

เรียกว่า “วิปัสสนูปกิเลส”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ซึ่งว่าไปตามหลักที่ท่านแสดงไว้ตามคัมภีร์ แต่ในทางปฏิบัติ ไม่ว่าจะเป็นนิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ไม่อาจแยกอาการออกจากกันว่าสภาวะไหน เรียกว่า นิมิต สภาวะไหน เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส เพราะทั้งสองเพียงแต่ต่างกันโดยคำทางภาษาเท่านั้น แต่โดยอาการก็อย่างเดียวกัน คือผลที่เกิดสืบเนื่องมาจากการดำเนินจิตเข้าสู่ความสงบ ไม่ว่าความสงบนั้นจะเกิดขึ้นจากวิธีปฏิบัติแบบใด รสของความสงบเป็นแบบเดียวกัน และผลที่เกิดจากความสงบก็ย่อมเป็นแบบเดียวกัน แยกกันเพียงชื่อ แต่อาการไม่ได้แยก เหมือนคนๆ เดียว อาจจะมีชื่อเรียกหลายชื่อ แต่จะเรียกว่าอะไร ถ้ารู้จักตัวตนกันแล้ว ก็หมายถึงคนนั้นแหละ ถ้ายังไม่รู้จักก็อาจจะถกเถียงกันเพราะชื่อ ทั้งๆ ที่เป็นคนๆ เดียวกัน แต่คนที่ไม่รู้จักมาก่อน ก็อาจจะทะเลาะกันเพราะชื่อเรียก

เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นนิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ให้รู้ไว้ว่า เป็นอาการที่เกิดจากความสงบ ปฏิบัติสมาธิจนเกิดความสงบ นิมิตหรือ วิปัสสนูปกิเลส จะเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นอาการที่เกิดจากสมถะที่เรียกว่านิมิต หรืออาการที่เกิดจากวิปัสสนา ที่เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส ก็อย่างเดียวกัน คือผลของความสงบ

ส่วนจะเกิดน้อยเกิดมาก สัมผัสได้น้อยสัมผัสได้มาก หรือรับรู้ได้น้อยรับรู้ได้มาก ก็ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยของแต่ละบุคคล หรือบางคนอาจจะไม่เกิดก็ก้าวเข้าสู่ความสงบ คือความว่างภายในเลยก็ได้ ซึ่งหากเป็นเช่นนั้น ก็นับว่าดี เหมือนกัปตันขับเครื่องบินขึ้นลงโดยไม่เจอแรงสั่นสะเทือนจากลมพายุ ก็ควรจะดีใจว่านำเครื่องขึ้นลงได้จังหวะดี ไม่เจอพายุ ส่วนครั้งใดที่ต้องเจอพายุก็ต้องระมัดระวังให้มาก ต้องตั้งสติให้ดี อย่าให้เกิดความเสียหายแก่ผู้โดยสาร

เมื่อมีความสงบจิตจะสังขารปรุงแต่งไปเพราะปีติบ้าง เพราะความสุขจากความสงบบ้าง เกิดความเข้าใจผิด เป็นสัญญาวิปลาส เกิดโอภาสคือแสงสว่างสาดส่องทั่วไปหมด สว่างไสวสุดขอบจักรวาล ก็เข้าใจผิดคิดว่า รู้โลกจนจบสิ้นแล้ว เข้าใจผิดไปว่าเป็น โลกวิทู เป็นผู้รู้โลกอย่างแจ่มแจ้งแล้วก็ยึดความเห็นความเชื่อนี้อย่างแน่น ที่จริงเป็นแสงสว่างตามธรรมดาของจิตสงบ แต่เข้าใจคลาดเคลื่อนไปจากความจริงที่ว่า เป็นเพียงแสงสว่างที่ปรากฏขึ้น ก็จะหายไป แต่ก็ไปยึดเป็นจริงเป็นจัง ก็เป็นอุปาทานยึดมั่นในขันธ์ คือความคิดความเห็น

เมื่อปฏิบัติสมาธิ ก็จะมุ่งให้เกิดแสงสว่างนี้เพื่อจะเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่าง เมื่อสอนก็จะสอนเพื่อให้เกิดแสงสว่างนี้ เพื่อให้จิตเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่างนี้ กลายเป็นความเห็นผิด เป็นมิจฉาทิฏฐิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาทิฏฐิ ดำริก็ดำริผิด เป็นมิจฉาสังกัปปะ ไม่ใช่สัมมาสังกัปปะ ไปจนถึงพยายาม ก็จะพยายามผิด เป็นมิจฉาวายามะไม่ใช่สัมมาวายามะ ระลึกรู้ก็เป็นระลึกรู้ผิด เป็นมิจฉาสติ ไม่ใช่สัมมาสติ ความตั้งใจมั่น ก็ตั้งใจมั่นผิด เป็นมิจฉาสมาธิ การปฏิบัติสมาธิก็กลายเป็นมิจฉาสมาธิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาสมาธิ

สมาธิจะเป็นมิจฉาสมาธิหรือสัมมาสมาธิ

ก็อยู่ที่ความคิดเห็นที่คลาดเคลื่อนไปเพียงเท่านี้

พระอาจารย์ญาณวชิระ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๒) “วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๒) “วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ

วันพฤหัสบดีที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๑

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๘)

“เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ

เพ่งความสนใจลงไปที่อริยาบถ จิตรวมดวงลงที่อิริยาบถเป็นสมถะ จิตถอนออกเห็นรูปยืน รูปเดิน รูปนั่ง รูปนอนเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด

ไม่มีผู้ยืน มีแต่รูปยืน ไม่มีผู้เดิน มีแต่รูปเดิน ไม่มีผู้นั่งมีแต่รูปนั่ง ไม่มีผู้นอนมีแต่รูปนอน เห็นความไม่เที่ยงของรูปเป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นการเห็นอริยสัจในอิริยบถก็เป็นวิปัสสนา

ญาณวชิระ

เพ่งความสนใจลงไปที่การเคลื่อนไหว จิตรวมดวงลงที่อาการเคลื่อนไหว ไม่มีผู้เคลื่อนไหว มีแต่การเคลื่อนไหวก็เป็นสมถะ จิตถอนออกจากการรวมดวงที่อาการเคลื่อนไหว พิจารณาเห็นรูปมีการเคลื่อนไหว และเห็นองคาพยบต่างๆ เคลื่อนไหวตามอยู่ตลอด มีการก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับไปข้างหลัง มีการแล การเหลียว การลิ้มรส การครองจีวร การทาบสังฆาฏิ การสวมใส่เสื้อผ้า เป็นต้น มีความไม่เที่ยงเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นการเห็นอริยสัจ แม้ในความเคลื่อนไหวก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ตลอดจนอวัยวะส่วนอื่นๆ จิตรวมดวงลงที่ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง อาการใดอาการหนึ่ง ก็เป็นสมถะ จิตถอนออกมาพิจารณาเห็นอวัยวะ มีความไม่สะอาดเป็นของปฏิกูล เป็นรังของโรคชนิดต่างๆ  จิตเกิดความท้อถอยการยึดถือในอวัยวะต่างๆ ก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่ ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม จิตรวมดวงลงไปที่ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลมก็เป็นสมถะ จิตถอนออกมาพิจารณาเห็นความไม่มีอยู่จริงความเปลี่ยนแปลงความเป็นทุกข์ของธาตุในกาย ไม่มีส่วนใดน่ายึดถือ ก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่รูปกายเป็นประหนึ่งซากศพ  ทั้งรูปกายของตนเองและผู้อื่น จิตรวมดวงลงที่รูปกายเป็นประหนึ่งซากศพ ทั้งซากศพที่ตายใหม่ ซากศพที่กลายสภาพขึ้นอืดเขียวช้ำเลือดช้ำหนอง น่าสะอิดสะเอียน สภาพศพที่มีน้ำเหลืองไหลออกมา สภาพศพที่เน่าเปื่อย สภาพศพที่เหลือแต่โครงกระดูก สภาพศพที่กระดูกย่อยสลายเป็นผุยผง เป็นสมถะ

เมื่อจิตพลิกขณะถอนออกมาพิจารณาความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เกิดสลดสังเวชเกิดความเบื่อหน่ายในการเกิด เห็นโทษของการมีครอบครัว ต้องคอยเอาใจเขามาใส่ใจเรา ต้องประคับประคองดูแลเติมไม่รู้จักเต็มเหมือนมหาสุมทรที่พร่องอยู่ตลอดเวลา ต้องทำมาหาเลี้ยงชีพ ได้บ้างไม่ได้บ้างก็เป็นทุกข์

เห็นโทษในความขัดแย้ง

ต้องแก่งแย่งชิงไหวชิงพริบ

เห็นโทษของการใส่ความกัน

เห็นการลงโทษทัณฑ์ที่ไม่เป็นธรรม

เห็นการทรมาน

เห็นการจับกุมคุมขัง

เห็นโทษในสังสารวัฏ

จนขนพองสยองเกล้า

รู้สึกว่าสังสารวัฏลุกเป็นไฟอยู่ตลอด

อยากหนีไปให้พ้น ก็เป็นวิปัสสนา

ญาณวชิระ

เพ่งความสนใจลงไปที่ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จิตรวมดวงลงไปที่ขันธ์ ๕  เมื่อจิตถอนออกมาพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงของขันธ์ ๕  แม้รูปก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้เวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้สัญญาก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้สังขารก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้วิญญาณก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

เพ่งความสนใจลงไปที่อายตนะทั้งภายในและภายนอกคือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และรูป เสียงกลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ คืออารมณ์ที่เกิดขึ้นทางใจ จิตรวมดวงลงไปที่อายตนะทั้งภายในและภายนอก ก็เป็นสมถะ จิตถอนออกจากการเพ่งอายตนะมาพิจารณาเห็นอายตนะเป็นประหนึ่งไฟลุกโชนด้วยราคะ โทสะ โมหะอยู่ตลอด เห็นความไม่เที่ยงของอายตนะ เกิดความสลดสังเวช เบื่อหน่ายท้อถอยในความทุกข์ร้อน และความไม่มีอยู่จริงของอายตนะ ก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่อริยสัจ จิตรวมดวงลงไปที่ทุกข์เป็นสมถะ เห็นความทุกข์เป็นสภาพที่เป็นทุกข์ เห็นการเกิดเป็นทุกข์จริง เห็นความเจ็บป่วยเป็นทุกข์จริง เห็นความตายเป็นทุกข์จริง ความเศร้าโศกเสียใจก็เป็นทุกข์จริง ความอยากได้ใคร่ดีแล้วไม่ได้ดั่งใจก็เป็นทุกข์จริง ความประสบกับสิ่งที่ไม่ชอบใจ ก็เป็นทุกข์จริง พลัดพรากจากสิ่งที่รักที่ชอบใจ ก็เป็นทุกข์จริง

มองอริยสัจเข้ามาที่ใจ

เห็นใจเป็นทุกข์ ก็เห็นอริยสัจที่ใจ

ญาณวชิระ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๘) “เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๘) “เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันพุธที่ ๒๙ กันยายน พ.ศ.๒๕๖๔ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๑๐

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ

(บทที่ ๒๖)

“ วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ) ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ

: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ)

            ส่วนวิธีดูลมหายใจสำหรับการฝึกหัดในระยะแรกนั้น ให้ทดลองทำความรู้จักกับลมหายใจของตนเองตามขั้นตอนดังนี้

รู้ว่า คนเรามีลมหายใจเป็นสัญญลักษณ์ว่ายังมีชีวิต

– วิธีฝึกตอนแรกก็นั่งเฉยๆ หลับตาเบาๆ ทำตัวให้ว่างๆ เปล่าๆ เหมือนภาชนะเปล่า เหมือนในจักรวาลนี้มีเราอยู่เพียงคนเดียว ตั้งใจว่าไม่คิดอะไรเลย ประมาณ ๑ นาที แล้วลองกลั้นลมหายใจจนสุดกลั้นจึงปล่อย จากนั้น สังเกตจังหวะลมหายใจที่ถี่หอบ ก็จะรู้ว่าชีวิตมีลมหายใจ

            รู้ว่าลมหายใจมีเข้ามีออก

 – ลองหายใจเข้าแล้วกลั้นลมหายใจไว้จนสุดกลั้น จะอึดอัดทุรนทุรายเพื่อจะหายใจออก

– ลองหายใจออกแล้วกลั้นลมหายใจไว้จนสุดกลั้น จะอึดอัดทุรนทุรายเพื่อจะหายใจเข้าทดลองอย่างนี้ก็จะทำให้รู้ว่าลมหายใจมีเข้ามีออก

            รู้ว่าลมหายใจเข้าลมหายใจออกมีกระทบโพรงจมูก

  – ลองหายใจเข้า หายใจออก แล้วสังเกตลมกระทบที่โพรงจมูก กระทบเพดานหน้าผากด้านใน โดยหายใจเข้ายาว มีสติระลึกรู้ไว้ที่โพรงจมูก และหน้าผากด้านใน ก็จะรู้ว่า ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก มีการกระทบโพรงจมูก

            รู้ว่าลมหายใจเข้าท้องพอง ลมหายใจออกท้องยุบ

  – เมื่อหายใจเข้า ลองเอาความรู้สึกย้ายไประลึกรู้อาการพองขึ้นของท้อง ความรู้สึกจะรับรู้ได้ถึงกระบังลมและซี่โครงขยายออก

– เมื่อหายใจออก ลองเอาความรู้สึกขยายไประลึกรู้อาการยุบลงของท้อง ความรู้สึกจะรับรู้ได้ถึงกระบังลมและซี่โครงยุบลงก็จะรู้ว่า ลมหายใจเข้าท้องพอง ลมหายใจออกท้องยุบ

            รู้ว่าลมหายใจมีสั้น มียาว

  – เอาสติเพ่งจดจ่อความสนใจระลึกรู้ไว้ที่ลมหายใจ จะสั้นก็รู้ จะยาวก็รู้ และไม่ต้องตั้งข้อสงสัยว่าสั้นหรือยาวแบบตั้งใจวัดลมหายใจ เพียงแต่ให้ความสนใจจดจ่อรู้ลมหายใจอยู่อย่างนั้น เหมือนยามเฝ้าประตู จดจ่อๆ ความสนใจ เฝ้าดูคนเดินผ่านเข้าออก คนเตี้ยก็รู้ คนสูงก็รู้ รู้ว่ามีคนเข้า – ออกเท่านั้น ไม่ต้องรู้แบบต้องวัดส่วนสูงว่า คนนี้สูงเท่าไร คนนี้เตี้ยเท่าไหร่ แต่รู้ว่าสูงว่าเตี้ย ว่าดำ ว่าขาวเท่านั้น ไม่ใช่รู้แบบใครเดินเข้าออกก็ตามเข้าไปดู ทำอย่างนี้ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีสั้นมียาว

            รู้ว่าลมหายใจมีหยาบมีละเอียด

   – เมื่อเพ่งความสนใจจดจ่อระลึกรู้ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก จะเห็นลมหายใจหยาบเป็นลำพุ่งเข้าพุ่งออก แล้วค่อยๆ กลายเป็นลมหายใจละเอียดบางเบา ก็อย่าสงสัยให้รู้ว่าลมหายใจมีหยาบมีละเอียด ก็ดูความหยาบ ความละเอียด ตามอาการของลมหายใจต่อไป ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีหยาบ มีละเอียด

            รู้ว่าลมหายใจมีปรากฏ มีหาย

    – เมื่อเห็นลมหายใจปรากฏชัด ทั้งหยาบทั้งละเอียดอยู่ ก็อย่าสงสัยอย่าตกใจกลัว อย่าตื่นเต้นจนเกินไป ให้รู้ว่าลมหายใจมีปรากฏ มีหาย ประคับประคองอาการนั้นไว้เหมือนคนกลัวเพชรมีค่าจะหล่นหายก็จะรู้ว่า  ลมหายใจมีปรากฏ  มีหาย

            รู้ว่า ลมหายใจมีเกิด มีดับ รู้ว่า ลมหายใจไม่เที่ยง

  – หายใจเข้า มีการเกิด ดับครั้งหนึ่ง หายใจออก มีการเกิด ดับครั้งหนึ่ง รู้ว่ามีความไม่เที่ยงอยู่ทุกลมหายใจเข้าออก

– หายใจเข้า มีการเกิด หายใจออกมีการดับ เห็นการเกิดและการตาย อยู่ทุกลมหายใจเข้า ออก ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีเกิด มีดับ รู้ว่า ลมหายใจไม่เที่ยง

           รู้ว่า ลมหายใจมีอยู่ มีผู้รู้ลมหายใจ

– ลมหายใจก็อย่างหนึ่ง

ความคิดก็อย่างหนึ่ง

ผู้รู้ความคิดและลมหายใจก็อย่างหนึ่ง

พระอาจารย์ญาณวชิระ

– ลมหายใจมีอยู่มีการเข้าการออกตามธรรมชาติและมีผู้รู้ลมหายใจ ลมหายใจจึงมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้

– ลมหายใจก็เข้าออกอยู่อย่างนั้น แม้ผู้รู้ก็รู้อยู่อย่างนั้นไม่ใช่รู้ไปตามความอยากที่ใจอยากรู้ หรือไม่ใช่รู้ไปตามความคิดเห็น แบบมีตัณหาและทิฏฐิเข้าไปอิงอาศัยทำอย่างนี้ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีอยู่ มีผู้รู้ลมหายใจ

            ดูกายในอิริยาบถใหญ่ เปลี่ยนท่าอย่างไรรู้อย่างนั้น

       – ดูกายในท่านั่ง : นั่งตรงๆ นั่งเอกเขนก นั่งพิง กึ่งนั่งกึ่งนอน นั่งหย่อนเท้า นั่งเท้าแขน นั่งรถ นั่งเรือ นั่งเครื่องบิน นั่งอย่างไรรู้อย่างนั้น มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในท่านั่ง

เห็นรูปนั่งแต่ไม่มีผู้นั่ง

       – ดูกายในท่านอน : นอนหงาย นอนคว่ำ นอนตะแคงซ้าย นอนตะแคงขวา นอนชันเข่า นอนมือก่ายหน้าผาก นอนพลิกไปท่าไหนรู้ท่านั้น นอนอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปนอน แต่ไม่มีผู้นอน

       – ดูภายในท่าเดิน : เดินไปข้างหน้า เดินเร็ว เดินช้า เดินเล่นๆ กึ่งเดินกึ่งวิ่ง เดินเลี้ยวซ้าย เดินเลี้ยวขวา เดินตุปัดตุเป๋ เดินทอดน่อง เดินกลับไปกลับมา เดินอย่างไรรู้อย่างนั้น ก้าวเท้าไปอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปเดินแต่ไม่มีผู้เดิน

   – ดูกายในท่ายืน : ยืนตรงๆ ยืนโน้มไปข้างหน้า ยืนโน้มไปข้างหลัง ยืนเท้าเอว ยืนโยกไปโยกมา ยืนพิง ยืนเหม่อมอง ยืนอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปยืนแต่ไม่มีผู้ยืน

            ดูกายในอริยาบทย่อย : เคลื่อนไหวอย่างไรรู้อย่างนั้น

    – ดูการเคลื่อนไหวของกาย : ดูการมอง การแล การเหลียว ดูการกระพริบตา ดูการหลับตา รู้สึกรับรู้ได้ถึงการหันซ้าย หันขวา เอี่ยวซ้าย เอี่ยวขวา การอ้าปาก การยิ้ม การหัวเราะ การกิน การดื่ม การลิ้มรส การเคี้ยว การกลืน การก้มหน้า การขยับแขน การกระดิกนิ้วมือนิ้วเท้า การสวมใส่เสื้อผ้า การถ่มน้ำลาย การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเกา การพลิกฝ่ามือ การคว่ำฝ่ามือ การหงายฝ่ามือ การพูด การคุย การเจรจา การต่อรอง การสั่งงาน การทะเลาะ การโต้เถียง มีการเคลื่อนไหวอย่างไร รู้อย่างนั้น เป็นความรู้สึกตัวไปตามความเคลื่อนไหวของอวัยวะทุกส่วน

เห็นการเคลื่อนไหวแต่ไม่มีผู้เคลื่อนไหว

            คำว่า “เห็น” ไม่ได้หมายความว่าตาเห็น คำว่า “ดู” ไม่ได้หมายความว่า “ตาดู”

แต่หมายความว่า เห็นด้วยความรู้สึก ดูด้วยความรู้สึก รู้สึกรับรู้ได้ถึงการมีอยู่ของลมหายใจ รู้สึกรับรู้ได้ถึงการเปลี่ยนท่านั่ง รู้สึกรับรู้ได้ถึงรูปนั่ง รูปยืน รูปเดิน รูปนอน รู้สึกรับรู้ได้ถึงการเคลื่อนไหวของอวัยวะส่วนต่างๆ ของร่างกาย รู้สึกรับรู้ได้ถึงความคิดในหัว

คำว่า “เห็น” ในการปฏิบัติสมาธิ

จึงไม่ได้หมายถึงตาเห็น

แต่หมายถึงเห็นด้วยตาภายใน

คือมีสติระลึกรู้

ดวงตา เป็นตาของกาย เอาไว้มองดู

แต่สติเป็นตาของใจ

เอาไว้ให้ใจระลึกรู้

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ลมหายใจมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้ ไม่ใช่เพื่อให้ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัย กายมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้ ไม่ใช่เพื่อให้ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัย

            ในที่สุด จากการเฝ้าสังเกตอย่างต่อเนื่อง ก็จะเห็นร่างกายชัดขึ้น จากการเฝ้าสังเกตการเคลื่อนไหวของร่างกาย และเห็นกายสังขาร คือลมหายใจเข้า ออก ที่คอยหล่อเลี้ยงร่างกายเอาไว้ ร่างกาย สติก็เห็นชัด กายสังขาร คือลมหายใจที่หล่อเลี้ยงร่างกายเอาไว้ สติก็เห็นชัด เห็นชัดขึ้นทั้งร่างกายและสิ่งที่หล่อเลี้ยงร่างกาย

การเฝ้าสังเกตทั้งร่างกาย และทั้งกายสังขาร ก็เป็นภาวนาขึ้นมา เพราะการสังเกตดูบ่อยๆก็เห็นชัดขึ้นมาเรื่อยๆ จนจิตนิ่งรู้อยู่กับสิ่งอันเดียวนี้ ไม่รู้อย่างอื่น ไม่แตกความคิดออกไปเก็บเอาสิ่งอื่นมารู้ ก็มีอารมณ์อันเดียว ขบคิดอยู่กับร่างกายและกายสังขาร คือ ลมหายใจ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๖) “ วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ) ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๖) “ วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ) ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๓)

“โฉมหน้าของตัณหา”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

โฉมหน้าของตัณหา

เมื่อจิตนิ่งอยู่กับอารมณ์เดียว ก็ลองกลับมาดูที่กายใจอีกทีหนึ่ง แล้วกลับไปดูลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ลองขยายความรู้สึกไปดูกาย สังเกตอาการทางกาย คอตรงไหม เอียงซ้ายเอียงขวาไหม  ถ้างุ้มไปข้างหน้าก็ตั้งขึ้นมา ถ้าโน้มไปข้างหลังก็ดึงกลับขึ้นมา

ก็ดูกายดูใจไปเรื่อยๆ ดูตามที่กายที่ใจเป็น อย่าไปดัดแปลง อย่าไปปรับแต่งให้กายใจเป็นไปตามความอยาก กายเจ็บก็รู้ว่ากายเจ็บ อย่าไปดัดแปลงแทรกแซงการทำหน้าที่ของกาย อย่าไปร้องขอว่าอย่าเจ็บอย่าปวด ให้รู้ลงไปตรงๆ ตามอาการเจ็บอาการปวดของกาย ถ้าไปร้องขอไม่ให้กายเจ็บ คือเราไปแทรกแซงการทำหน้าที่ที่เป็นไปตามธรรมชาติของกาย เพราะอยากให้เป็นตามความอยากของเรา

ใจสงบก็รู้ ใจไม่สงบก็รู้

สบายใจก็รู้ ไม่สบายใจก็รู้

รู้ลงไปตรงๆ

ตามที่กายใจเป็นขณะนั้น

อย่าไปดัดแปลงให้มันผิดไปจากความเป็นจริง

อย่าไปแทรกแซงการทำหน้าที่ของใจ

ให้กำหนดรู้ไปตามอาการ

พอปัจจัยพร้อมเดี๋ยวก็สงบเอง

พอสงบไปสักครู่ พอปัจจัยพร้อมเดี๋ยวก็ออกจากความสงบ ไม่ต้องสงสัยว่าทำไมไม่เป็นอย่างนั้น ทำไมไม่เป็นอย่างนี้ หรือไม่ต้องคาดหวังว่ามันน่าจะเป็นอย่างนั้น มันน่าจะเป็นอย่างนี้ มันควรจะเกิดอย่างนั้นมันควรจะเกิดอย่างนี้ ก็คิดปรุงแต่งวุ่นวายอยู่ในหัว มีคำถามผิดขึ้นมาเรื่อย

รวมความ คือ อย่าไปดัดแปลงให้มันผิดไปจากอาการตามความเป็นจริงของกายและใจในขณะนั้นให้เห็นลงไปตรงๆ ตามสภาวะที่ปรากฏ

ให้ดูกายดูใจไปเรื่อย

จิตเป็นสมาธิจึงเป็นจิตที่ตั้งมั่น เมื่อตั้งมั่นได้แล้วก็มีที่มั่นในการรับรู้อารมณ์ ไม่ว่าจะกระทบอารมณ์อะไรก็ตั้งมั่นเป็นกลางรู้ตามที่กายใจเป็น ไม่เฉออกไปจากความเป็นกลางไปทางพอใจ ไม่พอใจ แม้รับอารมณ์ใดๆ ก็ไม่ถูกชักพาให้กระเพื่อมไหวออกจากที่ตั้งมั่นไปทางสุขหรือทุกข์ อารมณ์อะไรจะผ่านเข้ามาก็รู้เฉยๆ ไม่ยินดี ไม่ยินร้าย

เมื่อจิตมีที่ตั้งมั่นดีแล้ว ก็พัฒนาให้จิตได้รับความสงบจากปัญญา วิธีที่จะทำให้เกิดความสงบจากปัญญา ก็คือ ให้ลองปล่อยจิตได้รับการกระทบอารมณ์ ไม่ว่าจะเป็นธรรมารมณ์ คือ ความคิดที่ผุดขึ้นมาภายในใจ หรือ อารมณ์จากภายนอกที่ประสาทสัมผัสรับเข้ามา แล้วสังเกตการกระเพื่อมไหวซึ่งเป็นผลสืบเนื่องที่เกิดจากการกระทบอารมณ์

เมื่อหูกระทบอารมณ์ เสียงกระทบแก้วหู วิ่งเข้าสู่ใจ เฝ้าสังเกตใจว่ามันกระเพื่อมไหม กระเพื่อมไปทางพอใจหรือไปทางขัดเคืองใจ เกิดความรู้สึกขวางหูขวางตา รำคาญใจไหม ได้ยินคำด่า คำนินทา คำดูถูก  ดูเข้ามาที่ใจ

ใจกระเพื่อมไปทางขัดเคืองใจ

ไม่พอใจ

หรือพอได้ยินคำเยินยอ

กระทบแก้วหูแล้ววิ่งเข้าสู่ใจ

ดูเข้ามาที่ใจ

ใจกระเพื่อมไปทางฟูขึ้น

ชอบใจ สุขใจ ตื่นเต้นไหม

 ก็เฝ้าสังเกตอาการทางใจ

อย่างนี้เรื่อยไป

จะกี่วัน กี่เดือน กี่ปีก็ต้องทำ

ต้องฝึกหัด

แล้วปัญญาคือวิชชาก็จะค่อยๆ เติบโตขึ้นมา

ขับไล่อวิชชาออกไป

พอเริ่มรู้ทันความคิด อวิชชา คือความไม่รู้ ก็เท่ากับจางหายไปตามลำดับ และความรู้คือวิชชา ปัญญา พุทโธ หรือผู้รู้ ก็เติบโตขึ้นมาแทนที่ เหมือนพอจุดคบไฟ แสงไฟก็เริ่มขับไล่ความมืดให้ถอยห่างออกไป แสงสว่างมีมากเท่าไหร่ ความมืดก็ถอยห่างออกไปเท่านั้น

การปล่อยให้จิตได้กระทบอารมณ์

จึงเป็นการฝึกให้วิชชาได้รับการพัฒนา

ไม่ปล่อยให้จิตจมนิ่งแช่

อยู่กับความสงบอย่างเดียว

พอสงบแล้วก็ปล่อยให้จิตออกมากระทบอารมณ์แล้วก็ดูความเปลี่ยนแปลง แล้วก็กลับเข้าไปอยู่กับความสงบอีก แล้วก็ปล่อยให้จิตออกมากระทบอารมณ์ ฝึกทำอย่างนี้สลับกันไปมา เพราะถ้านิ่งอยู่เฉยๆ ในความสงบจะติดสบาย พอติดสบายจิตก็ไม่อยากออกไปทำงานอย่างอื่น ไปอยากออไปพบปะผู้คน ไม่อยากทำงานทำการอะไร

ในทางปฏิบัติครูบาอาจารย์ท่านก็สอนว่า จิตไม่อยากออกไปทำงานวิปัสสนา อยากแช่นิ่งกับความสงบ อยากแช่นิ่งกับความว่าง อยากอยู่กับความไม่มีอะไร

จิตกระทบอะไร

จะเป็นชอบใจ ไม่ชอบ

ก็ภาวนาให้รู้อารมณ์นั้น

            การฝึกจิตให้มีสมาธิตั้งมั่นเป็นสมถะ ก็เป็นการทำจิตให้มีฐานที่มั่น พอตั้งฐานที่มั่นได้แล้ว ก็ปล่อยให้จิตได้ออกไปรับอารมณ์ ออกไปทำงานวิปัสสนา ก็เหมือนทหารพอตั้งฐานที่มั่นได้แล้ว ก็ออกไปเดินลาดตระเวนหาข่าว ไม่ใช่นั่งคลุกอยู่ในฐานอย่างเดียว อยู่ในฐานอย่างเดียวไม่รู้ว่ารอบฐานที่มั่นมีอะไรบ้าง

พุทโธอยู่ตรงนี้ อยู่ตรงการเป็นผู้รู้อย่างนี้ ไม่ได้อยู่ที่ท่องพุทโธๆ ไปเรื่อย ความหมายที่แท้จริงของพุทโธอยู่ที่รู้กายรู้ใจลงไปตรงๆ ตามความเป็นจริง ท่องพุทโธก็ดี แต่ถ้าให้ดีจนครบสมบูรณ์มากขึ้นไปอีก ท่องพุทโธแล้ว ก็ต้องให้ผู้รู้เกิดขึ้นมาด้วย

ในที่สุด จากสงบเพราะที่มีอารมณ์เดียวอยู่กับลมหายใจอยู่กับความว่าง ก็จะพัฒนามาเป็นสงบเพราะปัญญา สงบเพราะลมหายใจจะเรียกว่า สมถะก็ได้ สงบเพราะปัญญาจะเรียกว่าวิปัสสนาก็ได้ หรือจะเรียกว่าภาวนาก็ได้ เป็นการทำให้ความสงบและปัญญาเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ อย่าไปสงสัย อย่าไปแยกแยะ อย่าไปใส่ใจว่าจะเป็นอะไร จะเป็นอะไรก็เป็น ขอให้ทำตามนี้ไปเรื่อย ก็จะเป็นเองรู้เอง และหมดความสงสัยไปเอง จะไม่มีคำถาม ไม่มีความสงสัยผุดขึ้นมาในหัวว่า อันนี้เป็นสมถะ อันนี้เป็นวิปัสสนา

ใครจะว่าสมถะดีก็ดี ใครจะว่าวิปัสสนาดี ก็ดี ใครจะว่าปฏิบัติสมถะก่อนวิปัสสนาดี ก็ดี ดีไปหมดทุกอย่าง เพราะหมดความสงสัยแล้ว ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้คอยเฝ้าสังเกตดูกิริยาของจิตเท่านั้น

บางทีก็ว่าฝึกแนววิปัสสนาเพื่อดูสติก่อน จึงค่อยฝึกแนวสมถะ บางทีก็ว่าฝึกแนวสมถะให้จิตเป็นสมาธิก่อน จึงค่อยฝึกแนววิปัสสนา ก็เป็นเรื่องต่างคนต่างคิด ต่างคนต่างเห็น เป็นการใส่อารมณ์ความคิดเห็นเข้าไป จึงมีความคิดเห็นแตกต่างกันไป บางทีก็เลยเถิดถึงกับทะเลาะกันจนกลายไปความแตกแยก

ที่จริงก็ฝึกไปพร้อมๆ กันทั้งสองอย่างนั่นแหละ เช่น กำหนดลมหายใจจนจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับลมหายใจ ลมหายใจเป็นจิต จิตเป็นลมหายใจ คลุกเคล้ากันเข้า จิตจดจ่อแนบแน่นอยู่อย่างนี้ก็เป็นสมถะ

เมื่อจิตพิจารณา

เห็นความไม่เที่ยงของลมหายใจ

รู้ว่า ลมหายใจมีเกิด มีดับ

ลมหายใจไม่เที่ยง

ก็เป็นวิปัสสนา

เพราะใช้ปัญญาพิจารณาลมหายใจ

เห็นอย่างสมถะเหมือนพลแม่นปืน เพ่งจับจ้องเล็งไปที่เป้าหมายเป็นการมองแบบตรงๆ ไม่ให้คลาดไปจากสายตา ส่วนเห็นแบบวิปัสสนา เหมือนการมองแบบเวรยามรักษาการณ์ มองแบบกว้างๆ ให้เห็นถ้วนทั่ว มองแบบเฝ้าระวัง มีความตื่นตัวรู้รอบอยู่ตลอด เป็นการมองแบบตรวจตรา ที่จริงก็คนๆ เดียวกัน  บางคราวก็เพ่งจับจ้อง บางคราวก็มองแบบตรวจตาโดยรวม

สงบเพราะเป็นสมถะจิตมีอารมณ์เดียวอยู่กับลมหายใจ พอออกจากลมหายใจ ก็ไม่สงบ จะถูกรบกวนจากการรับรู้อารมณ์ทางตา  หู จมูก ลิ้น  กาย ใจ อยู่ตลอด เป็นความสงบเพียงชั่วคราว ขณะมีอารมณ์เดียวอยู่กับลมหายใจ แต่สงบเพราะปัญญา จะสงบถาวร เพราะกระทบอารมณ์ดีก็รู้ กระทบอารมณ์ร้ายก็รู้ อารมณ์ไม่มีขึ้น ไม่มีลง ไม่มีสูง ไม่มีต่ำ เป็นอารมณ์กลางๆ ไม่ว่าจะรับอารมณ์ชนิดใดเข้ามา จิตที่กระทบกับอารมณ์อยู่บ่อยๆ ด้วยความตั้งมั่น ก็จะเกิดการเรียนรู้ อารมณ์แต่ละชนิดที่กระทบ ก็รู้อยู่อย่างนั้น

บางครั้ง อาจกระทบอารมณ์แรงๆ เช่นอยู่เฉยๆ ก็ถูกด่าแรงๆ ถูกตวาดแรงๆ ก็ให้จิตใด้กระทบบ้าง ไม่งั้นจะไม่รู้อารมณ์แรงๆ แบบนี้  ก็จะไม่ทัน เมื่อไม่ทันเพราะจิตไม่เคยรู้มาก่อน ก็จะคิดปรุงแต่งไปแรง แบบคนมีอารมณ์รุนแรง ผลสะเทือนที่เกิดจากการกระทบกับอารมณ์แรงๆ แบบนี้ หากรู้ไม่ทัน อารมณ์นั้นก็จะตั้งอยู่นาน จิตจะดึงกลับขึ้นมาคิดปรุงแต่งแรง วนซ้ำๆ กระทบอารมณ์ที่ชอบแรงๆ ก็เช่นกัน ก็ต้องรู้ไว้ก่อน

ได้คนที่ชอบ ได้คำพูดที่ชอบ ได้สิ่งของที่ชอบ พอชอบก็คิดปรุงแต่งไปมาก ก็ให้จิตได้กระทบบ้าง

กระทบกับอารมณ์แรงๆ

ทั้งชอบและไม่ชอบ

แล้วก็ดูกลับเข้ามาที่ใจ

ดูใจว่ากระเพื่อมแรงมากน้อยแค่ไหน

ถึงระดับที่หัวใจเต้น

หรือแค่ปรุงแต่งไปด้วยความพอใจ

หรือขัดเคืองใจ

เมื่อดูให้ลึกลงไปขบคิดด้วยปัญญา ก็จะพบว่า แม้อารมณ์ที่ชอบใจคิดปรุงแต่งเป็นสุข แท้จริงแล้วก็เป็นทุกข์ ทุกข์เพราะอยากให้เป็นสุขอยู่อย่างนั้นจึงเป็นทุกข์ กลัวว่าสุขจะหายไป เป็นทุกข์ว่าสุขจะอยู่อย่างนี้ต่อไปได้อย่างไร เป็นทุกข์ว่าใครจะมาช่วยทำให้สุขดำรงอยู่ต่อไป เป็นทุกข์กลัวว่าจะมีใครมาทำให้สุขเปลี่ยนไปหรือไม่ ก็ดิ้นรนแสวงหาวิธีที่จะให้สุขดำรงอยู่โดยประการต่างๆ แต่ก็ไม่ได้ดั่งใจ แล้วสุขก็เปลี่ยนไปจนได้ ก็ทุรนทุราย พร่ำเพ้อรำพึงรำพัน ตีอกชกตัวเสียดายอยากไขว่คว้าคืนกลับมา ก็ขัดเคืองเคียดแค้นชิงชังคนที่เป็นต้นเหตุทำให้สุขแปรไป

แม้เมื่อรับอารมณ์แล้ว ปรุงแต่งไปทางทุกข์ ไม่พอใจก็เป็นทุกข์ เป็นทุกข์เพราะคอยคิดว่าทำอย่างไรความทุกข์จึงจะหายไป เป็นทุกข์เพราะไม่อยากเป็นทุกข์อย่างนี้ เป็นทุกข์เพราะคิดว่าจะมีใครมาช่วยให้ทุกข์นี้หายไป เป็นทุกข์เพราะจะมีใครมาช่วยให้เป็นสุขได้อย่างไร ก็พยายามแสวงหาที่พึ่งโดยประการต่างๆ

ที่จะให้เป็นสุขอยู่ตลอดไปตามใจอยากนั้น ก็ไม่ได้ เพราะสุขก็ไม่เที่ยง เดี๋ยวสุขก็จะเปลี่ยน เพียงแต่ตอนนี้ยังไม่เปลี่ยน เพราะปัจจัยยังไม่พร้อม เมื่อปัจจัยพร้อม มีอารมณ์อื่นเข้ามาตัด ก็เปลี่ยนไปเป็นทุกข์อีกแล้ว

เมื่อเห็นได้อย่างนี้

โฉมหน้าตัณหาก็ถูกเปิดเผยออกมา

เราก็มองเห็นชัด

ตามที่พระพุทธเจ้าชี้ให้เราดูว่า

“ยายัง ตัณหา โปโนพภวิกา นันทิราคะสะหะคะตา ตัตระ ตัตราภินันทินีฯ เสยยะถีทังฯ กามะตัณหา ภะวะตัณหา วิภะวะตัณหาฯ ตัณหานี้ใด ก่อให้เกิดพบอีก มีความกำหนัดยินดีเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆย้อมไว้  คือ ความอยากในกาม ความอยากมีอยากเป็น และความไม่อยากมีไม่อยากเป็น”

พระองค์ชี้ให้เราดูตรงๆ แล้วว่า ตัวตัณหานี่แหละเป็นเหตุให้เกิดความทุกข์ อยากสิ่งใดก็ยึดสิ่งนั้น ยึดสิ่งใด ภพชาติ ก็เกิดที่สิ่งนั้น ภพชาติเกิดที่สิ่งใด ความทุกข์ ความโศกเศร้า ความไม่สบายกาย ความไม่สบายใจ ความร่ำไรรำพันก็เกิดขึ้นที่สิ่งนั้น

เมื่อพระพุทธเจ้าได้ชี้ให้ดูลงไปตรงๆ อย่างนี้แล้ว เวลาภาวนาเราก็ดูลงไปตรงๆ ตามที่พระพุทธเจ้าชี้อย่างนี้แหละ อย่าไปดูที่อื่น ดูทุกข์ที่มากระทบใจ สาวลงไปดูตัณหาที่เป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ ดูแล้วก็ให้เห็นถึงความไม่เที่ยงของทุกข์ทั้งมวล ภาวนาให้ความรู้อย่างนี้เจริญเติบโตขึ้นเรื่อยๆ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๓) “โฉมหน้าของตัณหา” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๓) “โฉมหน้าของตัณหา” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น appeared first on Manasikul Online.