บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๙ จบ)

“รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์ “

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์

อย่างที่ได้กล่าวมาแล้ว เมื่อเราสนใจที่จะปฏิบัติสมาธิ ก็มักจะได้ยินคำว่า “จิตตกภวังค์” ที่พูดกันในหมู่ผู้ปฏิบัติอยู่บ่อยๆ  

เพื่อไม่ให้เกิดความสับสนในเรื่องนี้ จึงขอพูดไว้พอเป็นหลัก  ที่จริงก็ไม่ได้เกี่ยวข้องอะไรกับการปฏิบัติโดยตรง แต่ก็เป็นเรื่องที่ควรจะรู้ไว้ เพราะเมื่อได้ยินพูดกันถึงคำนี้ ก็จะได้ไม่หลงไปว่า เป็นคำที่วิเศษในทางปฏิบัติ

จะได้เป็นการฟังอย่างเข้าใจในความหมาย ไม่ใช่ฟังอย่างที่ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัยคิดอยากให้เป็นอย่างที่ใจอยาก

จิตตกภวังค์เป็นแต่เพียงคำที่ใช้สื่อความหมายถึงอาการอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติสมาธิขณะจิตกำลังดำเนินไปสู่ความสงบก็เกิดอาการสะดุดขึ้นมาอย่างกระทันหัน พูดง่ายๆ ก็เป็นคำที่ครูบาอาจารย์ท่านใช้สื่อสารกับลูกศิษย์ลูกหาในการอธิบายสภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นในขณะปฏิบัติสมาธิเท่านั้นเอง ไม่ได้เป็นคำที่พิเศษออกไปแต่อย่างใด

แล้วภวังคจิต คือ อะไร

ภวังคจิตเป็นการอธิบายกระบวนการทำงานของจิตตามพระอภิธรรม หมายถึง จิตดั้งเดิม

จิตดั้งเดิมมาจากไหน

ดั้งเดิมตั้งแต่เกิดมาทีแรก ซึ่งมีคำเรียกจิตตั้งแต่เกิดมาทีแรกนี้ว่า “ปฏิสนธิจิต” จากปฏิสนธิจิตก็สืบต่อมาเป็นภวังคจิต แล้วจิตก็สงบนิ่งอยู่ในรูปของภวังคจิตเหมือนคนนอนนิ่ง จนกว่าจะมีอารมณ์อะไรมาทำให้เคลื่อนออกจากภวังค์

จิตแรกที่เกิดนี้มีความเป็นปภัสสร ยังใสอยู่ ยังไม่มีอะไรมากวนให้ขุ่น ยังสะอาดอยู่ เพราะอาสวะกิเลสยังสงบนิ่งอยู่ตามลักษณะเดิมของภวังคจิต

กามราคะ ปฏิฆะ อวิชชาซึ่งเป็นกิเลสละเอียดยังไม่ฟุ้งขึ้นมา จิตก็เลยยังไม่ขุ่น ช่วงนั้นจิตจึงป็นจิตปภัสสร ยังผ่องใสอยู่แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าไม่มีกิเลส มีอยู่เพียงแต่กิเลสยังนอนก้น ยังไม่มีอารมณ์อะไรมากวนให้ฟุ้งขึ้นมาปกปิดใจ กิเลสละเอียดที่หมักดองอยู่จะค่อยๆ ฟุ้งขึ้นมาพร้อมๆ กับการเติบโตของอายตนะ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ

“อายตนะที่เกิดการสั่นสะเทือน

เพราะรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัสนี่แหละ

ไปรบกวนให้อาสวะกิเลส

ที่นอนก้นนิ่งอยู่ให้ค่อยๆ ฟุ้งขึ้นมา”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เป็นกิเลสมูลฐานผสมกันเข้าแล้วพัฒนาต่อไป เราโตขึ้นเท่าไหร่ ก็ฟุ้งมากขึ้นเท่านั้น เมื่ออายตนะเติบโตเต็มที่ก็รับรู้อารมณ์ได้เต็มที่ จำได้หมายรู้สุขทุกข์ ชอบชังได้เต็มที่ ปรุงแต่งจินตนาการได้เต็มที่ อาสวะกิเลสก็ฟุ้งขึ้นมาเต็มที่

จิตจะเคลื่อนออกจากภพของตนเองขึ้นสู่เส้นทางของอายตนะคือ ตา หู จมูก  ลิ้น กาย ใจอย่างต่อเนื่องเป็นกระแส จนกลายเป็นกระแสชีวิต

กามราคะ ปฏิฆะ อวิชชาที่สงบนิ่งอยู่ในภวังคจิต พอถูกสั่นสะเทือนจากตา หู อยู่บ่อยๆ ก็ฟุ้งขึ้นมาปกคลุมใจให้เป็นใจมืดใจบอด พฤติกรรมการแสดงออกของคนจึงเต็มไปด้วย โลภะ โทสะ โมหะ จนกลายเป็นโลภะกล้า ราคะกล้า โทสะกล้า และโมหะ คือ ลุ่มหลงอย่างแรงกล้า

อีกอย่างหนึ่ง จิตที่เป็นตัวจิตเดิมแท้ยังไม่มีอารมณ์ หรือกิเลสจรมาสู่ใจ เรียกว่าภวังคจิตเป็นภพเดิมของจิต ทำหน้าที่ในการดำรงภพชาติไว้ เมื่อเข้าสู่ปฏิสนธิวิญญาณภวังคจิตนี้ก็จะเป็นตัวภพให้กระแสชีวิตดำเนินไปทำให้นามรูปดำรงอยู่ในที่นี้ มุ่งถึงการมีชีวิต

ภวังคจิตก็ดำรงการมีชีวิตอยู่แบบนี้มาตั้งแต่เริ่มปฏิสนธิ เป็นการทำหน้าที่ต่อจากปฏิสนธิจิต เมื่อชีวิตเติบโตขึ้นมาตามลำดับ การรับรู้ก็จะเติบโตขึ้นมาตามลำดับ ตามอารมณ์ที่รับรู้ผ่านวิถีทางตา หู จมูก เป็นต้น

ที่ว่าภวังคจิตเป็นจิตดั้งเดิม มีความเป็นปภัสสรนั้น มุ่งหมายเอาจิตที่ยังไม่มีอารมณ์ ยังเป็นจิตที่ไม่รับอารมณ์ เหมือนคนนอนหลับอยู่ก็ไม่รู้เรื่องอะไร ใครจะทำอะไรก็ไม่รู้ พอตื่นขึ้นมาก็งัวเงีย  ความรู้สึกตัวก็ค่อยๆ เริ่มชัดขึ้นจนรับรู้สิ่งรอบตัว

จิตที่อยู่ในภวังคจิตเมื่อมีการกระทบอารมณ์จึงเคลื่อนออกจากฐานมารับอารมณ์ตามทางของตน ถ้ายังไม่มีอะไรมากระทบก็นิ่งอยู่ กระทบอารมณ์ทางไหนก็เคลื่อนออกมาทางนั้น ทางที่จิตเคลื่อนออกมารับอารมณ์นั่นแหละ เรียกว่า “วิถีจิต” ทางที่จิตออกไปรับอารมณ์ บางครั้งก็เคลื่อนออกมารับอารมณ์ทางตาเรียกว่า “จักขุวิถีวิญญาณ”บางครั้งก็เคลื่อนออกมารับอารมณ์ทางหู เรียกว่า“โสตวิถีวิญญาณ”เป็นต้น

            เข้าใจง่ายๆ ขณะที่จิตยังไม่รับอารมณ์ ยังนิ่งๆ อยู่ในภพเดิมของตน เรียกว่า “ภวังคจิต“

ขณะที่จิตเคลื่อนออกไปรับอารมณ์ เรียกว่า “วิถีจิต”

โดยเรียกอาการที่จิตเคลื่อนออกจากฐานหรือเคลื่อนจากภพของตนไปรับอารมณ์นั้นว่า วิถีจิต เหมือนคนนอนอยู่ในบ้านของตนเองแล้วออกไปทำงานได้หลายเส้นทาง แล้วแต่ว่าวันไหนจะใช้เส้นทางใด

แต่ไม่ว่า จะเป็นภวังคจิต หรือ วิถีจิต ก็จิตอันเดียวนี่แหละ เพียงแต่ทำคนละขณะจิต และเรียกชื่อแตกต่างกันออกไป เหมือนคนไม่ว่าจะนอนอยูในบ้าน หรือขับรถออกไปทำงาน ก็คนคนเดียวกัน แต่ทำคนละหน้าที่ หรือทำคนละครั้ง

เพราะจิตเกิดการสั่นสะเทือนจากการเคลื่อนตัวขึ้นสู่วิถีจิตทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ อยู่ตลอด อาสวะกิเลสจึงไม่สงบ ก็ฟุ้งขึ้นมาอยู่ตลอด

 จิต หรือ วิญญาณนี้ โดยปกติจะนิ่งอยู่ในภวังค์ เป็นกระบวนการดำรงอยู่ของกระแสชีวิต และกระแสชีวิตจะดำรงอยู่ก็ด้วยอาหาร คือ อาสวะกิเลสที่กักตุนไว้นอนเนื่องดองอยู่ในจิต บางขณะก็จะออกไปหาอาหาร คือ กามคุณ ๕ จากข้างนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส การสัมผัส มากักตุนไว้ ผ่านทางตา หู จมูก ลิ้น กาย

จิตเมื่อยังอยู่ในร่างกาย เป็นธาตุรู้ ยังไม่แสดงอาการอะไรออกมาแค่ดำรงความเป็นภพ เป็นชาติ ดำรงกระแสชีวิตไว้เท่านั้น จนกว่าจะมีอะไรมากระทบเข้าทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ จิตจึงออกจากภวังค์ไปรู้อารมณ์นั้นตามวิถีของตน ๖ ทาง แล้วแต่ว่า จิตจะใช้เส้นทางไหนก็ขึ้นอยู่กับว่ากระทบกับอารมณ์แบบใด ถ้าเป็นรูปก็ใช้วิถีรู้ทางตา ถ้าเป็นเสียงก็ใช้วิถีรู้ทางหู

จิตทำหน้าที่รู้ รู้ตอนแรกก็เป็นวิญญาณ ๖ คือ รู้ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ตาเห็นรูป ก็รู้ว่าเป็นรูป หูได้ยินเสียงก็รู้ว่าเป็นเสียง จมูกได้กลิ่นก็รู้ว่าเป็นกลิ่น ลิ้นลิ้มรสก็รู้ว่าเป็นรส

รู้ถัดมาแรงขึ้นมาอีกก็เป็นรู้ผัสสะรู้ว่ามีการกระทบ มีการสัมผัส

รู้ถัดมาก็แรงขึ้นมาอีกเป็นเวทนารู้สึกสุขทุกข์ แม้จะแปลว่าเสวยอารมณ์ แต่แปลตรงตัวก็แปลว่ารู้สึกสุข รู้สึกทุกข์ รู้สึกชอบรู้สึกชัง รู้สึกโกรธ รู้สึกเกลียด

รู้ถัดมาก็รู้แบบสัญญาจำได้หมายรู้ก็เป็นความรู้อีก คือรู้จำได้ว่ากระทบอารมณ์แบบนี้เป็นสุขชอบใจ กระทบอารมณ์แบบนี้เป็นทุกข์ ขัดเคืองใจ

รู้ถัดมาก็เป็นสังขาร คือรู้ปรุงแต่งก็เป็นความรู้อีกเป็นกระบวนการของวิญญาณ แต่เป็นการขึ้นสู่วิถีตามอำนาจอาสวะกิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดานจนเกิดความเคยชิน

กระบวนการรู้ของจิตทั้งหมดนี้ จะเกิดขึ้นเร็วมาก ซับซ้อนไขว้กันไปมาระหว่างตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ยิ่งเกิดขึ้นหลายครั้ง หลายวันเดือนปี หลายภพชาติก็ยิ่งสลับซับซ้อนผูกปมซ้อมปมไขว้กันไปมาจนยากจะแก้ออก

“ด้วยความที่จิตรับอารมณ์

ทั้งที่เป็นกุศลและอกุศล

สลับซับซ้อนผูกปมซ้อนปม

ไขว้กันไปมาเช่นนี้

เวลากรรมเผด็จผล

จึงวิจิตรพิดารเกินที่คนจะเข้าใจ

จนดูเป็นเรื่องน่าอัศจรรย์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

การอธิบายกระบวนการทำงานของจิตตามแบบพระอภิธรรมจะเป็นแบบนี้ เป็นการทำหน้าที่ของจิตตามธรรมชาติ กิเลสก็ดองหมักหมมอยู่ในการทำงานของจิตนี่แหละ จนกลายเป็นความเคยชิน แล้วเราก็หลงไปกับความเคยชินนั้นตลอดสาย

“พระพุทธเจ้าให้ฝึกหัดเปลี่ยนความเคยชิน

จากวิถีหลงไปขึ้นสู่วิถีรู้

ตามทางกรรมฐาน

จิตก็ดิ้นรนไม่อยากไป

ฝึกอย่างไร หัดอย่างไร

ก็ไม่อยากไป

เพราะไม่เคยไปทางนั้น

ให้ไปทางใหม่ก็ไม่อยากไป

ก็ต้องค่อยๆ สอนทางใหม่ให้จิตรู้ทางขึ้นมา

พระอาจารย์ญาณวชิระ

จากเคยชินกับวิถีหลง ก็มาฝึกมาหัดให้ไปทางวิถีรู้

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๙ จบ) “รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์ “เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๙ จบ) “รู้ความหมายภวังคจิตเข้าใจเรื่องจิตตกภวังค์ “เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๘)

“จิตตกภวังค์คืออะไร”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

จิตตกภวังค์คืออะไร

            ทีนี้ก็มาถึงเรื่องจิตตกภวังค์ ผู้ปฏิบัติสมาธิมักจะได้ยินคำนี้อยู่บ่อยๆ ซึ่งครูบาอาจารย์ท่านใช้อธิบายสภาวะจิตขณะดำเนินไปสู่ความสงบ แต่เกิดเผลอสติทำให้วูบดิ่งลงไปอย่างเร็วชั่วขณะ เหมือนลิฟต์ดิ่งลงแบบไม่ชะลอลง บางขณะเหมือนจิตตกวูบลงมาจากที่สูง ชั่วขณะจิตหนึ่งก็สะดุ้งขึ้นมามีอาการเหมือนคนโงกง่วงวูบไปชั่วขณะก็สะดุ้งขึ้นมา

“แต่อย่างไรก็ตาม

ก็อย่าไปใส่ใจว่าจะเป็นอะไร

เพราะแม้จะอธิบายเป็นจิตตกภวังค์ 

หรือโงกง่วง

ก็เป็นเพียงอาการหนึ่งของจิตที่ต้องรู้เท่านั้น”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

พอจิตตกลงไป ก็คือไม่รู้ นั่นแหละอวิชชาปรากฏ จะอธิบายให้ดูเป็นคำแปลกขึ้นมาในทางสมาธิ ก็เป็นเพียงอาการของจิตที่เผลอสติจึงปล่อยให้วูบไป ที่นำมาอธิบายไว้ก็เพื่อจะให้รู้ไว้เท่านั้น เมื่อมีการพูดถึงคำนี้ก็จะได้เข้าใจความหมายของภาษาที่ใช้สื่อสารกันในหมู่ผู้ปฏิบัติสมาธิ ไม่ใช่คำที่วิเศษออกไปแต่อย่างไร

“จิตตกภวังค์หรือจิตตก

เพราะโงกง่วง 

ก็คือจิตเผลอสติ”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

จิตไม่อยู่กับปัจจุบันขณะ เป็นจิตมีโมหะ มีถีนมิททะ มีอุทธัจจะกุกกุจจะ จึงเผลอสติ รวมความก็คือเป็นจิตมีลักษณะแห่งอวิชชาไม่รู้ปัจจุบันขณะ เพราะไม่ตั้งมั่นในอารมณ์พระกรรมฐาน

อาการของจิตตกภวังค์กับอาการของจิตสัปหงกโงกง่วง จะมีอาการคล้ายๆ กัน คืออาการเผลอเลอลืมสติ แต่ก็มีความต่างกัน คือ เมื่อมีความง่วงเราก็จะรู้สึกว่าง่วงนอนมาก พยายามฝืนความง่วง  พอเผลอสติก็สัปหงกโงกง่วงไป ก็สะดุ้งสุดตัว ส่วนจิตตกภวังค์ เมื่อกำหนดภาวนาไปพอเกิดเบาสบาย เพราะจิตกำลังรวมดวงดำเนินไปสู่ความสงบ เกิดเผลอสติเพราะอารมณ์เบาสบาย ขาดสติกำหนดองค์พระกรรมฐาน ขาดความรู้ตัวทั่วพร้อม ก็วูบลงสู่ภวังค์ชั่วขณะ คือ จิตตกลงสู่ภวังค์แบบขาดสติ  จึงไม่มีสติเป็นเครื่องชะลอลง ก็สะดุ้งกลับขึ้นมา เหมือนเวลาจับเชือกหย่อนของหนักๆ ลง เราก็ค่อยๆ ชะลอลง ถ้าไม่ชะลอลง ปล่อยเชือกเสียก็ร่วงลงที่เดียว

“สติก็หมือนเชือก

ที่คอยชะลอจิตขณะรวมดวงสู่ภวังค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

จิตตกภวังค์จึงเป็นคำเรียกสภาวะจิตนี้ในหมู่ผู้ปฏิบัติสมาธิ โดยนำคำว่า “ภวังคจิต” ที่ปรากฏอยู่ในคัมภีร์พระอภิธรรม ที่อธิบายกระบวนการทำงานตามธรรมชาติของจิต มาอธิบายสภาวะจิตขณะปฏิบัติสมาธิแล้ววูบไปชั่วขณะ บางทีก็อธิบายว่า จิตตกภวังค์ คือจิตตกลงสู่ภพเดิมของตนเอง หรือจิตดั้งเดิม ภพเดิมของจิตมีธรรมชาติเป็นปภัสสร แต่การที่จิตตกภวังค์เข้าสู่ภพเดิมแบบกระทันหันจะเป็นเพียงชั่ววูบเดียว เพราะเผลอสติจิตจึงร่วงลงสู่ภพเดิม แล้วสะดุ้งขึ้นมา ไม่ใช่การเข้าสู่ภพเดิมแบบมีสติสมบูรณ์ อยู่กับสภาวะปัจจุบันขณะดำเนินไปสู่ความสงบ จิตตกภวังค์จะคล้ายๆ อาการสะดุ้งตื่นจากอาการสัปหงกโงกง่วง วูบหลับไปแล้วสะดุ้งตื่น บางทีก็เหมือนได้นอนตื่นหนึ่ง จิตก็จะมีกำลังขึ้นมา มีความตื่นตัวเหมือนนอนอิ่ม

เพียงแต่จิตตกภวังค์ใช้อธิบายอาการสภาวะจิตขณะปฏิบัติสมาธิแล้วจิตวูบไปเพราะเผลอสติชั่วขณะหนึ่งก็ยกจิตขึ้นมาแล้วกำหนดองค์ภาวนาต่อไป ความต่างกันระหว่างความโงกง่วงกับจิตตกภวังค์ คือ  เมื่อภาวนาไปเกิดความง่วงซึ่งเกิดจากความอ่อนเพลียของร่างกาย ก็จะรู้สึกว่าง่วงเราก็ฝืนใจที่จะปฏิบัติสมาธิต่อ จึงสัปหงกโงกง่วงไป แล้วสะดุ้งทั้งตัว

ส่วนจิตตกภวังค์ ผู้ปฏิบัติอยู่ในอาการเบาสบาย เพราะจิตกำลังรวมดวงดำเนินเข้าสู่ความสงบ ความเบาสบายทำให้เผลอเลอลืมสติขาดการกำหนดรู้สภาวะที่เป็นปัจจุบัน ความรู้สึกเบา เบากายเบาใจ เพราะความสงบทำให้สติอ่อนกำลัง จึงเป็นจิตที่มีลักษณะถูกโมหะเข้าครอบ ถูกถีนมิททะ ถูกอุททัจจะกุกกุจจะเข้าครอบ ทำให้เป็นจิตฟุ้งๆเบลอๆ  เลื่อนลอยอ่อนกำลัง มีความไม่ชัดเจน สติก็ไม่แจ่มชัด สมาธิก็ไม่ชัดเจน มีความคิดปนอยู่ด้วย  แต่ไม่ชัดว่าคิดอะไร  จิตอ่อนกำลังจึงตก เหมือนคนป่วยหนักอ่อนกำลังกำลังจึงตก พยายามที่จะฝืนกำลังกลับขึ้นมา พอฝืนขึ้นมากำลังก็ตกลงไปอีก ถ้าฝืนใจยกกำลังกลับขึ้นมาอยู่เรื่อย กำลังใจก็จะกล้าแข็งขึ้นเรื่อยๆ จนกำลังคงที่ เหมือนคนออกกำลังกายบ่อยกล้ามเนื้อก็แข็งแรง

เมื่อจิตจะเข้าสู่ภพเดิมก็สามารถเข้าแบบชะลอตัวค่อยๆ เข้าไป เป็นการเข้าไปแบบประคองตัว โดยมีสติคอยกำกับ

อาการที่จิตตกวูบเรียกว่า

“จิตตกภวังค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

แต่ถ้าตกไปแล้ว สามารถชะลอจิตให้เบาผ่านไปได้จนจิตมีกำลัง ก็จะสามารถประคองจิตเข้าสู่ความเป็นเอกภาพ มีความว่างภายในได้ คือจิตกำลังดิ่งอยู่ แต่เผลอสติปล่อยให้ตกวูบลงไปทีเดียว ก็เรียกว่า ขาดสติประคองจิต อาการนี้เป็นอาการของจิตที่เจือด้วยถีนมิททะ อุททัจจะกุกกุจจะ มีความโงกง่วง ฟุ้งๆ เบลอๆ เพราะสติไม่บริบูรณ์

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๘) “จิตตกภวังค์คืออะไร “เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๘) “จิตตกภวังค์คืออะไร“เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๕)

“วิธีแก้นิมิต”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

วิธีแก้นิมิต

นอกจากนั้น ครูบาอาจารย์ท่านสอนวิธีแก้นิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลสเอาไว้ ขณะจิตถูกดึงดูดลงสู่ความสงบ เห็นอะไร ได้ยินอะไร แว่วเสียงอะไร ได้กลิ่นอะไร ให้บริกรรมว่า “รู้ๆๆ” “เห็นๆๆ” “ได้ยินๆๆ” หรือ “รู้หนอๆๆ” “เห็นหนอๆๆ”  “ได้ยินหนอๆๆ”

เป็นการเตือนให้จิตมีสติ แล้วกลับไปที่อารมณ์พระกรรมฐานเดิม เหมือนเตือนจิตให้มีสติ จะได้ไม่เกิดอันตรายในการปฏิบัติสมาธิ  คือ ไม่เป็นอันตรายต่อการรวมดวงของจิต

เมื่อกำหนดบริกรรม “รู้ๆๆ” หรือ “รู้หนอๆๆ” แล้วเกิดความรู้สึกตัว ให้ถอยจิตกลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจ ซึ่งเป็นกรรมฐานเดิม หากอาการที่ปรากฏนั้นเป็น “นิมิตใน” ที่จิตสังขารขึ้น หรือจิตปรุงแต่งขึ้น อาการนั้นก็จะหายไป ที่อาการนั้นหายไปก็เพราะจิตพลิกขณะจากการปรุงแต่งเป็นภาพ เป็นเสียง เป็นกลิ่น เป็นแสง หรือเป็นอาการต่างๆ อื่นใด กลับมาอยู่กับลมหายใจ ภาพเสียง  กลิ่น แสงนั้นก็จะหายไป เพราะจิตไม่ได้ปรุงแต่งต่อ แต่ถ้าเป็น “นิมิตนอก” คือนิมิตที่เกิดจากภายนอก อาการนั้น ภาพนั้น เสียงนั้น กลิ่นนั้น จะไม่หายไป เพราะมีผู้เจตนาจะให้รู้สิ่งนั้น หรือจิตละเอียดลงไปรับรู้สิ่งนั้นที่มีอยู่เป็นธรรมดา

ถึงแม้จะเป็นนิมิตนอก

นิมิตใน

ก็รู้เฉยๆ

อย่าให้ความสำคัญอะไร

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ถ้าจะดูก็ให้มีสติกำหนดรู้ เพื่อป้องกันไม่ให้นิมิตดึงความสนใจให้ออกนอกทางสมาธิหลงติดตามนิมิตไป ความเนิ่นช้าในการที่จิตจะรวมดวงมีอารมณ์เป็นอันเดียวก็จะเกิดขึ้น

คำว่า “อันตรายเกิดจากนิมิต” หมายถึง อันตรายต่อการรวมดวงของจิต ไม่ใช่อันตรายอย่างอื่น เพราะมัวแต่หลงเพลินอยู่กับนิมิต การทำหน้าที่ในการรวมดวงของจิตก็ไม่เกิดขึ้น

เมื่อหลงในนิมิตแล้ว ความวิปลาศคลาดเคลื่อนจากความจริงก็จะตามมา จะเกิดภาวะอย่างหนึ่ง คือผู้นั้นจะมีลักษณะของทิฏฐิแรงกล้า มีลักษณะของการไม่ยอมรับฟังผู้อื่นอย่างแรงกล้า มีลักษณะของการตอบโต้ทางความคิดอย่างแรงกล้า แม้มีการถอนความยึดถือในรูป แต่ก็ไปยึดถือในความเป็นตัวตนของความเห็น เป็นการยึดในความคิดเห็นและความเชื่อของตนอย่างแรงกล้า ซึ่งก็เป็นอันตรายต่อการพัฒนาปัญญาและความคิด เหมือนจะปล่อยวางสิ่งของ แต่ก็ยึดในความคิดเห็นของตน

บางขณะ เมื่อจิตสงบเยือกเย็น กายเบาใจเบา ปลอดโปร่งเพราะปัสสัทธิ บางทีธรรมะข้อใดข้อหนึ่งผุดขึ้นมา เช่น ความกรุณา ก็สำคัญตนผิด คิดไปว่าได้เป็นพระอริยบุคคลแล้ว จิตจะเกิดความกรุณาอย่างแรงกล้า ใครบอกใครสอนไม่ได้ จนเหมือนคนหัวรั้น เพราะเชื่ออย่างนั้นไปแล้ว ก็อยากบอกอยากสอนครูบาอาจารย์ และบุคคลที่รู้จักมักคุ้น คิดเห็นไปว่า ครูบาอาจารย์ยังไม่ได้เป็นพระอริยบุคคล ก็อยากบอกอยากสอนท่านและสรรพสัตว์ให้พ้นจากทุกข์ เจอใครก็จะเทศน์ก็จะสอน โดยไม่ดูความเหมาะสมของกาละเทศะ เจอช้างม้าวัวควาย ก็จะสอน อยากสอนแม้กระทั่งต้นไม้ เพราะเห็นไปว่าเป็นที่อยู่ของรุกขเทวดา ก็จะสอนให้รู้ธรรมให้พ้นทุกข์

อีกอย่างหนึ่ง มีลักษณะยึดมั่นในความคิดเห็นอย่างแรงกล้า ใครบอกใครสอนใครเห็นแย้งความเชื่อความคิดเห็นไม่ได้ จะแสดงออกให้เห็นถึงอารมณ์โทสะอย่างแรง จะแสดงอาการขัดเคืองต่อต้านอย่างแรง

เมื่อมีใครขัดแย้งความคิดความเห็น ให้ดูเข้ามาที่ใจว่า มีความรู้สึกขัดขืนต่อต้าน ไม่พอใจ ก่อตัวขึ้นมาในใจไหม มีความขัดเคืองฟุ้งขึ้นมาไหม บางทีครูบาอาจารย์แนะนำสั่งสอน ก็เกิดทิฐิขึ้นมาว่า ท่านไม่ได้เป็นพระอริยะ จะมาบอกมาสอนเราทำไม ท่านไม่ได้ปฏิบัติสมาธิ ไม่ได้บรรลุผลของสมาธิ ไม่ควรที่จะมาแนะนำสั่งสอนเรา

นี่ความยึดมั่นในความคิดความเห็นเป็นอย่างนี้ แล้วก็เกิดยึดในทิฐิอย่างใหม่ขึ้นมา ครูบาอาจารย์จะบอกจะสอนไม่ได้ คนอื่นจะแสดงความคิดเห็นที่ไม่ตรงกับความคิดเห็นของตนไม่ได้ ต้องแย้งอย่างแรง ซึ่งลักษณะดังกล่าวนี้จะเป็นลักษณะของจิตที่อยู่ในสมาธินาน ความสงบกดทับกิเลสละเอียดให้จมนิ่งสยบอยู่ ก็เกิดความเข้าใจคลาดเคลื่อนไปว่า บรรลุธรรมแล้ว เมื่อกระทบอารมณ์ภายนอกจึงไหวแรง สติไปไม่ทันอารมณ์

ครูบาอาจารย์จึงสอนว่า

เมื่ออยู่กับความสงบแล้ว

ก็เปลี่ยนอารมณ์

ไปทำงานบ้าง

ไปพบปะผู้คนบ้าง

จิตจะได้กระทบอารมณ์ที่หลากหลาย

พอคนด่าคนว่า

กิเลสละเอียด

ที่ถูกความสงบกดทับไว้

จะได้ฟุ้งขึ้นมาให้เห็น

พอรู้สึกสุขบ้าง ทุกข์บ้าง

ไปตามธรรมดาของโลก

ก็จะได้รู้ว่า

ออ อันที่จริง

ยังเป็นคนธรรมดาอยู่

ไม่ได้วิเศษวิเสโสอะไร

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เรื่องนิมิตเป็นสภาวะธรรมอย่างหนึ่งของผู้ปฏิบัติสมาธิ เป็นของเฉพาะตน บางทีเกิดความรู้ทางธรรมขึ้นมา ก็อยากจะพูดอยากจะแสดง แล้วก็จะมีอาการแปลกๆ ไปจากปกติ จนมีลักษณะเหมือนคนหัวรั้น คนที่ไม่เข้าใจว่า เป็นสภาวธรรมอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นกับผู้ปฏิบัติ ก็ไปอธิบายว่า “กรรมฐานแตก” คนก็เลยกลัวกันไปใหญ่ว่า หากนิมิตเกิดแล้วไปหลงนิมิตจะทำให้กรรมฐานแตก เป็นอันตราย เป็นบ้าเป็นหลังไปเพราะฝึกปฏิบัติสมาธิ

นั่นก็อธิบายจากความเห็นไม่ได้อธิบายจากธรรม

ที่จริงคนไม่เข้าใจสภาวะ ไม่เคยประสบสภาวะที่เป็นอาการซึ่งเกิดจากความสงบ เมื่ออธิบายสิ่งที่เป็นสภาวธรรมที่คนทั่วไปไม่เคยประสบ ก็เรียกตามภาษาคนทั่วไปว่า “กรรมฐานแตก”

คือเข้าใจไปคนละทาง ท่านพูดสภาวธรรมด้วยภาษาธรรม แต่คนทั่วไปพูดภาษาโลก ไม่เข้าใจภาษาสภาวธรรมตามนิมิตที่ปรากฏ แต่คนทั่วไปเข้าใจไปตามภาษาโลก พอพูดไปตามภาษาโลกก็ไม่ตรงกัน เมื่อเข้าใจไม่ตรงกัน ก็พูดกันคนละเรื่อง ชี้ไปตามความเห็นของเรา ตามภาษาโลกว่า “พระท่านกรรมฐานแตก” บ้าง  “พระบ้า” บ้าง “พระอุตริ” บ้าง

ที่จริง ขณะนั้นจิตท่านทรงอยู่กับสภาวธรรม ท่านพูดไปตามสภาวธรรม แต่สภาวธรรมนั้นไม่ตรงกับเรา เพราะเราไม่เคยประสบสภาวะ ก็สรุปลงไปว่า ไม่มี ไม่เป็น แต่ผู้ที่ปฏิบัติแล้วเคยผ่านสภาวะเช่นนี้มาก่อน ก็จะเข้าใจและรู้ว่าเป็นสภาวะธรรมดา เพราะสภาวะธรรมดาอย่างนี้เมื่อเกิดขึ้นแล้ว บางทีหลงไป  ก็เกิดความเห็นผิดไปว่า เป็นผู้วิเศษกว่าคนปกติทั่วไป กลายเป็นว่ามีความเป็นผู้วิเศษขึ้นมา ที่จริงไม่ใช่วิเศษ แต่เป็นธรรมดาของการปฏิบัติสมาธิ เมื่อปฏิบัติถึงแล้วก็จะเกิดขึ้นเป็นธรรมดา และก็จะดับไปเป็นธรรมดา เมื่อออกจากสมาธิ จิตกระทบอารมณ์ปกติทั่วไป ถูกใจบ้าง ไม่ถูกใจบ้าง ชอบใจบ้าง ไม่ชอบใจบ้าง ขัดเคืองใจบ้าง ไม่ได้ดั่งใจบ้าง ตามธรรมดาของโลก จิตก็จะย้อนกลับและรู้ว่าสิ่งที่เห็นน่ะไม่จริง เพราะจิตหมุนไปตามอารมณ์ที่เข้ามากระทบในแต่ละวันจะเห็นกิเลสที่ก่อตัวเป็นอารมณ์ความรู้สึกชัดขึ้น

เรื่องของสภาวะธรรมที่เกิดจากความสงบที่เรียกว่านิมิต ที่เห็นน่ะเห็นจริง เพราะรับรู้ได้ทางจิต เป็นการรู้อารมณ์ด้วยใจ เมื่อกระทบธรรมารมณ์ขึ้นที่ใจจริง การรับรู้อารมณ์จึงเป็นการรับรู้จริง การเห็นจึงเป็นการเห็นจริง แต่อารมณ์ที่เห็นนั้นไม่จริง เพราะสิ่งที่เห็นประกอบขึ้นตามเหตุปัจจัย เหตุปัจจัยที่ทำให้นิมิตปรากฏ ก็คือ ความสงบที่เกิดจากความเพียรที่เป็นไปอย่างต่อเนื่อง เมื่อเพียรพยายามไปจนถึงที่เหมาะแก่เหตุปัจจัย นิมิตก็ปรากฏ  เมื่อความสงบคลายออก เหตุปัจจัยไม่พร้อมให้นิมิตดำรงอยู่ นิมิตก็หายไปพร้อมกับจิตที่ถอนออกจากสมาธิ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๕) “วิธีแก้นิมิต” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๕) “วิธีแก้นิมิต” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๓)

“ นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร

นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร เป็นคำถามที่อยู่ในใจของผู้ปฏิบัติ จะอธิบายตามลำดับแห่งโพชฌงค์ ๗ ประการ

เมื่อใดก็ตามที่ผู้ปฏิบัติสมาธิมีฉันทะอันมีในใจขึ้น มีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก เรียกว่า “สติสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก ตรึกก็ตรึกอยู่กับลมหายใจ ตรองก็ตรองอยู่กับลมหายใจ พิจารณาก็พิจารณาอยู่กับลมหายใจ รู้ก็รู้อยู่กับลมหายใจ

หายใจเข้ายาวก็รู้

หายใจออกยาวก็รู้

หายใจเข้าสั้นก็รู้

หายใจออกสั้นก็รู้

ลมหายใจหยาบก็รู้

ลมหายใจละเอียดก็รู้

ครุ่นคิดพิจารณา

ไตร่ตรองธรรมอยู่กับลมหายใจ

เรียกว่า “ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เมื่อสติจดจ่ออยู่กับลมหายใจ อยู่กับการครุ่นคิด ใคร่ครวญพิจารณาธรรม มีความเพียรพยายามดำเนินจิตเช่นนี้อยู่บ่อยๆ จะเพียรก็เพียรอยู่กับการพลิกขณะจิตกลับมาไว้ที่ลมหายใจ จะเพียรก็เพียรอยู่กับการพิจารณาใคร่ครวญธรรม เมื่อเผอเรอหลงลืมสติไปบ้างก็เพียรพลิกขณะจิตกลับมาอยู่กับลมหายใจเรียกว่า “วิริยสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีความเพียรพยายามพลิกขณะจิตเปลี่ยนความคิดให้กลับมามีสติอยู่กับลมหายใจเนืองๆ  จิตก็จะเริ่มเกาะแนบแน่นมีอารมณ์เดียวอยู่กับลมหายใจ ความฟุ้งความวุ่นวายเริ่มระงับลง ลมหายใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับจิต และจิตก็เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับลมหายใจ ความปีติลิงโลดใจก็เกิดขึ้น เรียกว่า “ปีติสัมโพชฌงค์”

เมื่อปีติเกิดขึ้นความปั่นป่วนภายในจิตก็เกิดขึ้น ทั้งตื่นเต้น ทั้งดีใจ ทั้งลิงโลดใจ กล้าๆกลัวๆ ขนลุกขนพอง น้ำหูน้ำตาไหล ควบคุมสติไว้ไม่อยู่ ร้องห่มร้องไห้ เกิดความอัศจรรย์ใจ กว่าจะข่มความตื่นเต้น ความดีใจ ความกล้าๆ กลัวๆ ลง ให้อยู่ในอาการสงบราบเรียบ ก็ต้องใช้เวลานานหลายบัลลังก์ต่อการนั่งแต่ละครั้ง

ในระหว่างนี้แหละที่นิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลสจะเกิดขึ้น มีอาการต่างๆ ต้องประคองจิตอย่าตื่นเต้นจนเกินไป อย่าตกใจกลัวจนเกินไป

ให้เฝ้าสังเกตความเป็นไปของจิต

เหมือนคนนั่งริมฝั่งดูผิวน้ำ

จะเกิดระลอกคลื่น ก็รู้

จะเกิดคลื่นลูกใหญ่ก็รู้

จะเกิดปั่นป่วนเหมือนทะเลคลั่งก็รู้

ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้

ไม่ใช่ไปเป็นคลื่นน้ำ

ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้ความปีติลิงโลด

แต่ไม่ได้เป็นความปีติลิงโลด

แล้วจิตจะสงบระงับราบเรียบลง

เป็นปัสสิทธิ

เรียกว่า “ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

เมื่อจิตสงบระงับความปั่นป่วนจากปีติและสุขก็หมายความว่า ปัสสัทธิเกิด คือมีความสงบระงับ จิตก็จะตั้งมั่นไม่หวั่นไหวเป็นสมาธิ ก็เป็น “สมาธิสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตมีความตั้งมั่นไม่หวั่นไหวก้าวเข้าสู่ความว่างภายใน มีสติบริบูรณ์ มีอุเบกขาเป็นใหญ่ เบิกบานสว่างไสวอยู่ เหมือนเกิดภาวะครอบแก้วครอบดวงจิตไว้ให้ดำรงอยู่ด้วยปัญญาอันเลิศ เรียกว่า “อุเบกขาสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตถอนออกมาจากความว่างภายใน ก็อาจจะเกิดนิมิตได้อีก ตอนก้าวเข้าสู่ความว่างภายในก็อาจเกิดนิมิต หรือหลังจิตถอนออกมาจากความว่างภายในก็อาจเกิดนิมิต  ก่อนจิตเข้าสู่ความเป็นจิตปภัสสร ก็อาจเกิดนิมิต หรือหลังจากจิตถอนออกมาก็อาจเกิดนิมิต

ไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม นิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลสล้วนเกิดจากจิตที่เกิดความสงบ ก็จะเกิดอาการต่างๆ ซึ่งเป็นการแสดงอาการของจิตขณะดำเนินไปสู่ความสงบ ไม่ใช่สิ่งวิเศษวิเสโสอะไร เป็นธรรมดาของจิตสงบ

เมื่อดูลมหายใจไปจนจิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวกับลมหายใจ ก่อนจะรวมดวงลงสู่ความว่างภายใน ระหว่างนั้นจะเกิดนิมิตเป็นภาพต่างๆ เป็นอาการต่างๆ แทรกเข้ามา เหมือนคลื่นวิทยุที่ถูกคลื่นแทรกไม่ชัดเจน เป็นการเกิดการสั่นสะเทือนอย่างแรงของจิตก่อนเข้าสู่ความสงบ เช่นเห็นภูตผีปีศาจน่ากลัว  เห็นสัตว์ประหลาดน่ากลัว เห็นเทพบุตรเทพธิดา เห็นคนคุ้นเคยทั้งที่ตายแล้ว และที่ยังมีชีวิตอยู่ เห็นพระพุทธรูป เห็นพระพุทธเจ้า เห็นพระสงฆ์ เห็นพระอรหันต์ เห็นพระอริยสงฆ์ เห็นครูบาอาจารย์ อาจจะชัดบ้างไม่ชัดบ้างตามคุณภาพของจิตขณะนั้น ปะติดปะต่อได้บ้างไม่ได้บ้าง ซึ่งจะเป็นอาการธรรมดาในระยะแรกๆ ของความสงบ

เมื่อเกิดอาการดังกล่าวนี้ จิตจะละวางลมหายใจไปชั่วขณะ ก็ให้พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจต่อไป เพื่อไม่ไห้จิตขาดหลัก เห็นก็เห็น ได้ยินก็ได้ยิน รู้สึกได้ก็รู้สึกได้ รับรู้ได้ก็รับรู้  แต่ให้มีสติ พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจต่อไป แม้จะเห็นก็เห็นเฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป ได้ยินก็ได้ยินเฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป รับรู้ก็รับรู้เฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป

ให้ทำเช่นนี้บ่อยๆ เพื่อให้จิตคุ้นชินกับนิมิต กับวิปัสสนูปกิเลส เพื่อให้อินทรีย์แก่กล้าขึ้นมา จนกลายเป็นเห็นธรรมดารู้ธรรมดา ไม่ตื่นเต้นไม่ดีใจไม่เสียใจไม่ลิงโลดใจ ไม่ยินดียินร้ายกับสิ่งที่เห็น

ไม่ว่าจะเกิดอาการอะไร

ก็พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจ

อย่าใส่ใจนิมิตดังกล่าว

พระอาจารย์ญาณวชิระ

บางทีก็เหมือนมีปีศาจจ้องมองมาข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง หลับตาก็เห็น ลืมตาก็เห็น จนรู้สึกกลัว ก็ให้มีสติพลิกขณะจิต เปลี่ยนความคิดกลับมาดูลมหายใจ ในขณะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า ก็ให้เอาลมหายใจเป็นฐานที่มั่นของจิตไปก่อน เมื่อพลิกขณะจิตมาตั้งมั่นไว้ที่ลมหายใจแล้ว บางขณะจิตจะถูกนิมิตดึงดูดให้หลุดจากลมหายใจ เลื่อนลอยออกไปจับจ้องอยู่ที่นิมิตต่างๆ อีก ก็ให้มีสติพลิกขณะจิต หรือให้มีสติเปลี่ยนความคิด กลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจ

บางขณะอาจเกิดปีติ เกิดน้ำตาไหล ร้องห่มร้องไห้ ขนลุกขนพอง บางขณะเหมือนตัวพองขยายใหญ่ขึ้นหรือหดเล็กลง ท่อนล่างหนักเหมือนถูกกลืนกิน เกิดแสงเป็นเฉดสีต่างๆ ปรากฏขึ้นมาหรือปรากฏเป็นดวงไฟเล็กใหญ่ใกล้เข้ามา ถอยห่างออกไป หรือลอยนิ่งๆ อยู่ อาจเป็นแสงนวลใยอุ่นๆ อยู่ระหว่างหน้าผาก อาจเป็นแสงใสสุกสว่างเหมือนดวงจันทร์วันเพ็ญ หรืออาจเป็นแสงร้อนแรงเหมือนดวงพระอาทิตย์ส่องสว่างเต็มห้องแล้วขยายออกไปสุดขอบจักรวาล ไม่ว่าจะเป็นอะไรแทรกเข้ามา ในระหว่างที่ขณะจิตกำลังรวมดวงก่อนก้าวเข้าสู่ความเป็นเอกภาพ มีความว่างภายใน ก็อย่าคำนึงถึง อย่าใส่ใจ อย่าตื่นเต้นดีใจ อย่ากลัว อย่าสงสัย ให้ดูให้รู้เฉยๆ แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้ง คือ ลมหายใจ เพื่อรอโอกาสให้จิตมีกำลังขึ้นมา

ภาษาในทางปฏิบัติกล่าวว่า เพื่อให้อินทรีย์แก่กล้าขึ้นมา จะได้ไม่ถูกนิมิตหลอกจนหลงไปตามสิ่งที่จิตสร้างขึ้น ปรุงแต่งขึ้น หรือสิ่งที่จิตสังขารขึ้น บางทีจิตก็ดึงเอาเหตุการณ์ในอดีตย้อนไปจนถึงชาติหนหลังขึ้นมาก็ให้รู้

บางขณะเกิดอาการหมุนคว้างเหมือนหมุนตามการหมุนของจักรวาลแล้วหมุนแคบเข้ามาจนตัวเราหมุน จากหมุนกว้างๆ ก็เป็นหมุนแคบเข้ามา จากหมุนช้าเหมือนการหมุนของจักรวาล ก็ค่อยๆ หมุนเร็วมากขึ้นเรื่อยๆ จนความเร็วเพิ่มขึ้นเท่ากับจังหวะการเต้นของหัวใจ ที่จริงในระยะแรกเหมือนรู้สึกสบายกับการหมุนลอยคว้างอยู่ในอากาศ จิตจึงจับจ้องที่อาการลอย เพราะขาดสติไปหลงยินดี (อภิชฌา) กับการลอยและการหมุน จึงไม่รู้สึกตัวว่ากำลังหมุนเร็วขึ้น กระชั้นขึ้น ตามการเร่งของลมหายใจ

ในที่สุดลมหายใจก็กระชั้นการหมุนก็เร็วเหมือนลูกข่าง

บางขณะก็ได้ยินเสียงแทรกเข้ามา ชัดบ้าง ไม่ชัดบ้าง บางทีก็เหมือนแว่วเสียง บางทีก็เหมือนชัด เหมือนกระซิบเข้ามาข้างหูบ้าง บางทีก็แว่วมาจากที่ไหนสักแห่ง ว่าเราเป็นอย่างนั้นอย่างนี้แล้ว เป็นพระโสดาบันบ้าง เป็นพระอรหันต์บ้าง เป็นพระอริยบุคคลบ้าง ปฏิบัติถูกต้องตรงแล้วบ้าง ก็ฟังเฉยๆ ไม่ยินดี ไม่ยินร้าย ที่ท่านเรียกว่าละอภิชฌา และโทมนัสในโลกเสียได้ ค่อยๆ ชะลอให้ก้าวข้ามพ้นนิมิตไป จิตจึงจะรวมดวงเป็นเอกภาพเข้าสู่ความว่างภายใน

บางขณะก็ได้กลิ่นเหมือนสัตว์เน่าคละคลุ้งอยู่รอบตัว จนต้องลุกขึ้นไปดูนึกว่ามีสัตว์มาตายอยู่ข้างๆ พอลุกไปดูก็ไม่เห็นมีอะไร บางทีก็เหมือนเหม็นติดอยู่ปลายจมูก พอดูให้ชัดลงไปอีกก็เหมือนเหม็นออกมาจากลมหายใจ อย่ากลัว อย่าตกใจ อย่าสงสัย ให้รู้เฉยๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้าย ตัดความยินดียินร้ายในโลกเสียได้ แล้วพลิกขณะจิตกลับสู่ฐานที่ตั้งของจิต คือลมหายใจ ก็ดูลมหายใจต่อไป 

บางขณะก็เหมือนได้ยินเสียงระฆังดังกังวาลอยู่ในหูติดต่อกันไม่หยุด ที่จริงเป็นเสียงความเงียบในหู แต่จิตละเอียดมากจึงปรุงแต่งไปเร็วเป็นเสียงระฆัง ทำให้เกิดความรำคาญเสียงที่ดังอยู่ในหู เกิดความรู้สึกขัดเคืองใจต่อเสียง ความที่จิตละเอียดจะรำคาญแม้กระทั่งเสียงเข็มนาฬิกาเดิน

บางขณะก็ได้กลิ่นหอมเหมือนดอกไม้บานอยู่รอบตัว จิตก็ปรุงแต่งจินตนาการไปว่าเป็นดอกไม้ทิพย์บ้าง เป็นเทวดามาโปรยดอกไม้ทิพย์ให้บ้าง ก็รู้เฉยๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้ายตัดความยินดียินร้าย ตัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้งแห่งสติ คือลมหายใจ

บางขณะก็ปรากฏเหมือนมีพระธุดงค์มาบอกพระกรรมฐาน บางครั้งติดขัดเรื่องอารมณ์พระกรรมฐานก็จะมีพระกรรมฐานมาแก้อารมณ์ให้ เป็นครูอาบาจารย์ที่เคยพบเคยเห็นบ้าง ไม่เคยพบเคยเห็นบ้าง บางครั้งก็สอนเดินจงกรม แบบช้าบ้าง แบบเร็วบ้าง แบบลอยอยู่กลางอากาศเหมือนนกบินอยู่ในอากาศบ้าง สอนให้เห็นถึงการปรากฏแห่งอนิจจัง ทุกข์ อนัตตา มีอยู่ทุกขณะของก้าวย่าง มายืนยันการปฏิบัติว่าถูกต้องแล้ว ปฏิบัติดีแล้วบ้าง ก็รู้เฉยๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้าย ตัดความยินดียินร้าย ตัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

บางขณะนิมิตก็ผุดขึ้นมาจากภายในจิตเอง เป็นมรรคบ้าง เป็นผลบ้าง เป็นความรู้ชนิดต่างๆ บ้าง เป็นบทแห่งคาถาโบราณ เป็นบทกวีบ้าง เป็นผู้รู้เห็นสิ่งที่ถูกปกปิดไว้บ้าง แทรกขึ้นมาภายในจิตเป็นลักษณะรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ แม้จะเป็นนิมิตที่ผุดขึ้นมาจากจิต ก็ไม่ยินดียินร้าย  แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้งแห่งสติ คือลมหายใจ ใช้สติตัดอย่าให้ทันได้ปรุงแต่งไปมาก เพราะจิตที่ละเอียดกำลังก้าวลงสู่ความสงบจะปรุงแต่งเร็วมาก ได้ยินเสียงอะไร ได้กลิ่นอะไร ถ้าสติไม่เร็วพอที่จะตัดได้ทันก็จะปรุงแต่งจินตนาการไปไกล กลายเป็นเสียงวิเศษวิเสโส กลายเป็นกลิ่นทิพย์ไปก็มี

ที่จริงก็เป็นเพียงแว่วเสียงลมบ้าง กลิ่นน้ำหอม กลิ่นดอกไม้โชยลมมาบ้าง กลิ่นสาบสางของลมหายใจบ้าง แต่จิตที่ละเอียดก็จะปรุงแต่งไปเป็นสิ่งที่วิเศษ เพราะสติไม่เร็วพอที่จะตัดการปรุงแต่งของจิตได้ทัน จึงเปิดโอกาสให้จิตได้สังขารอย่างต่อเนื่องแล้วก็ยึดในสิ่งที่จิตสังขารขึ้นมา และการเพ่งความสนใจไปที่นิมิต ก็ไม่ได้อันตรายหรือว่าน่ากลัวอะไร ไม่ใช่สิ่งที่จะเป็นอันตรายต่อชีวิตอะไร ที่ท่านไม่ให้เพ่งความสนใจไปที่นิมิตไม่ใช่กลัวว่าจะเป็นอันตรายต่อชีวิต แต่กลัวว่า นิมิตจะทำให้เกิดความเนิ่นช้า เป็นอันตรายต่อการรวมดวงก้าวลงสู่ความสงบของจิต

นิมิตเป็นอันตรายต่อกันรวมดวงของจิต

ไม่ใช่เป็นอันตรายต่อชีวิต

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ที่ไม่ให้ใส่ใจนิมิตเนื่องจากว่า เมื่อปฏิบัติสมาธิใหม่ๆ ศรัทธาจะแรงกล้า แต่จิตยังอ่อน สติยังอ่อน ปัญญายังอ่อน ถ้ามัวไปยุ่งอยู่กับนิมิตอาจทำให้หลงไป หลงไปแล้วจิตก็ไม่รวมดวงเป็นหนึ่ง ก้าวลงสู่ความสงบ เป็นเอกภาพอยู่ภายใน  รวมเรียกว่า “อินทรีย์ยังอ่อน” เหมือนเด็กอ่อนต่อโลก มัวหลงโลกก็จะเสียผู้เสียคน เพราะหลงแสงสีของโลก ท่านจึงให้กลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจก่อน

ปรากฏอะไรขึ้นก็ให้มีสติ

กลับมาตั้งหลักอยู่ที่ลมหายใจก่อน 

แล้วก็ใช้ปัญญาพิจารณาตรวจสอบดูให้แน่

ทำอยู่อย่างนี้เนืองๆ

อินทรีย์ก็จะแก่กล้าขึ้นมา

ทำให้รู้ถ้วนทั่วถึงอาการของจิต

ก็จะรู้ว่าอะไรเป็นอะไร

อะไรเป็นจิต

อะไรเป็นอารมณ์ที่จิตสร้างขึ้น

อะไรมาจากข้างนอก

อะไรมาจากข้างใน

พระอาจารย์ญาณวชิระ

คำว่า “ไม่ให้ใส่ใจ” ก็ไม่ได้หมายความว่า ไม่ให้รับรู้เลย ไม่ได้หมายความว่า “ไม่ให้ดู” “ไม่ให้รู้” ไม่ใช่เช่นนั้น ก็ให้ดูก็รู้ตามที่นิมิตเกิด เพราะนิมิตเกิดที่จิตก็ดูที่จิตแต่ดูเฉยๆ อย่าตกใจ อย่ากลัว อย่าตื่นเต้น อย่าลิงโลด ประคองจิตให้ราบเรียบสม่ำเสมอชะลอนิมิตให้ข้ามพ้นไป รวมความคือ ไม่ยินดี ต่อสุขเวทนา ไม่ยินร้าย เป็นทุกขเวทนา วางอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้  จิตก็รวมดวงก้าวลงสู่ความว่าง  มีสติกำหนดรู้การรวมของจิต ไม่รับรู้ถึงความเจ็บปวดใดๆ จิตจะบริสุทธิ์ เบิกบาน สว่างไสวอยู่เช่นนั้น

เมื่อจิตรวมดวงอยู่อย่าไปรบกวนจิต ก็ดูเฉยๆ รู้เฉยๆ รู้ว่าอยู่ในความว่างภายใน เมื่อจิตจะถอนออกมาก็จะถอนออกมาเอง อย่าไปอยากออก หรืออยากเข้า เมื่อจิตจะเข้าก็จะดำเนินเข้าไปตามลำดับของจิตเอง เมื่อจิตจะถอนจะคลายออก ก็จะถอนออกตามลำดับของจิตเอง แต่เมื่อจิตถอนออกมาก็พลิกขณะจิต ไปพักไว้ที่ลมหายใจ อย่าปล่อยให้จิตไร้ที่ยึด หรืออย่าปล่อยให้จิตไร้หลัก เมื่อไม่มีที่ยึดจะทำให้จิตเลื่อนลอยไปปรุงแต่งไปคิดอย่างอื่นแทน อย่าปล่อยโอกาสให้คลื่นความคิดอย่างอื่นแทรกเข้ามารบกวน 

พอจิตถอนออกจากความสงบ ก็ดูลมหายใจ เมื่อดูลมหายใจไป พอจิตกลับไปรวมดวงสู่ความสงบภายใน ก็ดูความว่าง พอจิตถอนออกจากความว่าง ก็ดูลมหายใจ ทำสลับกันไปมาอยู่อย่างนี้เนืองๆ  บัลลังก์แล้วบัลลังก์เล่า จนกว่าอินทรีย์จะแก่กล้าขึ้นมา ปัญญารู้รอบในสภาวะก็จะเกิดขึ้นตามมา ก็คือมีความชำนาญในการภาวนา มีความชำนาญในการรวมจิต และถอนจิต  ชำนาญในการเข้าและการออกจากสมาธิ ค่อยๆ ให้อินทรีย์เจริญเติบโตขึ้นมาจนแก่กล้าเหมือนก่อกองไฟจากหัวไม้ขีดก้านเล็กๆ เพียงก้านเดียว แต่ค่อยๆ ประคับประคองป้องลมเติมเชื้อชิ้นน้อยๆ ค่อยๆ ให้เป็นกองไฟใหญ่ขึ้นมาจนลุกโชติช่วง

เมื่อจิตมีกำลังขึ้นมา

จากนั้นก็ให้จิตทำงานวิปัสสนา

พิจารณากายใจ

โดยความเป็นของไม่เที่ยง

เป็นทุกข์ ไม่มีตัวตนที่แท้จริง

ฝึกให้จิตทำงานวิปัสสนาอยู่บ่อยๆ

เพื่อให้จิตคุ้นชินกับการคิดแบบวิปัสสนา

คุ้นชินกับการรับรู้อารมณ์ที่เป็นจริง

พระอาจารย์ญาณวชิระ

การทำอยู่บ่อยๆ ทำอยู่เนืองๆ เช่นนี้ เป็นการอบรมบ่มเพาะจิตให้วิชชาเกิดขึ้น เรียกว่า “ภาวนา” คือค่อยๆ ฝึกหัดให้รู้ขึ้นมา ค่อยๆ ให้เจริญขึ้นมา ค่อยๆ ให้เข้าใจขึ้นมา ค่อยๆ ให้มีประสบการณ์ทางจิตขึ้นมา จนเป็นความรู้ของตนเอง

ไม่ใช่ฟังจากครูบาอาจารย์มาพูด ฟังจากครูบาอาจารย์มาก็นำมาขบคิด ใคร่ครวญอยู่ภายใน น้อมเข้ามาภาวนาอยู่ภายใน วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์ มาฝึกมาหัดจนเกิดเป็นความรู้ความเข้าใจด้วยตัวของตนเอง ไม่ใช่ความรู้ที่จำมาจากการอ่านหนังสือ อ่านตำรับตำรา ก็พูดไปตามตัวหนังสือพูดไปตามตำรับตำรา ซึ่งไม่ใช่ความรู้ที่เกิดขึ้นจากประสบการณ์ของตัวเอง ความรู้ที่จำมาจากครูบาอาจารย์  จดจำตำรับตำราก็อย่างหนึ่ง แต่ก็นำมาขบคิดใคร่ครวญ วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์  ให้เกิดเป็นความรู้ที่ตรงตามสภาวะธรรมขึ้นมาในตัว ก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๓) “นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๓) “นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันศุกร์ที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๒

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๒)

“วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น

ต่อไปจะพูดถึงนิมิต เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติจะต้องประสบพบเจอระหว่างการปฏิบัติสมาธิ บางคนก็รับรู้ได้น้อย บางคนก็รับรู้ได้มาก บางคนก็เกิดน้อย บางคนก็เกิดมาก บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปเร็ว บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปช้า บางคนก็ทรงอยู่สั้น บางคนก็ทรงอยู่นาน บางคนอาจจะไม่มีอยู่เลย คือมีอยู่แต่บางเบาจนเหมือนรับรู้ไม่ได้ จึงเหมือนไม่มี

ที่จริง เรื่องนี้ครูบาอาจารย์ท่านไม่นิยมนำมาพูด เว้นแต่ผู้ปฏิบัติติดขัดเกิดข้อสงสัยในการปฏิบัติท่านก็จะอธิบายเฉพาะเป็นคนๆ ไป จะเรียกว่าสอบอารมณ์ก็ได้ เพราะเมื่อพูดไปก็จะออกไปทางให้คนเข้าใจไขว้เขวไปว่าเป็นเรื่องอุตริ แต่เพื่อให้เข้าใจในสภาวอารมณ์ ก็เป็นเรื่องที่ผู้ปฏิบัติควรจะรู้ไว้ก่อน เหมือนเตรียมตัวจะเดินทางไปในป่าใหญ่ที่ไม่เคยไป ก็ควรจะศึกษาแผนที่ ควรจะรู้เส้นทาง รู้ว่าช่วงไหนเป็นหุบเป็นเหว ช่วงไหนมีสัตว์ร้าย ช่วงมีอันตราย ก็ควรจะรู้ไว้ จะได้ระมัดระวัง การเดินทางก็จะไปถึงที่หมายได้อย่างปลอดภัย

นิมิตเป็นสภาวธรรมอย่างหนึ่ง

เกิดขึ้นจากผลของการภาวนาจนจิตสงบ

ก็จะปรากฏอาการต่างๆ ขึ้น

อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากสมถะ

เรียกว่า “นิมิต” 

อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากวิปัสสนา

เรียกว่า “วิปัสสนูปกิเลส”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ซึ่งว่าไปตามหลักที่ท่านแสดงไว้ตามคัมภีร์ แต่ในทางปฏิบัติ ไม่ว่าจะเป็นนิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ไม่อาจแยกอาการออกจากกันว่าสภาวะไหน เรียกว่า นิมิต สภาวะไหน เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส เพราะทั้งสองเพียงแต่ต่างกันโดยคำทางภาษาเท่านั้น แต่โดยอาการก็อย่างเดียวกัน คือผลที่เกิดสืบเนื่องมาจากการดำเนินจิตเข้าสู่ความสงบ ไม่ว่าความสงบนั้นจะเกิดขึ้นจากวิธีปฏิบัติแบบใด รสของความสงบเป็นแบบเดียวกัน และผลที่เกิดจากความสงบก็ย่อมเป็นแบบเดียวกัน แยกกันเพียงชื่อ แต่อาการไม่ได้แยก เหมือนคนๆ เดียว อาจจะมีชื่อเรียกหลายชื่อ แต่จะเรียกว่าอะไร ถ้ารู้จักตัวตนกันแล้ว ก็หมายถึงคนนั้นแหละ ถ้ายังไม่รู้จักก็อาจจะถกเถียงกันเพราะชื่อ ทั้งๆ ที่เป็นคนๆ เดียวกัน แต่คนที่ไม่รู้จักมาก่อน ก็อาจจะทะเลาะกันเพราะชื่อเรียก

เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นนิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ให้รู้ไว้ว่า เป็นอาการที่เกิดจากความสงบ ปฏิบัติสมาธิจนเกิดความสงบ นิมิตหรือ วิปัสสนูปกิเลส จะเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นอาการที่เกิดจากสมถะที่เรียกว่านิมิต หรืออาการที่เกิดจากวิปัสสนา ที่เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส ก็อย่างเดียวกัน คือผลของความสงบ

ส่วนจะเกิดน้อยเกิดมาก สัมผัสได้น้อยสัมผัสได้มาก หรือรับรู้ได้น้อยรับรู้ได้มาก ก็ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยของแต่ละบุคคล หรือบางคนอาจจะไม่เกิดก็ก้าวเข้าสู่ความสงบ คือความว่างภายในเลยก็ได้ ซึ่งหากเป็นเช่นนั้น ก็นับว่าดี เหมือนกัปตันขับเครื่องบินขึ้นลงโดยไม่เจอแรงสั่นสะเทือนจากลมพายุ ก็ควรจะดีใจว่านำเครื่องขึ้นลงได้จังหวะดี ไม่เจอพายุ ส่วนครั้งใดที่ต้องเจอพายุก็ต้องระมัดระวังให้มาก ต้องตั้งสติให้ดี อย่าให้เกิดความเสียหายแก่ผู้โดยสาร

เมื่อมีความสงบจิตจะสังขารปรุงแต่งไปเพราะปีติบ้าง เพราะความสุขจากความสงบบ้าง เกิดความเข้าใจผิด เป็นสัญญาวิปลาส เกิดโอภาสคือแสงสว่างสาดส่องทั่วไปหมด สว่างไสวสุดขอบจักรวาล ก็เข้าใจผิดคิดว่า รู้โลกจนจบสิ้นแล้ว เข้าใจผิดไปว่าเป็น โลกวิทู เป็นผู้รู้โลกอย่างแจ่มแจ้งแล้วก็ยึดความเห็นความเชื่อนี้อย่างแน่น ที่จริงเป็นแสงสว่างตามธรรมดาของจิตสงบ แต่เข้าใจคลาดเคลื่อนไปจากความจริงที่ว่า เป็นเพียงแสงสว่างที่ปรากฏขึ้น ก็จะหายไป แต่ก็ไปยึดเป็นจริงเป็นจัง ก็เป็นอุปาทานยึดมั่นในขันธ์ คือความคิดความเห็น

เมื่อปฏิบัติสมาธิ ก็จะมุ่งให้เกิดแสงสว่างนี้เพื่อจะเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่าง เมื่อสอนก็จะสอนเพื่อให้เกิดแสงสว่างนี้ เพื่อให้จิตเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่างนี้ กลายเป็นความเห็นผิด เป็นมิจฉาทิฏฐิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาทิฏฐิ ดำริก็ดำริผิด เป็นมิจฉาสังกัปปะ ไม่ใช่สัมมาสังกัปปะ ไปจนถึงพยายาม ก็จะพยายามผิด เป็นมิจฉาวายามะไม่ใช่สัมมาวายามะ ระลึกรู้ก็เป็นระลึกรู้ผิด เป็นมิจฉาสติ ไม่ใช่สัมมาสติ ความตั้งใจมั่น ก็ตั้งใจมั่นผิด เป็นมิจฉาสมาธิ การปฏิบัติสมาธิก็กลายเป็นมิจฉาสมาธิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาสมาธิ

สมาธิจะเป็นมิจฉาสมาธิหรือสัมมาสมาธิ

ก็อยู่ที่ความคิดเห็นที่คลาดเคลื่อนไปเพียงเท่านี้

พระอาจารย์ญาณวชิระ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๒) “วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๒) “วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๐)

“อวิชชา คือ ความไม่รู้เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

อวิชชา คือ ความไม่รู้เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด

            อวิชชา คือ ความไม่รู้เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด ไม่รู้ในอะไรจึงเกิดทุกข์ จะดูอวิชชาให้เห็นง่ายๆ ก็ให้ดูที่นิวรณ์ ๕  ความไม่รู้ว่า ความอยากในกาม ความพอใจในกาม ความที่จิตแส่ออกไปหาสิ่งที่ใคร่ที่พอใจเป็นเหตุให้ทุกข์เกิด เมื่อไม่รู้ก็ทำตามอำนาจของกามฉันทะ เมื่อทำตามก็ก่อความทุกข์  เมื่อมารู้ว่า ความพอใจในกามทำให้จิตวิ่งออกไปหยิบฉวยเอาสิ่งก่อทุกข์จากข้างนอกมาใส่ไว้ในใจ สติก็ห้ามเสีย กามฉันทะ ความพอใจใจกามก็ดี อภิชฌา ความเพ่งเล็งยินดีก็ดี ราคะก็ดี ก็คือโลภะอันเดียวกัน พอรู้ว่า จิตจะเตร่ออกไปหาสิ่งที่พอใจ แล้วจะนำทุกข์กลับมาด้วย สติก็ห้ามเสีย ไม่ให้จิตออกไป จิตมีความอยาก เมื่อถูกห้ามก็ทุรนทุราย ขุ่นมัว ไม่แจ่มใส

พอเพ่งดูจนรู้นิวรณ์ข้อกามฉันทะ ว่า ออ! ตัณหาความอยากในกามนี่เอง เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด ดวงตาก็เกิดขึ้น ปัญญาก็เกิดขึ้น ญาณก็เกิดขึ้น วิชชาก็เกิดขึ้น แล้วเกิดความโปร่งโล่งแจ้ง สว่างไสวอยู่ภายใน เป็นความเอิบอิ่มใจว่า

“ช่างประเสริฐเหลือกิน

เราได้รู้สิ่งที่พระพุทธเจ้าสอนแล้ว

ไม่เสียทีที่ได้เกิดมาแล้ว”

พระอาจารย์ญาณวชิระ

อวิชชาไม่รู้ว่า ความพยาบาทเป็นเหตุให้ทุกข์เกิด ความไม่พอใจ ความขัดเคืองใจ ความโกรธ ความเกลียด ความอาฆาต รวมความว่า ความพยาบาทเกิดจากความไม่ชอบใจ คือโทมนัส ก็แก้ที่เหตุ คือ ไม่ปล่อยให้ทำตามอารมณ์ที่ใจชอบ คือ อภิชฌา และอารมณ์ที่ไม่ชอบใจ คือโทมนัส

อะไรก็ตามที่ทำตามความชอบ ความชัง ความพอใจ ไม่พอใจ ก็ล้วนเป็นเหตุแห่งทุกข์ทั้งสิ้น ก็รักษาจิตไว้เป็นกลางๆ ไม่ชอบ ไม่ชัง จิตที่ชอบก็จะมีแต่ความมัวเมาชุ่มด้วยความอยาก คือ กามฉันทะ

จิตที่มีพยาบาท ก็จะมีแต่ความขัดแย้ง ขัดเคือง ไม่พอใจ มองคนอื่นด้วยสายตาแห่งการดูหมิ่นดูแคลน ปรามาส สบประมาท เย้ยหยัน จะคอยแส่ออกไปหาเรื่องทุกข์  เรื่องเดือดร้อน พอจิตมีความไม่พอใจก็มีความไม่เที่ยงตรงเป็นอคติ  จิตมีความไม่พอใจพยาบาทขัดเคืองก็เป็นจิตขุ่นมัว ไม่แจ่มใส

เพ่งดูให้รู้นิวรณ์ข้อพยาบาทว่า จิตที่มีความพยาบาท ก็จะมีแต่ความหงุดงิด ขัดแย้ง ขัดเคือง ไม่พอใจ เดือดดาลใจ ชอบมองคนอื่นด้วยสายตาแห่งการดูหมิ่นดูแคลน เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด เมื่อรู้เช่นนี้ก็ปิดอารมณ์ความรู้สึกพยาบาทลงเสีย แล้วเปิดอารมณ์ความรู้สึกกรุณาขึ้นมาในจิตใจ ดวงตาก็เกิดขึ้น ปัญญาก็เกิดขึ้น ญาณก็เกิดขึ้น วิชชาก็เกิดขึ้น เกิดความโปร่งโล่งแจ้ง มีความสว่างไสวอยู่ภายใน ก็จะมีแต่ความเอิบอิ่มใจ

อีกอย่างหนึ่ง คือ ถีนมิททะ ความง่วงเหงาหาวนอน ทำให้จิตใจไม่เบิกบานแจ่มใส สะลึมสะลือ ทึบทื่อ เฉื่อยชา ไม่ว่องไว ไม่มีกำลังพอที่จะต้านทานอกุศลในใจได้ เมื่อมีความง่วงสติก็ไม่ทำงาน ปัญญาก็ไม่ทำงาน จิตที่มีความง่วงก็จะทื่อๆ เหมือนจอบเหมือนเสียมเหมือนมีดพร้าที่ทื่อ จะขุด จะสับ จะตัด ก็ไม่ถนัดถนี่  จิตที่ง่วงจะเฉื่อยชา ไม่รู้ กำลังจิตจะตก แม้พยายามยกจิตขึ้น จิตก็จะตกลงไปอีก ไม่มีกำลังพอที่จะขบคิด พิจารณาไตร่ตรองอะไรได้  จะขุ่นมัว ไม่แจ่มใส

อีกอย่างหนึ่ง คือ อุทธัจจะกุกกุจจะ ความฟุ้งซ่านทำให้จิตไร้หลัก เมื่อจิตฟุ้งซ่านก็ไม่ชัดเจน ฟุ้งๆ เบลอๆ เพราะมีฝุ่นละอองกิเลสต่างๆ ลอยฟุ้งขึ้นมาปกปิดใจอยู่ตลอด ทำให้คิดแบบไม่มีหลัก เพื่อป้องกันความฟุ้งซ่าน จึงให้ตั้งหลักความคิดไว้ที่ลมหายใจ ให้ใจนิ่งใจใสก่อน เมื่อใจมีหลัก ใจก็นิ่งไม่ไหว ความฟุ้งซ่านก็ลดลง ละอองกิเลสก็ค่อยๆ สงบลง สติก็แจ่มชัดขึ้นมา ปัญญาก็แจ่มชัดขึ้นมา ความรู้ก็แจ่มชัดขึ้นมา เมื่อไม่มีความฟุ้งซ่าน ความขุ่นมัวก็ลดลง เป็นใจใส ใจสะอาด เหมือนขวดน้ำที่ตั้งไว้นิ่งๆ น้ำในขวดก็เริ่มนิ่ง ฝุ่นละอองในขวดน้ำก็เริ่มนอนก้น ในที่สุดน้ำในขวดก็ใส

ละอองกิเลสที่นอนก้นอยู่ในใจ พอใจไหวก็คอยลอยขึ้นมาปกปิดใจอยู่เรื่อย เรียกว่า อนุสัย คือ กิเลสละเอียด ได้แก่ ทิฐิ หลงในความคิดความเห็น ปฏิฆะ ความขุ่นข้องหมองใจ ความขัดเคืองใจ ราคะ ความยินดีติดใจในกาม ภวะ ความยึดติดในความมีความเป็น เป็นอะไรก็ยึดในสิ่งนั้น มีอะไรก็ยึดในสิ่งนั้น มานะ ความถือตัวถือตน ความอวดดื้อถือดี  และอวิชชา ความหลงไม่รู้จริง

อีกอย่างหนึ่ง คือ วิจิกิจฉา ความลังเลสงสัย เพราะไม่รู้จริงจึงลังเล แต่ถ้ารู้จริงแล้วก็ไม่ลังเลสงสัย ที่ไม่รู้จริงก็เพราะขาดการได้ยินได้ฟัง ขาดการศึกษาเล่าเรียน ขาดครูบาอาจารย์อบรมสั่งสอน ก็คิดเองเออเองไป ไม่รู้ถูกรู้ผิด ขาดการขบคิด ใคร่ครวญ พิจารณา ไตร่ตรอง สอบสวนหาความจริง จนสิ้นสงสัย

การฟังครูบาอาจารย์อบรมสั่งสอน ก็เป็นทางหนึ่งที่จะทำให้หมดความลังเลสงสัย การศึกษาหาความรู้ การสอบถาม การอ่านหนังสือ อ่านตำรับตำรา และการขบคิด ใคร่ครวญ ก็เป็นทางหนึ่งที่จะทำให้หมดความลังเลสงสัย 

บางแห่ง เวลาปฏิบัติธรรมจึงมีการสอบอารมณ์ คือ ครูบาอาจารย์เปิดโอกาสให้พูดคุยสนทนาสอบถามเพื่อแก้ข้อสงสัยในการปฏิบัติ บางคนพอครูบาอาจารย์เปิดโอกาส แทนที่จะสอบถามเรื่องการปฏิบัติก็เอาปัญหาเรื่องโลกแตกมาสอบมาถาม คอยดึงออกนอกทางปฏิบัติก็ไม่ได้ประโยชน์ต่อการก้าวในการภาวนา

การสอบอารมณ์

นอกจากช่วยแก้ข้อสงสัยในการปฏิบัติแล้ว

ครูบาอาจาย์ท่านยังถือเป็นโอกาส

ให้ข้อธรรมอื่นๆ ที่เป็นประโยชน์ด้วย

พระอาจารย์ญาณวชิระ

            เมื่อบอกว่า อวิชชา เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด จะเริ่มต้นแก้เหตุแห่งทุกข์ตรงไหนก่อน ก็เริ่มต้นแก้ที่นิวรณ์นี่แหละก่อน เมื่อทำลายเครื่องกีดขวาง คือ นิวรณ์ลงได้ แสงแห่งความรู้ก็เริ่มฉายส่องพาดผ่าน อวิชชา คือ ความมืดในจิตแสงแห่งความรู้พาดผ่านไปถึงไหน ความไม่รู้ก็หมดไปที่นั่น

อวิชชาความไม่รู้เป็นเหตุแห่งทุกข์ เพื่อจะไม่ให้ทุกข์ ก็สร้างเหตุแห่งปัญญาขึ้นมา เมื่อสร้างเหตุแห่งปัญญาขึ้นมาได้ มีความรู้แล้ว มีสติแล้ว ไม่หลง ไม่ลืม ไม่เผอเรอลืมสติแล้ว มันก็ดับอวิชชาไปในตัว ไม่ต้องไปดับทุกข์ที่ไหน

ความรู้เกิดที่ไหน

ความไม่รู้ก็ดับที่นั่น 

แสงสว่างเกิดที่ไหน

ความมืดก็ดับที่นั่น

พระอาจารย์ญาณวชิระ

            เพ่งความสนใจลงไปที่ความดับทุกข์ จิตรวมดวงลงที่ความดับทุกข์ ถ้าดับความอยากคือตัณหาได้ ทุกข์ก็ดับ ถ้าไม่อยากเสียอย่างเดียวก็ไม่ทุกข์ เป็นนิโรธ เมื่ออยากก็จะเกิดความยึดมั่น เมื่อยึดสิ่งใดภพชาติก็เกิดที่สิ่งนั้น เมื่อภพชาติเกิดทุกข์ก็เกิด เมื่อดับความอยากในสิ่งใด การยึดในสิ่งนั้นก็ไม่มี เมื่อไม่มีการยึด ภพชาติในสิ่งนั้นก็ไม่เกิด เมื่อไม่มีภพชาติแล้ว ทุกข์จะมีแต่ที่ไหน เมื่อมารู้ว่าดับตัณหาได้ ทุกข์ก็ดับ เป็นวิปัสสนา

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๐) “อวิชชา คือ ความไม่รู้เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๓๐) “อวิชชา คือ ความไม่รู้เป็นเหตุให้ทุกข์เกิด ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันพฤหัสบดีที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๑

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๙)

“เพ่งความสนใจลงไปถึงสิ่งที่เป็นสาเหตุของความทุกข์ ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

เพ่งความสนใจลงไปถึงสิ่งที่เป็นสาเหตุของความทุกข์

เพ่งความสนใจลงไปถึงสิ่งที่เป็นสาเหตุของความทุกข์ ก็รู้ว่าตัณหา คือความอยากนั่นเองที่เป็นสาเหตุให้ทุกข์เกิด เห็นการดิ้นรนของใจที่ทะยานอยากอยู่ตลอดเหมือนพายุความอยากโหมพัดอยู่ในใจมีวันหยุดพัก  ครุ่นคิดให้ลึกๆ ลงไปจนกลัวการเกิดขึ้นมาอย่างจับใจ เพราะกลัวว่าเกิดแล้วจะต้องทุกข์อย่างนี้อยู่ร่ำไป

ที่ตัณหาคือ ความอยาก เป็นสาเหตุของความทุกข์ ก็เพราะอุปาทานคือความยึดมั่นในขันธ์ ๕ นั่นเอง เมื่อยึดมั่นในขันธ์ ๕  ก็อยากให้ขันธ์เป็นไปตามที่ใจอยาก ในเมื่อธรรมชาติของขันธ์มีความเปลี่ยนแปลงไปเป็นธรรมดา แต่เราไปยึดมั่นในสิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปเป็นธรรมดานั้นแล้วคิดปรุงแต่งสร้างความคาดหวังว่าจะไม่เปลี่ยนแปลง เมื่อขันธ์เปลี่ยนแปลงไป ก็เป็นทุกข์

ในที่สุดก็ทุกข์เพราะกายใจตนเอง

ทุกข์เพราะกายใจคนอื่น

ญาณวชิระ

            ไม่อยากเจ็บป่วย แต่ก็ต้องเจ็บป่วย ก็เป็นทุกข์ เจ็บป่วยแล้ว อยากหาย เมื่อไม่หายก็เป็นทุกข์ ไม่อยากเศร้าโศกเสียใจ แต่ก็ต้องประสบเหตุให้เศร้าโศกเสียใจ ก็เป็นทุกข์ ชี้หน้าลงไปตรงๆ ว่า ตัณหาคือความอยากให้เป็นอย่างนั้นๆ ความอยากไม่ให้เป็นอย่างนั้นๆ นั่นแหละเป็นสาเหตุของความทุกข์ คือ สมุทัย

เมื่อพิจารณารู้เข้าไปถึงตัณหา

ว่าเป็นสาเหตุของความทุกข์

ก็เป็นวิปัสสนา

ญาณวชิระ

            อีกอย่างหนึ่ง ความโลภ (โลภะ) เมื่อคิดอยากได้บ่อยๆ สมองก็จะจดจำแต่ความอยาก จนกลายเป็นทะยานอยาก(ตัณหา) เมื่อทะยานอยากมากเข้า ก็กลายเป็นอุปาทาน ความยึดมั่นในตัวเราของเรา ตัวตนของเรา ความคิดเห็นของเรา  ก็เหนียวแน่นเข้า ภพชาติก็เกิดที่นี่ ค่อยๆ ขยายขอบข่ายการมองด้วยปัญญาให้ละเอียดลงไป จนเป็น

จักขุง อุทปาทิ ปัญญา อุทปาทิ ญาณัง อุทปาทิ วิชชา อุทปาทิ อาโลโก …เมื่อดวงตาแห่งอวิชชาปิดลง ดวงตาแห่งปัญญาก็ถูกเปิดขึ้น ญาณก็เกิดขึ้น วิชชาก็เกิดขึ้น ก็สว่างโล่ เกิดความเข้าใจว่า “อ้อ เป็นอย่างนี้นี่เอง”

ญาณวชิระ

            ปฏิฆะ ความขัดเคืองใจ เมื่อขัดเคืองใจเพราะไม่ได้ดั่งใจก็ผูกโกรธ (โทสะ) เมื่อผูกโกรธมากเข้า ก็กลายเป็นทะยานอยาก คือ ตัณหา อยากทำร้าย อยากทำลาย อยากทำให้พินาศย่อยยับ  เมื่อทำร้ายคนอื่นไม่ได้ ก็ทำร้ายตนเอง เมื่ออยากมากเข้าก็กลายเป็นอุปาทาน ความยึดมั่น ภพชาติก็เกิดที่นี่

นี่เรียกว่าตัณหาเป็นเหตุแห่งทุกข์

            อีกอย่างหนึ่งก็ว่า อวิชชาเป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์ ที่จริงก็อันเดียวกันเพราะไม่รู้จริงจึงอยาก เพราะรู้ไม่ทันจึงอยาก อยากเห็นรูป อยากได้ยินเสียง อยากสัมผัส จากคิดนึกจินตนาการด้วยใจ เมื่อไม่รู้ทันความอยาก จิตก็หลงวิ่งออกไปหาอารมณ์ตามที่อยาก เมื่อได้มาตามที่อยากก็ยึดไว้ เมื่อไม่สามารถยึดสิ่งที่เปลี่ยนแปลงไปตามธรรมดาไว้ได้ตามใจอยาก ก็เสวยทุกข์ เมื่อวิ่งออกไปหาอารมณ์บ่อยๆ ยึดไว้บ่อยๆ ไม่ได้ตามที่ใจอยากบ่อยๆ ก็เสวยทุกข์อยู่บ่อยๆ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๙) “เพ่งความสนใจลงไปถึงสิ่งที่เป็นสาเหตุของความทุกข์ ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๙) “เพ่งความสนใจลงไปถึงสิ่งที่เป็นสาเหตุของความทุกข์ ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ

วันพฤหัสบดีที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๑๑

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๘)

“เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ

เพ่งความสนใจลงไปที่อริยาบถ จิตรวมดวงลงที่อิริยาบถเป็นสมถะ จิตถอนออกเห็นรูปยืน รูปเดิน รูปนั่ง รูปนอนเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด

ไม่มีผู้ยืน มีแต่รูปยืน ไม่มีผู้เดิน มีแต่รูปเดิน ไม่มีผู้นั่งมีแต่รูปนั่ง ไม่มีผู้นอนมีแต่รูปนอน เห็นความไม่เที่ยงของรูปเป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นการเห็นอริยสัจในอิริยบถก็เป็นวิปัสสนา

ญาณวชิระ

เพ่งความสนใจลงไปที่การเคลื่อนไหว จิตรวมดวงลงที่อาการเคลื่อนไหว ไม่มีผู้เคลื่อนไหว มีแต่การเคลื่อนไหวก็เป็นสมถะ จิตถอนออกจากการรวมดวงที่อาการเคลื่อนไหว พิจารณาเห็นรูปมีการเคลื่อนไหว และเห็นองคาพยบต่างๆ เคลื่อนไหวตามอยู่ตลอด มีการก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับไปข้างหลัง มีการแล การเหลียว การลิ้มรส การครองจีวร การทาบสังฆาฏิ การสวมใส่เสื้อผ้า เป็นต้น มีความไม่เที่ยงเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เป็นการเห็นอริยสัจ แม้ในความเคลื่อนไหวก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง ตลอดจนอวัยวะส่วนอื่นๆ จิตรวมดวงลงที่ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง อาการใดอาการหนึ่ง ก็เป็นสมถะ จิตถอนออกมาพิจารณาเห็นอวัยวะ มีความไม่สะอาดเป็นของปฏิกูล เป็นรังของโรคชนิดต่างๆ  จิตเกิดความท้อถอยการยึดถือในอวัยวะต่างๆ ก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่ ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม จิตรวมดวงลงไปที่ธาตุดิน น้ำ ไฟ ลมก็เป็นสมถะ จิตถอนออกมาพิจารณาเห็นความไม่มีอยู่จริงความเปลี่ยนแปลงความเป็นทุกข์ของธาตุในกาย ไม่มีส่วนใดน่ายึดถือ ก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่รูปกายเป็นประหนึ่งซากศพ  ทั้งรูปกายของตนเองและผู้อื่น จิตรวมดวงลงที่รูปกายเป็นประหนึ่งซากศพ ทั้งซากศพที่ตายใหม่ ซากศพที่กลายสภาพขึ้นอืดเขียวช้ำเลือดช้ำหนอง น่าสะอิดสะเอียน สภาพศพที่มีน้ำเหลืองไหลออกมา สภาพศพที่เน่าเปื่อย สภาพศพที่เหลือแต่โครงกระดูก สภาพศพที่กระดูกย่อยสลายเป็นผุยผง เป็นสมถะ

เมื่อจิตพลิกขณะถอนออกมาพิจารณาความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา เกิดสลดสังเวชเกิดความเบื่อหน่ายในการเกิด เห็นโทษของการมีครอบครัว ต้องคอยเอาใจเขามาใส่ใจเรา ต้องประคับประคองดูแลเติมไม่รู้จักเต็มเหมือนมหาสุมทรที่พร่องอยู่ตลอดเวลา ต้องทำมาหาเลี้ยงชีพ ได้บ้างไม่ได้บ้างก็เป็นทุกข์

เห็นโทษในความขัดแย้ง

ต้องแก่งแย่งชิงไหวชิงพริบ

เห็นโทษของการใส่ความกัน

เห็นการลงโทษทัณฑ์ที่ไม่เป็นธรรม

เห็นการทรมาน

เห็นการจับกุมคุมขัง

เห็นโทษในสังสารวัฏ

จนขนพองสยองเกล้า

รู้สึกว่าสังสารวัฏลุกเป็นไฟอยู่ตลอด

อยากหนีไปให้พ้น ก็เป็นวิปัสสนา

ญาณวชิระ

เพ่งความสนใจลงไปที่ขันธ์ ๕ คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จิตรวมดวงลงไปที่ขันธ์ ๕  เมื่อจิตถอนออกมาพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงของขันธ์ ๕  แม้รูปก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้เวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้สัญญาก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้สังขารก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา แม้วิญญาณก็ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

เพ่งความสนใจลงไปที่อายตนะทั้งภายในและภายนอกคือตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ และรูป เสียงกลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ คืออารมณ์ที่เกิดขึ้นทางใจ จิตรวมดวงลงไปที่อายตนะทั้งภายในและภายนอก ก็เป็นสมถะ จิตถอนออกจากการเพ่งอายตนะมาพิจารณาเห็นอายตนะเป็นประหนึ่งไฟลุกโชนด้วยราคะ โทสะ โมหะอยู่ตลอด เห็นความไม่เที่ยงของอายตนะ เกิดความสลดสังเวช เบื่อหน่ายท้อถอยในความทุกข์ร้อน และความไม่มีอยู่จริงของอายตนะ ก็เป็นวิปัสสนา

เพ่งความสนใจลงไปที่อริยสัจ จิตรวมดวงลงไปที่ทุกข์เป็นสมถะ เห็นความทุกข์เป็นสภาพที่เป็นทุกข์ เห็นการเกิดเป็นทุกข์จริง เห็นความเจ็บป่วยเป็นทุกข์จริง เห็นความตายเป็นทุกข์จริง ความเศร้าโศกเสียใจก็เป็นทุกข์จริง ความอยากได้ใคร่ดีแล้วไม่ได้ดั่งใจก็เป็นทุกข์จริง ความประสบกับสิ่งที่ไม่ชอบใจ ก็เป็นทุกข์จริง พลัดพรากจากสิ่งที่รักที่ชอบใจ ก็เป็นทุกข์จริง

มองอริยสัจเข้ามาที่ใจ

เห็นใจเป็นทุกข์ ก็เห็นอริยสัจที่ใจ

ญาณวชิระ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๘) “เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๘) “เพ่งความสนใจลงไปที่อิริยาบถ ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ

(บทที่ ๒๗) “ ต้องพลิกขณะจิตจากสมถะสู่วิปัสสนา”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

ต้องพลิกขณะจิตจากสมถะสู่วิปัสสนา

            คำว่า “เพ่งความสนใจลงไป” ก็คือ “ฌาน” นั่นเอง

การเพ่งเป็นสมถะ

เพ่งความสนใจลงไปที่ไหน

จิตก็รวมลงอยู่ที่นั่น

จิตรวมลงที่ไหนความสงบระงับก็มีที่นั่น

ญาณวชิระ

เมื่อจิตเข้าถึงความสงบจมดิ่งแช่นิ่งอยู่กับความว่างภายใน พอจิตถอนออกจากความสงบ ก็ฝึกพลิกขณะจิตกลับไปพักไว้ที่ลมหายใจ อย่าปล่อยให้จิตเลื่อนลอยปรุงแต่งอย่างไร้หลัก

พอถอนออกจากความสงบ ก็พลิกขณะจิตกลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจ แล้วพลิกขณะจิตกลับไปขบคิดพิจารณาความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ ความไม่มีตัวตน

ความไม่แน่นอน

มีอยู่แม้กระทั่งกับจิต

ความไม่แน่นอน

มีอยู่แม้กระทั่งในความว่าง

ญาณวชิระ

คำว่า ขบคิด พลิกขณะจิต คือ คิดอย่างเอาใจจดจ่อหาผล ไม่ใช่ใช้ความคิดอย่างธรรมดา ฝึกเปลี่ยนจิตที่เพ่งจับจ้องให้ความสนใจอยู่กับอารมณ์หนึ่งไปยังอีกอารมณ์หนึ่ง ฝึกเปลี่ยนความคิดหนึ่งไปยังอีกความคิดหนึ่งอยู่เนื่องๆ เพื่อพลิกขณะจิตจากสมถะไปสู่วิปัสสนา หากไม่ฝึกจิตก็ไม่รู้วิธีที่จะพลิกตัวเอง ก็ฝึกอยู่เนื่องๆ จนจิตรู้ที่จะพลิกขณะจิตด้วยจิตเอง เพื่อให้จิตเกิดความรู้ขึ้นมาไม่อย่างนั้นจิตจะจมดิ่งแช่นิ่งลึกไม่รับรู้อารมณ์

ระหว่างสมถะกับวิปัสสนา จึงทำงานสืบเนื่องเป็นอันเดียวกัน หนุนเนื่องซึ่งกันและกัน ต่างกันตรงที่ทำคนละขณะจิต ขณะจิตหนึ่งนิ่งสงบราบเรียบสว่างไสวอยู่ภายใน อีกขณะจิตหนึ่งเกิดสติระลึกรู้ ขบคิดพิจารณาความไม่เที่ยงแท้แน่นอนของสภาวะที่เกิดขึ้น

ฌาน คือเพ่ง เพ่งความสนใจลงไปที่ลมหายใจ จิตรวมลงที่ลมหายใจ จิตละวางลงหายใจเข้าสู้ความว่างภายใจก็เป็นสมถะ ระยะเวลาที่จิตรวมดวงเป็นสมถะ สว่างไสวเด่นดวงอยู่นั้น จะช้าจะนานแค่ไหนก็ไม่สามารถบอกได้ ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยของจิตดวงนั้นๆ

บางขณะแค่เข้าไปแตะความสงบก็ถอนออก บางขณะก็ทรงอยู่นานบางขณะก็ทรงอยู่ชั่วขณะหนึ่ง แต่ละครั้งไม่แน่นอน เมื่อจิตถอนออก บางขณะก็กลับเข้าไปใหม่ได้ บางขณะก็กลับเข้าไปใหม่ไม่ได้ บางขณะก็ยึดอารมณ์อย่างอื่นทั้งอารมณ์ที่เป็นกุศลและอกุศลปรุงแต่งสืบเนื่องเลื่อนลอยต่อไปเหมือนนกเต้นเกาะไปตามกิ่งไม้กิ่งใหม่ไปเรื่อย

วิธีที่จะกลับเข้าสู่ความว่างภายในได้ ก็ต้องพลิกขณะจิตไปสู่ที่ตั้งเดิมคือลมหายใจ เป็นการกลับไปเริ่มต้นที่ลมหายใจใหม่อีกครั้ง แล้วลมหายใจจะดึงดูดจิตกลับเข้าไปสู่ความว่างภายใน

เมื่อจิตถอนออกมา ก็ฝึกหัดให้รู้วิธีที่จะดำเนินจิตกลับเข้าไปด้วยวิธีเดิมๆ เนือง ๆ

สำหรับผู้ที่ฝึกสมาธิจนชำนาญในการเข้าและการออกจากสมาธิแล้ว แม้จิตจะถอนออกก็สามารถกำหนดจิตลงไปที่ความว่างใหม่ได้ โดยไม่ต้องกลับไปตั้งหลักที่ลมหายใจใหม่อีกครั้ง พอเพ่งความสนใจลงไปที่ความสงบ จิตก็จะรวมดวงดำเนินไปสู่ความว่าง ความว่างก็ปรากฏเมื่อจิตละวางลมหายใจ เข้าสู่ความว่างภายใน มีความเป็นเอกภาพรวมดวง เบิกบานสว่างไสวเด่นดวงอยู่เช่นนั้น ก็เป็นสมถะ เมื่อจิตถอนออกมาพลิกขณะจิตไปเพ่งความสนใจระลึกรู้อยู่กับลมหายใจพิจารณาลมหายใจว่า มีความเกิดดับ มีความไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

ลมหายใจมีอยู่แต่ไม่มีผู้หายใจ

มีแต่การหายใจ

เป็นการเห็นอริยสัจในลมหายใจ

ก็เป็นวิปัสสนา

ญาณวชิระ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๗) “ ต้องพลิกขณะจิตจากสมถะสู่วิปัสสนา” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร)

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๗) “ ต้องพลิกขณะจิตจากสมถะสู่วิปัสสนา” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันพุธที่ ๒๙ กันยายน พ.ศ.๒๕๖๔ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๑๐

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ

(บทที่ ๒๖)

“ วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ) ”

เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ

: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ)

            ส่วนวิธีดูลมหายใจสำหรับการฝึกหัดในระยะแรกนั้น ให้ทดลองทำความรู้จักกับลมหายใจของตนเองตามขั้นตอนดังนี้

รู้ว่า คนเรามีลมหายใจเป็นสัญญลักษณ์ว่ายังมีชีวิต

– วิธีฝึกตอนแรกก็นั่งเฉยๆ หลับตาเบาๆ ทำตัวให้ว่างๆ เปล่าๆ เหมือนภาชนะเปล่า เหมือนในจักรวาลนี้มีเราอยู่เพียงคนเดียว ตั้งใจว่าไม่คิดอะไรเลย ประมาณ ๑ นาที แล้วลองกลั้นลมหายใจจนสุดกลั้นจึงปล่อย จากนั้น สังเกตจังหวะลมหายใจที่ถี่หอบ ก็จะรู้ว่าชีวิตมีลมหายใจ

            รู้ว่าลมหายใจมีเข้ามีออก

 – ลองหายใจเข้าแล้วกลั้นลมหายใจไว้จนสุดกลั้น จะอึดอัดทุรนทุรายเพื่อจะหายใจออก

– ลองหายใจออกแล้วกลั้นลมหายใจไว้จนสุดกลั้น จะอึดอัดทุรนทุรายเพื่อจะหายใจเข้าทดลองอย่างนี้ก็จะทำให้รู้ว่าลมหายใจมีเข้ามีออก

            รู้ว่าลมหายใจเข้าลมหายใจออกมีกระทบโพรงจมูก

  – ลองหายใจเข้า หายใจออก แล้วสังเกตลมกระทบที่โพรงจมูก กระทบเพดานหน้าผากด้านใน โดยหายใจเข้ายาว มีสติระลึกรู้ไว้ที่โพรงจมูก และหน้าผากด้านใน ก็จะรู้ว่า ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก มีการกระทบโพรงจมูก

            รู้ว่าลมหายใจเข้าท้องพอง ลมหายใจออกท้องยุบ

  – เมื่อหายใจเข้า ลองเอาความรู้สึกย้ายไประลึกรู้อาการพองขึ้นของท้อง ความรู้สึกจะรับรู้ได้ถึงกระบังลมและซี่โครงขยายออก

– เมื่อหายใจออก ลองเอาความรู้สึกขยายไประลึกรู้อาการยุบลงของท้อง ความรู้สึกจะรับรู้ได้ถึงกระบังลมและซี่โครงยุบลงก็จะรู้ว่า ลมหายใจเข้าท้องพอง ลมหายใจออกท้องยุบ

            รู้ว่าลมหายใจมีสั้น มียาว

  – เอาสติเพ่งจดจ่อความสนใจระลึกรู้ไว้ที่ลมหายใจ จะสั้นก็รู้ จะยาวก็รู้ และไม่ต้องตั้งข้อสงสัยว่าสั้นหรือยาวแบบตั้งใจวัดลมหายใจ เพียงแต่ให้ความสนใจจดจ่อรู้ลมหายใจอยู่อย่างนั้น เหมือนยามเฝ้าประตู จดจ่อๆ ความสนใจ เฝ้าดูคนเดินผ่านเข้าออก คนเตี้ยก็รู้ คนสูงก็รู้ รู้ว่ามีคนเข้า – ออกเท่านั้น ไม่ต้องรู้แบบต้องวัดส่วนสูงว่า คนนี้สูงเท่าไร คนนี้เตี้ยเท่าไหร่ แต่รู้ว่าสูงว่าเตี้ย ว่าดำ ว่าขาวเท่านั้น ไม่ใช่รู้แบบใครเดินเข้าออกก็ตามเข้าไปดู ทำอย่างนี้ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีสั้นมียาว

            รู้ว่าลมหายใจมีหยาบมีละเอียด

   – เมื่อเพ่งความสนใจจดจ่อระลึกรู้ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก จะเห็นลมหายใจหยาบเป็นลำพุ่งเข้าพุ่งออก แล้วค่อยๆ กลายเป็นลมหายใจละเอียดบางเบา ก็อย่าสงสัยให้รู้ว่าลมหายใจมีหยาบมีละเอียด ก็ดูความหยาบ ความละเอียด ตามอาการของลมหายใจต่อไป ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีหยาบ มีละเอียด

            รู้ว่าลมหายใจมีปรากฏ มีหาย

    – เมื่อเห็นลมหายใจปรากฏชัด ทั้งหยาบทั้งละเอียดอยู่ ก็อย่าสงสัยอย่าตกใจกลัว อย่าตื่นเต้นจนเกินไป ให้รู้ว่าลมหายใจมีปรากฏ มีหาย ประคับประคองอาการนั้นไว้เหมือนคนกลัวเพชรมีค่าจะหล่นหายก็จะรู้ว่า  ลมหายใจมีปรากฏ  มีหาย

            รู้ว่า ลมหายใจมีเกิด มีดับ รู้ว่า ลมหายใจไม่เที่ยง

  – หายใจเข้า มีการเกิด ดับครั้งหนึ่ง หายใจออก มีการเกิด ดับครั้งหนึ่ง รู้ว่ามีความไม่เที่ยงอยู่ทุกลมหายใจเข้าออก

– หายใจเข้า มีการเกิด หายใจออกมีการดับ เห็นการเกิดและการตาย อยู่ทุกลมหายใจเข้า ออก ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีเกิด มีดับ รู้ว่า ลมหายใจไม่เที่ยง

           รู้ว่า ลมหายใจมีอยู่ มีผู้รู้ลมหายใจ

– ลมหายใจก็อย่างหนึ่ง

ความคิดก็อย่างหนึ่ง

ผู้รู้ความคิดและลมหายใจก็อย่างหนึ่ง

พระอาจารย์ญาณวชิระ

– ลมหายใจมีอยู่มีการเข้าการออกตามธรรมชาติและมีผู้รู้ลมหายใจ ลมหายใจจึงมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้

– ลมหายใจก็เข้าออกอยู่อย่างนั้น แม้ผู้รู้ก็รู้อยู่อย่างนั้นไม่ใช่รู้ไปตามความอยากที่ใจอยากรู้ หรือไม่ใช่รู้ไปตามความคิดเห็น แบบมีตัณหาและทิฏฐิเข้าไปอิงอาศัยทำอย่างนี้ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีอยู่ มีผู้รู้ลมหายใจ

            ดูกายในอิริยาบถใหญ่ เปลี่ยนท่าอย่างไรรู้อย่างนั้น

       – ดูกายในท่านั่ง : นั่งตรงๆ นั่งเอกเขนก นั่งพิง กึ่งนั่งกึ่งนอน นั่งหย่อนเท้า นั่งเท้าแขน นั่งรถ นั่งเรือ นั่งเครื่องบิน นั่งอย่างไรรู้อย่างนั้น มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในท่านั่ง

เห็นรูปนั่งแต่ไม่มีผู้นั่ง

       – ดูกายในท่านอน : นอนหงาย นอนคว่ำ นอนตะแคงซ้าย นอนตะแคงขวา นอนชันเข่า นอนมือก่ายหน้าผาก นอนพลิกไปท่าไหนรู้ท่านั้น นอนอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปนอน แต่ไม่มีผู้นอน

       – ดูภายในท่าเดิน : เดินไปข้างหน้า เดินเร็ว เดินช้า เดินเล่นๆ กึ่งเดินกึ่งวิ่ง เดินเลี้ยวซ้าย เดินเลี้ยวขวา เดินตุปัดตุเป๋ เดินทอดน่อง เดินกลับไปกลับมา เดินอย่างไรรู้อย่างนั้น ก้าวเท้าไปอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปเดินแต่ไม่มีผู้เดิน

   – ดูกายในท่ายืน : ยืนตรงๆ ยืนโน้มไปข้างหน้า ยืนโน้มไปข้างหลัง ยืนเท้าเอว ยืนโยกไปโยกมา ยืนพิง ยืนเหม่อมอง ยืนอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปยืนแต่ไม่มีผู้ยืน

            ดูกายในอริยาบทย่อย : เคลื่อนไหวอย่างไรรู้อย่างนั้น

    – ดูการเคลื่อนไหวของกาย : ดูการมอง การแล การเหลียว ดูการกระพริบตา ดูการหลับตา รู้สึกรับรู้ได้ถึงการหันซ้าย หันขวา เอี่ยวซ้าย เอี่ยวขวา การอ้าปาก การยิ้ม การหัวเราะ การกิน การดื่ม การลิ้มรส การเคี้ยว การกลืน การก้มหน้า การขยับแขน การกระดิกนิ้วมือนิ้วเท้า การสวมใส่เสื้อผ้า การถ่มน้ำลาย การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเกา การพลิกฝ่ามือ การคว่ำฝ่ามือ การหงายฝ่ามือ การพูด การคุย การเจรจา การต่อรอง การสั่งงาน การทะเลาะ การโต้เถียง มีการเคลื่อนไหวอย่างไร รู้อย่างนั้น เป็นความรู้สึกตัวไปตามความเคลื่อนไหวของอวัยวะทุกส่วน

เห็นการเคลื่อนไหวแต่ไม่มีผู้เคลื่อนไหว

            คำว่า “เห็น” ไม่ได้หมายความว่าตาเห็น คำว่า “ดู” ไม่ได้หมายความว่า “ตาดู”

แต่หมายความว่า เห็นด้วยความรู้สึก ดูด้วยความรู้สึก รู้สึกรับรู้ได้ถึงการมีอยู่ของลมหายใจ รู้สึกรับรู้ได้ถึงการเปลี่ยนท่านั่ง รู้สึกรับรู้ได้ถึงรูปนั่ง รูปยืน รูปเดิน รูปนอน รู้สึกรับรู้ได้ถึงการเคลื่อนไหวของอวัยวะส่วนต่างๆ ของร่างกาย รู้สึกรับรู้ได้ถึงความคิดในหัว

คำว่า “เห็น” ในการปฏิบัติสมาธิ

จึงไม่ได้หมายถึงตาเห็น

แต่หมายถึงเห็นด้วยตาภายใน

คือมีสติระลึกรู้

ดวงตา เป็นตาของกาย เอาไว้มองดู

แต่สติเป็นตาของใจ

เอาไว้ให้ใจระลึกรู้

พระอาจารย์ญาณวชิระ

ลมหายใจมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้ ไม่ใช่เพื่อให้ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัย กายมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้ ไม่ใช่เพื่อให้ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัย

            ในที่สุด จากการเฝ้าสังเกตอย่างต่อเนื่อง ก็จะเห็นร่างกายชัดขึ้น จากการเฝ้าสังเกตการเคลื่อนไหวของร่างกาย และเห็นกายสังขาร คือลมหายใจเข้า ออก ที่คอยหล่อเลี้ยงร่างกายเอาไว้ ร่างกาย สติก็เห็นชัด กายสังขาร คือลมหายใจที่หล่อเลี้ยงร่างกายเอาไว้ สติก็เห็นชัด เห็นชัดขึ้นทั้งร่างกายและสิ่งที่หล่อเลี้ยงร่างกาย

การเฝ้าสังเกตทั้งร่างกาย และทั้งกายสังขาร ก็เป็นภาวนาขึ้นมา เพราะการสังเกตดูบ่อยๆก็เห็นชัดขึ้นมาเรื่อยๆ จนจิตนิ่งรู้อยู่กับสิ่งอันเดียวนี้ ไม่รู้อย่างอื่น ไม่แตกความคิดออกไปเก็บเอาสิ่งอื่นมารู้ ก็มีอารมณ์อันเดียว ขบคิดอยู่กับร่างกายและกายสังขาร คือ ลมหายใจ

บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๖) “ วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ) ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น

The post บันทึกธรรม สัมมาสมาธิ (บทที่ ๒๖) “ วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ) ” เขียนโดย พระอาจารย์ญาณวชิระ: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น appeared first on Manasikul Online.