“บันทึกการเดินทาง…

“ทศชาติ ปณิธามหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ”

เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ตอนที่ ๘ “การบำเพ็ญพระราชกรณียกิจของพระองค์ท่าน… เป็นวิถีแห่งพระโพธิสัตว์ ” ๒๕๖๖ กตัญญูกตเวทิตา ตามรอยทศธรรม กำลังใจแห่งชีวิต

ย้อนกลับไปเมื่อวันที่ ๑๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ ซึ่งเป็นวันคล้ายวันพระราชสมภพของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง นอกจากเป็นวันที่ลูกๆ ได้แสดงความเคารพรักอย่างเต็มเปี่ยมต่อแม่ของแผ่นดินแล้ว ยังเป็นวันที่เราได้แสดงความกตัญญูต่อแม่ผู้ให้กำเนิด แม้ว่า เราทุกคนนั้นต่างก็รักแม่ของเรา และแสดงความรักด้วยการกระทำอย่างยอดเยี่ยมมาตลอดชีวิตแล้วก็ตาม แต่วันแม่แห่งชาตินั้น มีความหมายอันเป็นสัญลักษณ์ที่หลอมรวมดวงใจให้เราเป็นหนึ่งเดียวกัน…เพราะมีแม่ จึงมีเรา เพราะมีแม่ จึงมีพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ พระรัตนตรัยที่ดำรงมั่นด้วยหลักธรรมอันบริสุทธิ์ซึ่งเป็นหนทางในการพาเราออกจากทุกข์ในสังสารวัฏได้อย่างสมบูรณ์…

และในวันนั้นของปีที่แล้ว พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ) วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร ได้ให้สัมภาษณ์ รายการบันทึกสถานการณ์ FM 92.5 MHz / AM 891 KHz สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เกี่ยวกับ ที่มาและความสำคัญของหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ นับเป็นครั้งแรกในรอบ ๔ ปี ที่พระอาจารย์ปรากฏเสียงผ่านสื่อสารมวลชน

รายการ บันทึกสถานการณ์ : พระอาจารย์ครับ ที่มา และความสำคัญ ของหนังสือ “ทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ ที่ได้จัดทำขึ้นมา มีที่มาและความสำคัญอย่างไรบ้างครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : เจริญพร เนื่องจากปีนี้ เป็นปีมหามงคลของปวงชนชาวไทย ตามที่เราทราบกันดีอยู่แล้ว ว่าเป็นปีที่สมเด็จพระนางเจ้าสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา คนไทยถือกันว่า ผู้ที่จะเกิดมาเป็นเจ้าฟ้ามหากษัตริย์ ก็ล้วนเสด็จมาเพื่อบำเพ็ญบารมีธรรม

ดังนั้น การบำเพ็ญพระราชกรณียกิจนานาประการของพระองค์ท่านตลอดระยะเวลาที่ผ่านมาจึงเป็นวิถีแห่งพระโพธิสัตว์

การจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ” ซึ่งเป็นเรื่องราวการบำเพ็ญบารมีของพระพุทธเจ้า ทั้ง ๑๐ พระชาติ ก่อนตรัสรู้ในพระชาติที่ ๑๑ หนังสือทศชาติเล่มนี้ จึงเหมาะสมกับโอกาสอันเป็นมหามงคลของปวงชนชาวไทยเช่นนี้ ซึ่งมีไม่บ่อยนัก เราจะทราบว่า การเขียนหนังสือ เมื่อก่อนนี้ จะไม่มีความชัดเจนมาก ไม่มีความแพร่หลาย การเขียนทศชาติ คุณทรงพล คงเห็นว่า มีการเขียนเรื่องทศชาติ ตามผนังโบสถ์ในวัด ต่อมาก็มีการเขียนเป็นหนังสือ ซึ่งมีสำนวนหลายๆ สำนวน

ในการนี้ อาตมภาพทั้งห้ารูปจากวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ประกอบด้วย หลวงพ่อธงชัย สุขญาโณ (อดีตพระพรหมสิทธิ) พระมหาสังคม ญาณวฑฺฒโน (อดีตพระราชอุปเสณาภรณ์) พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) พระมหาบุญทวี ปญฺญาวํโส (อดีตพระศรีคุณาภรณ์) และพระมหาสมจิตร จิตฺตธมฺโม (พระครูสิริวิหารการ) จึงได้รวบรวม เรียบเรียง หนังสือฉบับนี้ขึ้นมา เพื่อร่วมเฉลิมพระเกียรติในโอกาสอันเป็นมหามงคลนี้ เจริญพร

รายการบันทึกสถานการณ์ : หนังสือฉบับนี้ มีรายละเอียดและมีหลักธรรมอะไรบ้างครับที่แตกต่างจากบททั่วไป ครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : ในหนังสือทศชาติ ฉบับนี้ ได้เรียบเรียงขึ้นมาจากพระไตรปิฎก อรรถกถา แล้วก็นำมาปรับปรุง ใช้สำนวนภาษาที่เรียบง่าย ให้เข้ากับยุคสมัย และเป็นปัจจุบัน มีอรรถรสภาษาทางวรรณกรรมทางพระพุทธศาสนา เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงแก่นธรรมที่ปรากฏอยู่ในทศชาติได้ง่าย

นอกจากนั้นแล้ว ยังมีการจัดแบ่งชื่อบทใหม่ในแต่ละพระชาติ ในแต่ละชาดก เพื่อให้ผู้ฟังชวนติดตาม โดยยึดเนื้อหาพุทธชาดกตอนนั้นๆ เป็นหลัก นอกจากนั้น ในหนังสือเล่มนี้ จะมีแผนที่ชมพูทวีปในสมัยพุทธกาลไว้ด้วย เวลาเราอ่านชาดก จะมีชื่อเมืองต่างๆ ที่ปรากฏอยู่ในชมพูทวีป หรือว่าในอินเดียปัจจุบัน เราก็จะทราบว่ามีชื่อคล้ายๆ กัน

ทีนี้ เราต้องการยึดโยงให้ผู้อ่านเชื่อมโยงระหว่างชาดกกับสมัยพุทธกาล หรือว่าในพุทธประวัติ จึงเขียนภาพประกอบขึ้นมา เวลาผู้อ่านๆ ไปก็จะสามารถจินตนาการเพื่อจะเชื่อมโยงกับแผนที่โลกในปัจจุบันไว้ด้วย เพราะโดยปกติ ชาดกจะอยู่ในจินตนาการ เวลาอ่านจะทำอย่างไรให้รู้สึกว่าเหตุการณ์ในชาดกใกล้ชิดกับชีวิตเรามากที่สุด และก็ใกล้ชิดกับสมัยพุทธกาลมากที่สุด จึงมีการสร้างแผนที่ขึ้นมา

นอกจากนั้นแล้ว ในทศชาติฉบับนี้ ก็จะมีการเก็บรายละเอียดที่สำคัญ ก่อนที่พระพุทธเจ้าจะตรัสชาดกนั้นๆ เอาไว้ เหตุการณ์ก่อนที่จะเกิดชาดก เกิดอะไรบ้าง แล้วพระองค์ก็จะตรัสเล่าเรื่องชาดกนั้นๆ ไปจนจบ พอจบแล้วพระองค์จะสรุปว่า ในชาตินั้น ใครเป็นใครแล้วกลับมาเกิดที่ร่วมกับพระชาติของพระองค์ในพระชาติสุดท้ายที่จะมาตรัสรู้ว่าใครเป็นใครบ้าง นอกจากนั้น ก็เขียนเชื่อมกับพุทธประวัติด้วยนะว่า หลังจากที่ตรัสชาดกเสร็จแล้ว มีพุทธกิจอะไรต่อ ก็จะเป็นฉบับที่พิเศษขึ้นมา

อาตมาขอยกตัวอย่าง ชาดกเรื่อง พระจันทกุมาร คุณทรงพล คงเคยได้ยินเรื่องพระเทวทัตใช่ไหม พระเทวทัตที่ประทุษร้ายพระพุทธเจ้าด้วยประการต่างๆ มีการกลิ้งหินลงมาจะทับพระพุทธเจ้า ปล่อยช้างนาฬาคิรีไป มีการส่งนายขมังธนูไป จะปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า เหตุการณ์นี้แหละเป็นที่มาของการตรัสพระชาดกชื่อว่า จันทกุมาร ที่มีเหตุการณ์ที่พระจันทกุมารถูกใส่ความโดยประการต่างๆ อันมีสาเหตุมาจากการตัดสินอรรถคดีที่ตรงไปตรงมาาของพระจันทกุมาร ซึ่ก็นำมาสู่การจองเวรของผู้ที่ได้รับผลกระทบต่อผู้ที่ตัดสินคดีอย่างตรงไปตรงมาของพระจันทกุมารจึงถูกจับไปบูชายันต์

ทีนี้เราไม่เคยเห็นว่า พระเทวทัต ที่ส่งนายขมังธนูไป จะไม่ปรากฏในสำนวนอื่นๆ ในพุทธประวัติที่เราศึกษากันว่า เอ๊ะ ที่พระเทวทัตส่งนายขมังธนูไปเนี่ย ได้มีวิธีการอย่างไรบ้าง ในทศชาติฉบับนี้ ก็จะมีการเก็บในรายละเอียดว่า พระเทวทัตส่งนายขมังธนูไปยิงพระพุทธเจ้า ว่ามีการเตรียมการอย่างไร โดยคัดสรรคนแแม่นธนูมาตั้ง ๕๐๐ คน จากนั้นก็เอามาฝึกจนเหลือ ๓๑ คน ในจำนวน ๓๑ คนนี้ ก็ยังคัดเอาหัวหน้าทีมขึ้นมาคนหนึ่ง จากนั้น เราก็จะเห็นการวางแผนปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า การวางแผนฆ่าตัดตอน เพื่อจะปกปิดความผิดของพระเทวทัต เพราะฉะนั้น เราจะเห็นต่อไปว่า ผลของการกระทำอย่างนี้ขอพระเทวทัตเนี่ย มีผลกรรมอะไรตามมาบ้าง ซึ่งพระเทวทัตได้ทำกรรมต่างๆ กับพระพุทธเจ้า ทำกรรมต่างๆ ไว้กับพระศาสนา ทำกรรมต่างๆ ไว้กับคณะสงฆ์

ฉะนั้น ในทศชาติฉบับนี้ จึงเขียนรายละเอียดไว้ค่อนข้างชัดเจนและละเอียดมาก นอกจากนั้นแล้ว ในท้ายเล่มของหนังสือเล่มนี้ ยังมีดัชนีอธิบายคำทางศาสนาที่ยากๆ เอาไว้ด้วย เวลาผู้อ่านๆ ไป อาจไม่คุ้นเคยกับศัพท์ทางพระศาสนา ว่าคำนี้หมายถึงว่าอะไร ก็เปิดไปด้านหลังท้ายหนังสือก็จะมีคำอธิบายไว้ เจริญพร

รายการบันทึกสถานการณ์ : ทศชาติ ก็คือ ชาดกสิบชาติ คือพระเจ้าสิบชาติ สำคัญ คือ พูดถึงการบำเพ็ญบารมี ๑๐ ชาติ ก่อนที่จะเป็นเจ้าชายสิทธัตถะ ซึ่งสิบชาตินี้ ถ้าสมมติว่า เราจะอ่าน ต้องอ่านรวดเดียวหมดเลยไหมหรือว่า เราจะอ่านทีละชาติแล้ว จะปะติดปะต่อกันไหมครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : พระพุทธองค์ตรัสชาดกทั้งสิบเรื่องต่างกรรม ต่างวาระ ต่างเหตุการณ์ เพราะฉะนั้น เวลาเราอ่าน ก็อ่านเป็นเรื่องๆ ได้ เปิดไปเรื่องใดก็อ่านเรื่องนั้นได้ เพราะแต่ละเรื่องก็มีแก่นธรรมอยู่ในนั้น และสำนวนนี้ก็สนุกสนาน เนื่องจากว่า มีการเก็บรายละเอียดจากอรรถกถา และพุทธประวัติจากพระไตรปิฎกด้วย อย่างเช่น การเกิดของพิธีกรรมการกรวดน้ำ ก็จะมีด้วย ปรากฏอยู่ในตอนที่ พระเจ้าพิมพิสาร ซึ่งถ้าอ่านในสำนวนอื่นจะไม่มี แต่ในสำนวนนี้มีเก็บรายละเอียดเหล่านี้เอาไว้

รายการ บันทึกสถานการณ์ : อ่านแล้วเป็นเหมือนอ่านนิทานไหมครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : เหมือนนิทาน แต่ว่าก็มีความใกล้เคียกับความเป็นจริง อย่างเช่น กรณีที่…ถ้าใครเคยไปอินเดีย จะเชื่อมโยงร้อยเรียงเรื่องราวเข้าไว้ด้วยกันได้หมดเลย เหมือนจะมีภาพปรากฏเด่นชัดขึ้นมาเหมือนกับเหตุการณ์ในชาดก อย่างเช่นเวลาไปวัดเวฬุวัน ที่ปรากฏเหตุการณ์ต่างๆ ของพระเจ้าพิมพิสารที่ถวายวัด ก็จะมาเชื่อมโยงกับชาดกในนี้ด้วย

รายการ บันทึกสถานการณ์ : ถ้ามีการได้อ่านและศึกษาอย่างถ่องแท้แล้ว พระอาจารย์ครับ หลักธรรมที่จะได้จากทศชาติชาดก จะได้หลักธรรมอะไรบ้างครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : ในทศชาติชาดกจะมีหลักธรรมใหญ่ๆ ที่จะทำให้เป็นพระพุทธเจ้า เยอะอยู่ มีอยู่ ๑๐ ข้อ อันดับแรกก่อนนะ พระเตมีย์ ท่านบำเพ็ญเนกขัมมะบารมี พระมหาาชนกบำเพ็ญวิริยะบารมี ซึ่งเราก็ทราบกันอยู่แล้ว เพราะในหลวงรัชกาลที่ ๙ พระองค์ท่านก็ทรงพระราชนิพนธ์พระมหาชนกไว้ เรื่องวิริยะบารมี เราก็ทราบอยู่แล้ว เรื่องที่ ๓ เรื่องสุวรรณสาม บำเพ็ญเมตตาบารมี นี้เป็นเรื่องสำคัญ เป็นเรื่องความกตัญญู ถ้าใครได้อ่านเรื่องนี้ คุณพ่อคุณแม่น้ำตาไหล โดยเฉพาะเป็นพระภิกษุสงฆ์ ถ้าได้อ่านเรื่องนี้จะหวนระลึกถึงคุณของบิดามารดาอย่างยิ่ง

เหตุผลก็คือว่า ตอนที่ท่านบวช ท่านไม่มีโอกาสที่จะได้อุปัฏฐากบำรุงพ่อแม่เหมือนกับคนทั่วๆ ไป เนื่องจากความเป็นพระ เหตุการณ์ก่อนที่พระพุทธเจ้าจะตรัสเล่าเรื่องสุวรรณสาม ก็มาจากเหตุการณ์ที่ลูกเศรษฐีคนหนึ่งที่ท่านบวช แล้วทำให้ครอบครัว พ่อแม่ของท่าน ครอบครัวล่มจม ท่านก็ถูกตำหนิจากพระด้วยกัน ท่านก็เลยอาศัยความเป็นพระบิณฑบาตมาก็เอาอาหารมาให้พ่อแม่ก่อนที่ตัวเองจะฉัน ได้ผ้าอะไรมาก็มาตัดเย็บด้วยมือของตัวเองให้พ่อแม่ พระสงฆ์ก็ตำหนิอย่างหนัก ในที่สุดท่านก็ลำบากใจเรื่องนี้ แต่พระพุทธเจ้าก็ตรัสสรรเสริญท่านในเรื่องนี้ว่า ต้องเลี้ยงดูพ่อแม่ เป็นพระก็เลี้ยงดูบิดามารดาได้ ท่าานก็ยกตัวอย่างของพระองค์ว่า วิถีเช่นนี้ พุทธจริยาวัตรเช่นนี้ พระองค์เคยปฏิบัติมาก่อน แล้วพระองค์ก็ตรัสเรื่องสุวรรณสามขึ้นมา ในสำนวนทั่วๆ ไป จะไม่มีเรื่องนี้ แต่ในสำนวนนี้ มีเหตุการณ์เชื่อมร้อยเรียงไว้ด้วย

นอกจากนั้นก็จะมีฉากบารมีธรรมต่างๆ แต่ว่าหลักธรรมเหล่านี้ จะเป็นหลักธรรมหลัก ที่เรียกว่า บารมี ๑๐ ซึ่งปรากฏอยู่ในทศชาติ ซึ่งสามารถนำไปปฏิบัติกับชีวิตของเราได้จริงๆ ในที่นี้อาตมาจะขอยกมา ๓ หัวข้อ ละกัน ที่ปรากฏอยู่ในวิธูรบัณฑิต

วิธูรบัณฑิต มีสาระสำคัญ เหมือนสอนชีวิตข้าราชการ หรือสอนชีวิตข้าราชบริพารตรงๆ เลยนะ พระวิธูรบัณฑิต ท่านบอกว่า หลักธรรมส่วนตัวของคนที่จะทำให้คนเป็นคนดี ท่านบอกว่า คือ สาธุนรธรรม

“สาธุนรธรรม คือหลักธรรมของคนดี ท่านบอกว่า จงเดินทางไปตามทางที่ท่านเดินกันมาแล้ว ในที่นี้หมายถึงว่า การที่ท่านเดินกันมาแล้ว คือทางไหน ก็คือ ความกตัญญู ที่คนดีเขาทำกันตลอด”

“ท่านว่าให้เดินตามทางนี้ และก็ว่า อย่าเผาฝ่ามืออันชุ่ม ก็คือ อย่าคิดร้ายผู้ที่มีพระคุณ และต่อมาก็ อย่าทำร้ายมิตร ไม่ว่าในกาลไหนๆ มิตรภาพที่ดีต้องรักษาไว้ อย่าทำลาย”

และอย่าตกไปในอำนาจของอสตรี ก็คือ ผู้หญิงที่ไม่ดี ผู้หญิงที่มิใช่กุลสตรี ถ้าเป็นผู้หญิงก็อย่าตกไปในอำนาจของอสัตบุรุษ ก็คือ ผู้ชายที่ไม่ใช่คนดีนั่นแหละ

และหลักที่สอง ก็คือ ฆราวาสธรรม ที่ท่านแสดงไว้ ซึ่งชาวพุทธก็ทราบว่าเป็นหลักของครอบครัวที่ดี ครอบครัวที่ดีควรมีหลักอย่างไรให้ครอบครัวเป็นหลักเป็นฐาน ก็คือ สำหรับสามีก็ไม่เป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น ไม่ประมาท สุภาพอ่อนโยน ทำบุญให้ทาน และคบมิตรที่ดี เป็นต้น แต่ว่า หัวข้อสำคัญที่อาตมาอยากจะนำมาขยายความนิดหนึ่งก็คือ ราชวสฺติธมฺม

ราชวัสดีธรรม เป็นหลักธรรมของข้าราชบริพารที่ดี หรือ หลักธรรมของข้าราชการที่ดี ซึ่งพระโพธิสัตว์ พระวิธูรบัณฑิต ท่านกล่าวสสอนไว้ มีทั้งหมด ๔๓ ข้อ อาตมาขอยกตัวอย่างสักเล็กน้อย ก็คือ เมื่อรับราชการแล้ว ต้องเป็นคนเสมอต้นเสมอปลาย อย่ากล้าเกินไป อย่าขลาดจนเสียข้อราชการ หมั่นรู้ในราชกิจ ฉลาดในราชกิจ อย่าตีตนเสมอเจ้านาย อย่าดื่มสุราเมามายจนเสียราชกิจ อย่าเห็นแก่กิน ต้องอ่อนน้อมถ่อมตน รู้จักกาละเทสะ นี้คือ หลักราชวัสดีธรรม ซึ่งถ้าเราเคยติดตาม เราจะทราบว่า ล้นเกล้ารัชกาลที่ ๖ เคยทรงนิพนธ์ “ราชวัสดีธรรม” เอาไว้ พระองค์ท่านก็คงได้ศึกษาพระพุทธศาสนา แและก็ได้นำแนวคิด แก่นธรรมจากพระวิธูรบัณฑิต ไปเป็นพระราชนิพนธ์ขึ้นมา เจริญพร

รายการ บันทึกสถานการณ์ : หนังสือฉบับนี้พระคุณเจ้าทั้งห้ารูปใช้เวลาจัดทำนานแค่ไหนครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : รวมแล้วทั้งหมด เริ่มตั้งแต่ยกร่างต้นฉบับ ตั้งแต่เดือนตุลาคมปีที่แล้ว (คือพุทธศักราช ๒๕๖๓) จนกระทั่งก่อนออกเป็นเล่มในเดือนสิงหาคมปีพุทธศักราช ๒๕๖๔ รวมแล้วก็ ๑๐ เดือนได้ เจริญพร

รายการ บันทึกสถานการณ์ : แล้วถ้าพี่น้องประชาชนคนฟังอยากจะเป็นเจ้าของหนังสือเล่มนี้ จะไปหาที่ไหน ต้องทำอย่างไรครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) : ตอนนี้ในรายละเอียด ผู้ที่จัดพิมพ์คือ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด และบริษัทในเครือเป็นผู้จัดพิมพ์ ทศชาติ ฉบับนี้ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เล่ม เป็นธรรมทาาน และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) เป็นผู้ดำเนินการพิมพ์ และจัดทำเป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) และหนังสือ เสียง (Audiobook) เป็นธรรมทานเช่นกัน โดยความเห็นชอบจากรัฐบาล และได้รับการประสานงานอย่างดียิ่งเลยจากสำนักนายกรัฐมนตรี เรียกว่า ทั้งภาครัฐและเอกชนในคราวนี้ก็มีส่วนร่วมในการทำให้เกิดหนังสือที่ทรงคุณค่าเล่มนี้ ส่วนประชาชน จะได้รับหนังสือเล่มนี้อย่างไรก็รอฟังจากสำนักนายกรัฐมนตรี ในแนวทางว่าจะมีการดำเนินการอย่างไร

รายการบันทึกสถานการณ์ : ก็จะมีการแถลงข่าวนะครับ ในวันจันทร์ที่ ๑๕ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ เวลา ๑๕.๐๐ น. ที่ตึกนารีสโมสร ทำเนียบรัฐบาล วันนี้เป็นวันพระและวันแม่แห่งชาติด้วย อยากจะให้พระอาจารย์ให้หลักธรรมในนี้ ซึ่งเป็นวันแม่แห่งชาติ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีต พระราชกิจจาภรณ์) : ตรงนี้อาตมาขอให้พสกนิกรชาวไทยทุกหมู่เหล่า ถ้าอยากจะร่วมเป็นส่วนหนึ่ง ก็ดาวน์โหลดหนังสือหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) และหนังสือ เสียง (Audiobook) จากเว็บไซต์ของสำนักนายกรัฐมนตรี ไปอ่าน ไปศึกษา แล้วนำเอาหลักธรรมที่มีอยู่ในหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ไปประยุกต์บูรณาการใช้ในชีวิตของตน ใช้ในการบริหารงานขององค์กร ใช้ในการอยู่ร่วมกันในสังคม เพื่อให้สังคมเกิดสันติสุข อันเป็นสังคมอุดมธรรม ที่ปรารถนาของมวลมนุษยชาติ แล้วประมวลผลแห่งการประพฤติปฏิบัติหลักธรรมจากหนังสือทศชาติ น้อมเทิดพระเกียรติ ถวายพระพรชัยมงคล แะด่องค์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง จงทรงมีพระสุขภาพพลานามัย สมบูรณ์ แข็งแรง ขอจงทรงพระเจริญพระชนมายุยิ่งยืนนาน ก็จะสมมโนรสปรารถนาแห่งการได้ศึกษาหลักธรรมจาก ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระนี้ ทุกประการ เจริญพร

รายการ บันทึกสถานการณ์ : กราบขอบพระคุณพระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) จากวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ที่มาพูดคุยกันครับ ขอบพระคุณและกราบนมัสการลาครับ กราบนมัสการครับ

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์ ) : เจริญพร

ต่อมา ในวันที่ ๓๑ สิงหาคม ๒๕๖๕ หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ” จัดพิมพ์แล้วเสร็จ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เล่ม โดยบริษัท เมืองโบราณ จำกัด และบริษัทในเครือ เป็นผู้จัดพิมพ์ และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) เป็นผู้ดำเนินการพิมพ์ รวมทั้งจัดทำเป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) และหนังสือ เสียง (Audiobook) และได้มีการกระจายเสียงออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยไปแล้วเป็นลำดับ

และในวันที่ ๑ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๕ ทางเว็บไซต์ ปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี ได้เปิดให้ลงทะเบียนรับหนังสือทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่นนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ ในเวลาเพียงครึ่งวันก็หมดทันที

ต่อมา ในวันอังคาร ที่ ๖ เดือน กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๕ เวลา ๐๘.๐๐ น. ได้มีการมอบหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ให้แก่คณะรัฐมนตรี ณ ตึกสันติไมตรี ทำเนียบรัฐบาล ด้วย สำนักนายกรัฐมนตรี โดยสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี ได้ให้การสนับสนุนการจัดทำหนังสือด้วยดี มาตั้งแต่ต้น และได้จัดแสดงนิทรรศการความเป็นมาของหนังสือทศชาติ ณ ตึกสันติไมตรี ทำเนียบรัฐบาล เพื่อเทิดพระเกียรติ น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายพระพรชัยมงคล แด่ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงพระองค์นั้น อย่างสูงสุด ด้วยระลึกถึงการบำเพ็ญพระราชกรณียกิจนานัปการของพระองค์ล้วนเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล และความสุขแก่บรรดาอาณาประชาราษฎร์ผู้อาศัยภายใต้ร่มพระบารมีอย่างมิทรงเหน็ดเหนื่อย ประดุจดังการบำเพ็ญ พระบารมีของพระมหาโพธิสัตว์หลายพระชาติสุดที่จะคณานับด้วยปณิธานอันแน่วแน่เพื่อจะได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณเป็นพระพุทธเจ้าในพระชาติสุดท้าย ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชาวโลกตราบจนปัจจุบัน

ขอเชิญดาวน์โหลด หนังสือ เสียง (Audiobook) หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ จาก เว็บไซต์ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี https://www.opm.go.th

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/audio.html

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

“บันทึกการเดินทาง…”ทศชาติ ปณิธามหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ” เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ตอนที่ ๘ “การบำเพ็ญพระราชกรณียกิจของพระองค์ท่าน… เป็นวิถีแห่งพระโพธิสัตว์ ” ๒๕๖๖ กตัญญูกตเวทิตา ตามรอยทศธรรม กำลังใจแห่งชีวิต

The post “บันทึกการเดินทาง…”ทศชาติ ปณิธามหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ” เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ตอนที่ ๘ “การบำเพ็ญพระราชกรณียกิจของพระองค์ท่าน… เป็นวิถีแห่งพระโพธิสัตว์ ” ๒๕๖๖ กตัญญูกตเวทิตา ตามรอยทศธรรม กำลังใจแห่งชีวิต appeared first on Manasikul Online.

๑๕ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ แถลงข่าวครั้งแรก

ย้อนรำลึกเมื่อวันจันทร์ที่ ๑๕ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ เวลา ๑๕.๐๐ น.

รองนายกรัฐมนตรี ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร. วิษณุ เครืองาม เป็นประธานการแถลงข่าว เรื่อง การจัดทำหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับญาณวชิระ ณ ศูนย์แถลงข่าวรัฐบาล ตึกนารีสโมสร ทำเนียบรัฐบาล เพื่อเฉลิมฉลองในปีมหามงคลที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕

ที่มาและความสำคัญของหนังสือทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ

เนื่องจากปีพุทธศักราช ๒๕๖๕ นี้ เป็นปีมหามงคลยิ่งของปวงชนชาวไทย ตามที่เราทราบกันดีอยู่แล้วว่า เป็นปีที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี พันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา วันที่ ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕

คนไทยถือกันว่า ผู้ที่จะมาเกิดเป็นเจ้าฟ้ามหากษัตริย์ ก็ล้วนแต่เสด็จมาเพื่อบำเพ็ญพระบารมีธรรมให้สั่งสมเพิ่มพูนยิ่ง ๆ ขึ้นไป การบำเพ็ญพระราชกรณียกิจนานับประการของสถาบันพระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ต่างก็เป็นไปเพื่อพสกนิการชาวไทยของพระองค์ท่านนั่นเอง ซึ่งนับได้ว่านั่นเป็นวิถีแห่งพระโพธิสัตว์ 

การจัดพิมพ์หนังสือทศชาติ ซึ่งเป็นเรื่องการบำเพ็ญพระบารมีของพระพุทธเจ้าทั้ง ๑๐ พระชาติ ก่อนจะตรัสรู้ในพระชาติที่ ๑๑ จึงเหมาะสมกับโอกาสมหามงคลของปวงชนชาวไทยเช่นนี้  ซึ่งวาระโอกาสที่เป็นมหามงคลยิ่งนี้ มีไม่บ่อยนัก

เมื่อก่อน การเขียนหนังสือยังไม่แพร่หลาย จึงมีการเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง  เรื่องทศชาติ เอาไว้ตามวัดวาอารามต่าง ๆ เพื่อสั่งสอนประชาชนให้เห็นถึงการบำเพ็ญ  พระบารมีของพระพุทธเจ้า

ดังนั้น พระเถระวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ทั้ง  ๕ รูป จึงได้ร่วมกันเรียบเรียงหนังสือทศชาติขึ้นมา เพื่อร่วมเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนี   พันปีหลวง ในโอกาสมหามงคลนี้

คณะผู้เรียบเรียงหนังสือ ประกอบด้วย

หลวงพ่อธงชัย สุขญาโณ (อดีตพระพรหมสิทธิ)

พระมหาสังคม ญาณวฑฺฒโน (อดีตพระราชอุปเสณาภรณ์)

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์)

พระมหาบุญทวี ปญฺญาวํโส (อดีตพระศรีคุณาภรณ์)

พระมหาสมจิตร จิตฺตธมฺโม (พระครูสิริวิหารการ)

ซึ่ง บริษัท เมืองโบราณ จำกัด จัดพิมพ์แจกเป็นธรรมทานให้กับประชาชน ๑๐,๐๐๐ เล่ม และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) เป็นผู้ดำเนินการพิมพ์ รวมทั้งจัดทำเป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) และหนังสือ เสียง (Audiobook) เป็นที่เรียบร้อยพร้อมเผยแผ่เป็นธรรมทาน ในเว็บไซต์ สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี สำนักนายกรัฐมนตรี https://www.opm.go.th สามารถคลิกอ่านและสแกนดาวน์โหลดได้ตลอดเวลา

ก่อนการแถลงข่าว ได้มีการเปิดคลิปวิดีโอธรรมกถา เล่าถึงที่มาของการจัดทำหนังสือ”ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ โดย พระมหาสังคม ญาณวฑฺฒโน (อดีตพระราชอุปเสณาภรณ์) วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร กล่าวว่า เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง วันที่ ๑๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ นี้ นับเป็นโอกาสมหามงคลยิ่ง ที่พสกนิกรชาวไทยทุกหมู่เหล่า จักได้แสดงออกถึงความจงรักภักดี ที่มีต่อพระองค์ท่าน

เนื่องในโอกาสอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ บรรดาอาตภาพทั้งห้ารูป จากวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร พร้อมด้วยท่านสาธุชน คนมีใจเป็นกุศล ประกอบด้วยบริษัท เมืองโบราณ จำกัด พร้อมบริษัทในเครือ และบริษัท อมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) โดยความเห็นชอบของรัฐบาล ผ่านการประสานงานอย่างดียิ่งจาก สำนักนายกรัฐมนตรี ได้ร่วมกันจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเฉลิมพระเกียรติ น้อมเกล้าน้อมกระหม่อม ถวายพระพรชัยมงคล แด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เพื่อท่านสาธุชนทั้งหลาย ได้ศึกษา อ่านหนังสือจบแล้ว จะได้ประมวลเอาหลักธรรมที่มีอยู่ในหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ นี้ แล้วประมวลเอาคุณงามความดีทั้งหมด ถวายพระพรชัยมงคล แด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิต์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็จะนับว่าเป็นการได้ร่วมเฉลิมพระเกียรติในโอกาสอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ ขอเจริญพร

และพระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร กล่าวต่อมาว่า หนังสือ “ทศชาติ” ฉบับนี้ เรียบเรียงมาจากอรรถกถา และพระไตรปิฎก ให้มีสำนวนที่เรียบง่าย ภาษาเป็นปัจจุบัน ได้มีการจัดเรียงหัวข้อใหม่ เพื่อให้ประชาชนมีความน่าสนใจมากยิ่งขึ้น นอกจากนั้นแล้ว ยังได้มีการเขียนแผนที่ขึ้นมา โดยจำลองเอาเมืองที่ปรากฏอยู่ในชาดก ซึ่งมีความสอดคล้องกับเมืองในสมัยพระพุทธกาล เพื่อให้ผู้อ่านสามารถคิด จินตนาการตามเนื้อหาของหนังสือได้

ในชาดกแต่ละชาดก ยังได้มีการค้นคว้าเรียบเรียง เหตุการณ์ก่อนและหลังจากที่พระพุทธเจ้าตรัสชาดกนั้น ๆ สิ่งสำคัญที่ปรากฏ คือหลักธรรม อย่างกรณีของวิธูรบัณฑิต ก็มีหลักธรรมที่ทำให้คนเป็นคนดี เรียกว่าสาธุนรธรรม และหลักธรรมที่จะทำให้ครอบครัวเป็นครอบครัวที่ดี เรียกว่า ฆราวาสธรรม แต่ที่สำคัญก็คือ หลักธรรมที่จะทำให้บุคคลเป็นข้าราชบริพารที่ดี หรือเป็นข้าราชการที่ดี ก็ปรากฏอยู่ในวิธูรบัณฑิตนี้ ขอเจริญพร

จากนั้น รองนายกรัฐมนตรี (ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.วิษณุ เครืองาม) เป็นประธาน แถลงข่าวการจัดทำหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ตอนหนึ่ง ความว่า

“เรียนท่านสื่อมวลชน และ ท่านผู้มีเกียรติทุกท่าน…

“ในโอกาสมหามงคลสมัยที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์  พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ต้องถือว่า เป็นโอกาสสำคัญพิเศษ ซึ่งการที่สมเด็จพระบรมวงศ์ชั้นผู้ใหญ่ในพระราชวงศ์จะทรงเจริญพระชนมายุ หรือพระชนมพรรษายาวนานขนาดนี้นั้น ไม่ใช่เป็นสิ่งที่หาง่ายโดยทั่วไป บัดนี้ สมเด็จพระองค์นี้ ได้ทรงเจริญพระชนมพรรษาครบ ๙๐ พรรษา ไปเมื่อวันที่ ๑๒ สิงหาคมที่ผ่านมา ก็เป็นธรรมเนียมตามโบราณ พระราชประเพณีที่จะต้องมีการเฉลิมฉลองกัน ทั้งในส่วนของการทำบุญหรือศาสนพิธี ในส่วน ของการทำทาน คือ การเผยแพร่ จำหน่ายจ่ายแจกอะไรก็ตาม ที่สามารถทำได้ ซึ่งอาจจะเป็นการจำหน่ายจ่ายแจกสิ่งที่เรียกว่า อามิสทาน เป็นเงินเป็นทอง เป็นข้าวเป็นของ แต่ที่สำคัญกว่านั้น ก็คือ  การจำหน่ายจ่ายแจกวิทยาทาน คือ ความรู้ หรือธรรมทาน คือธรรมะ ให้แก่ประชาชนทั้งหลาย ถือว่า  เป็นการบำเพ็ญกุศล เพื่อที่จะขอประทานทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายสมเด็จพระพันปีหลวง

“ในการนี้ รัฐบาลก็ได้จัดตั้งคณะกรรมการระดับชาติขึ้นชุดหนึ่ง คือ คณะกรรมการ อำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ซึ่งมีท่านนายกรัฐมนตรี  เป็นประธาน แล้วก็มีคณะกรรมการย่อย ๆ ลงมา ผมเองก็เป็นประธานกรรมการย่อยในส่วนของ พิธีการ เราก็มาคิดกันถึงกิจกรรมต่าง ๆ ซึ่งหลายกิจกรรมก็ได้ผ่านไปแล้วเมื่อสองสามวันที่ผ่านมา  มีการตักบาตรที่ท้องสนามหลวง มีการสวดมนต์ 5 ศาสนา พุทธ คริสต์ อิสลาม ฮินดู ซิกข์ แล้วก็มี   การจัดมหรสพสมโภช กิจกรรมที่ทำนั้น มีทั้งในกรุงเทพมหานครแล้วก็ในต่างจังหวัด บางอย่างก็ทำ  ในต่างประเทศด้วย

“ทีนี้ ก็มาถึงเรื่องหนึ่ง คือ คณะกรรมการอำนวยการ ต้องการให้การจัดงานเฉลิมฉลองครั้งนี้นั้น ทุกคนมีโอกาสและมีส่วนร่วม จึงได้เชิญชวนทั้งภาคประชาชน ภาคประชาสังคม และ   ภาคส่วนอื่น ๆ ให้เข้ามามีส่วนร่วม ตามที่คิดว่าจะสามารถทำได้ ก็มีส่วนร่วมสำคัญเกิดขึ้นจากภาคเอกชนโดยที่เราไม่ได้คาดหมายมาก่อน นั่นก็คือว่า มีพระเถระจากวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร  ๕ รูป ซึ่งท่านรวมกันแล้ว ก็ใช้นามปากกาแทนทั้ง ๕ รูป ว่า “ญาณวชิระ” แต่ละท่านเป็นนักเทศน์  เป็นนักเขียน เป็นนักพูด มีบทบาทสำคัญมาในอดีต ท่านก็ไปช่วยกันรังสรรค์ คือ เขียนหนังสือขึ้นมา   เล่มหนึ่ง ตั้งชื่อว่า “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง”

“ผมขออธิบาย คำว่า “ปณิธาน” ปณิธาน คือ ความมุ่งมั่น ตั้งใจแน่วแน่

คำว่า “มหาบุรุษ”ในที่นี้ ก็คือ หมายถึง พระพุทธเจ้า

หรือ พระโพธิสัตว์ที่กำลังจะไปตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า

คำว่า “ไม่เปลี่ยนแปลง” ก็คือว่า เป็นการตั้งมั่นปณิธานนี้เอาไว้นานแสนนานแล้ว จะเกิดกี่ภพกี่ชาติก็ยังยึดมั่น ในความตั้งใจนั้น คือ การตั้งใจที่จะไปตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าให้ได้”

ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.วิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี

ถ้าหากว่า เราพูดกันตามความเชื่อหรือคตินิยมของพุทธศาสนา ท่านก็อาจจะได้ยินมาแล้วว่า คนเรากว่าจะมาตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้านั้น   จะต้องไปเกิดหรือเสวยพระชาติ เป็นสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ กันมากมาย หลายกัปหลายกัลป์ อสงไขย มีทั้ง  ไปเกิดเป็นมนุษย์ มีทั้งไปเกิดเป็นสัตว์ มีทั้งที่ไปเกิดเป็นพระราชามหากษัตริย์ มีทั้งที่ต้องเวียนว่าย  ตายเกิดไปเป็นยาจกเข็ญใจ ไปเป็นพราหมณ์ จนกระทั่งแม้แต่เป็นสัตว์ เช่น เป็นนกยูง เป็นช้าง  เมื่อเสียชีวิตก็จะเวียนว่ายตายเกิดอยู่อีกหลายภพหลายชาติ เพื่อสะสมบารมีเอาไว้ จนกระทั่งบารมี แข็งแกร่ง มั่นคง ก็จะมาถึงสิบชาติสุดท้าย ก่อนที่จะไปถึงชาติที่สิบเอ็ด ชาติที่สิบเอ็ดก็คือชาติที่จะได้เป็นพระพุทธเจ้า แต่คนเรากว่าจะไปถึงชาติที่สิบเอ็ด คือ สามารถตรัสรู้อนุตรสัมมาสัมโพธิญาณได้  จะต้องผ่านภพผ่านชาติมามากเหลือเกิน โดยเฉพาะชาติที่สำคัญที่สุด ก็คือ สิบชาติสุดท้ายก่อนที่จะมาถึงชาติที่สิบ

“พระพุทธเจ้าของเรานั้น ได้เสวยพระชาติสิบชาติสุดท้าย ก่อนที่จะมาถึงชาติที่สิบเอ็ด  ต่อเนื่องกันด้วยการบำเพ็ญบารมีต่าง ๆ กัน คำว่า บำเพ็ญบารมี ก็คือ สะสมประสบการณ์หรือทำคุณงามความดีเก็บเอาไว้ เพื่อส่งต่อไปยังภพหรือชาติต่อไป แต่ละชาตินั้น เราเคยเรียกกันว่า ชาดก

” ชาดกก็คือชาติ ชาติก็คือการเกิดสิบชาตินี้ เขาเรียกว่า ทศชาติ

และเป็นชาติที่สำคัญที่สุดยิ่งกว่าชาติใด ๆ ทั้งหมด ที่มีมาก่อนหน้านี้ “

ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.วิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี

“ชาติที่หนึ่งในสิบชาติสุดท้ายนั้น พระโพธิสัตว์ได้เสด็จมาบังเกิดเป็นพระเตมีย์ แล้วบำเพ็ญบารมีที่สำคัญยิ่ง คือ เนกขัมมบารมี คือ ความที่ตั้งใจเหมือนกับนักบวช ความอดกลั้น ความไม่พูดไม่จา ไม่วอกแวกใด ๆ จนเราเคยได้ยินใช่ไหมครับ ที่เราไปอุปมาเปรียบเทียบ  ใครสักคนที่ไม่พูดอะไรเลย เอาแต่ทำงานอยู่อย่างเดียวว่า เหมือนกับพระเตมีย์ใบ้ พระเตมีย์ นี่คือชาติ ที่หนึ่ง ในจำนวนสิบชาตินั้น ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมี เมื่อตายไปแล้ว ก็ได้บังเกิดในชาติที่สอง เป็นพระมหาชนก ที่เรารู้จักดี พระมหาชนกที่เรือแตกแล้วก็ว่ายน้ำอยู่ในมหาสาคร ด้วยความพากเพียร  จนกระทั่งนางเมขลาอุ้มไปส่งที่ฝั่ง นั่นแหละครับ คือ พระมหาชนกองค์เดียวกันนี่ นี่เป็นชาติที่สอง   ในจำนวนทศชาติหรือสิบชาติ แล้วทรงบำเพ็ญบารมีอันยิ่งใหญ่ คือ วิริยบารมี ความเพียร

ต่อจากนั้น  ก็ไปถึงชาติที่สาม คือ พระสุวรรณสาม ชาติที่สี่ก็คือ เป็นพระเนมิราช ชาติที่ห้า คือเป็นพระมโหสถ  ชาติที่หกคือเป็นพระภูริทัต ชาติที่เจ็ดคือเป็นพระจันทกุมาร ชาติที่แปดคือเป็นพระนารทะ ชาติที่เก้า คือเป็นพระวิธูรบัณฑิต แล้วก็ชาติที่สิบ ชาติสุดท้าย เป็นพระเวสสันดร ซึ่งในชาติที่สิบนี้ ทรงบำเพ็ญ บารมีอันยิ่งใหญ่เหนือบารมีทั้งหมด ที่เคยมีมาในอดีตกาล ก็คือ ทานบารมี ทรงบริจาคทรัพย์สิน  เงินทองต่าง ๆ ทรงบริจาคแม้กระทั่งลูกและเมีย แล้วจากการบำเพ็ญบารมีอันยิ่งใหญ่ในสิบพระชาตินี้เอง เมื่อสิ้นพระชนม์หรือหมดชีวิตไป ก็ได้บังเกิดเป็นชาติที่สิบเอ็ด คือเป็นเจ้าชายสิทธัตถะราชกุมาร จนกระทั่งเสด็จออกบวช ที่เรียกว่า เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ แล้วก็ได้ตรัสรู้  เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

“ในทางคติพุทธศาสนา ถือว่า สิบชาติ หรือทศชาติ

คือ สิบบารมีที่ได้ทรงบำเพ็ญในแต่ละชาตินี้

   เป็นความยิ่งใหญ่มหาศาล

และนี่คือ ปณิธานของมหาบุรุษที่ไม่เปลี่ยนแปลง”

ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.วิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี

๖ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๕

พิธีมอบหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ให้แก่คณะรัฐมนตรี

พิธีมอบหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ให้แก่คณะรัฐมนตรี ในวันอังคาร ที่ ๖ เดือน กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๕ เวลา ๐๘.๐๐ น. ณ ตึกสันติไมตรี ทำเนียบรัฐบาล โดย คณะผู้เรียบเรียงหนังสือ ประกอบด้วย พระธงชัย สุขญาโณ (อดีตพระพรหมสิทธิ) พระมหาสังคม ญาณวฑฺฒโน (อดีตพระราชอุปเสณาภรณ์) พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์) พระมหาบุญทวี ปญฺญาวํโส (อดีตพระศรีคุณาภรณ์) และพระมหาสมจิตร จิตฺตธมฺโม (พระครูสิริวิหารการ)

ตามที่สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีกำลังอยู่ในระหว่างการนำความกราบบังคมทูลพระกรุณาทราบ ฝ่าละอองธุลีพระบาทเพื่อนำหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ขึ้นทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว จำนวน ๑,๐๐๐ เล่ม ตามวัน เวลา ที่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานพระบรมราชานุญาตต่อไปนั้น เนื่องจากหนังสือทศชาติจัดพิมพ์แล้วเสร็จมาตั้งแต่วันที่ ๓๑ สิงหาคม ๒๕๖๕ จำนวน ๑๐,๐๐๐ เล่ม โดยบริษัท เมืองโบราณ จำกัด และบริษัทในเครือ เป็นผู้จัดพิมพ์ อันเป็นการสนองเจตนารมณ์ของพระเถระ ๕ รูป ของวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้ง แอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) เป็นผู้ดำเนินการพิมพ์ รวมทั้งจัดทำเป็นหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) และหนังสือ เสียง (Audiobook) และได้มีการกระจายเสียงออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยไปแล้วเป็นลำดับ

สำนักนายกรัฐมนตรี โดยสำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี ได้ให้การสนับสนุนการจัดทำหนังสือด้วยดี มาตั้งแต่ต้น จึงเห็นสมควรจัดแสดงความเป็นมาของหนังสือทศชาติ ณ ตึกสันติไมตรี ทำเนียบรัฐบาล เพื่อเทิดพระเกียรติ น้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายพระพรชัยมงคล แด่ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงพระองค์นั้น อย่างสูงสุด ด้วยระลึกถึงการบำเพ็ญพระราชกรณียกิจนานัปการของพระองค์ล้วนเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล และความสุขแก่บรรดาอาณาประชาราษฎร์ผู้อาศัยภายใต้ร่มพระบารมีอย่างมิทรงเหน็ดเหนื่อย ประดุจดังการบำเพ็ญ พระบารมีของพระมหาโพธิสัตว์หลายพระชาติสุดที่จะคณานับด้วยปณิธานอันแน่วแน่เพื่อจะได้ตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณเป็นพระพุทธเจ้าในพระชาติสุดท้าย ซึ่งเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชาวโลกตราบจนปัจจุบัน

เพื่อมอบให้คณะรัฐมนตรีได้รับทราบว่า หนังสือทศชาตินี้ ประชาชนชาวไทยทั้งประเทศได้ให้ความสนใจและลงทะเบียน ขอรับหนังสือโดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายแต่อย่างใด ซึ่งได้ลงทะเบียนขอรับหนังสือเต็มจำนวนที่กำหนดอย่างรวดเร็ว ภายในเวลา ๑ วัน จนขณะนี้ได้ปิดรับการลงทะเบียนไปแล้ว

ด้วยเหตุที่หนังสือทศชาติฉบับนี้ จัดพิมพ์เนื่องในโอกาสมหามงคลยิ่งที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ซึ่งเป็นโอกาสมหามงคลที่หาได้ยากยิ่ง อีกทั้ง หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระนี้ เป็นหนังสือที่ทรงคุณค่านับเป็นวรรณคดีที่สำคัญของชาติที่ทุกคนควรจะได้อ่าน ควรมีไว้ประจำบ้าน

อีกทั้ง ยังประกอบด้วยหลักธรรมขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งประชาชนทั่วไปสามารถเข้าถึงด้วยภาษาหนังสือ ที่เรียบง่าย นอกจากนี้ ทราบว่า ได้มีวัดภายในประเทศทั่วทุกภูมิภาคได้นำหลักธรรมจากหนังสือทศชาติไปร่วมจัด กิจกรรมเทิดพระเกียรติ ฯ รวมทั้ง วัดไทยในต่างประเทศทั่วโลก เช่น วัดไทยนอร์เวย์ ประเทศนอร์เวย์ วัดพุทธารามลีดส์ ประเทศอังกฤษ วัดธรรมปทีป ประเทศสกอตแลนด์ และวัดพุทธาราม ประเทศเกาหลี เป็นต้น

หากเราจะน้อมนำหลักธรรมจากหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ มาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน ให้ได้บรรลุเป้าหมายในชีวิต เราอาจเริ่มต้นด้วยการฝึกปฏิบัติตามทศบารมีข้อใดข้อหนึ่งก่อน ดังหลักทศบารมีที่ปรากฏในหนังสือ หรืออาจเริ่มต้นด้วยการอธิษฐานจิตตามรอยพระโพธิสัตว์ แล้วใช้ชีวิตเป็นการเดินทางอย่างมีเป้าหมายและมุ่งมั่น มีความเพียรอย่างไม่ท้อถอย ดังในความนำ จากทศชาติสู่ทศบารมี ตอนหนึ่งว่า

พระโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญพระบารมี ละเอียดขึ้นไปตามลำดับ ตั้งแต่ ขั้นธรรมดา เรียกว่า  “บารมี” ขั้นกลาง เรียกว่า “อุปบารมี” และขั้นสูงสุด เรียกว่า “ปรมัตถบารมี”

ขั้นธรรมดา พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญพระบารมี โดยไม่คำนึงถึงทรัพย์สมบัติ ยศถาบรรดาศักดิ์ และคนที่พระองค์รัก เพื่อบรรลุพระโพธิญาณแล้ว พระองค์ทรงสละได้ แม้กระทั่งทรัพย์สมบัติทั้งปวง ยศถาบรรดาศักดิ์ และคนที่พระองค์รัก

ขั้นกลาง พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญพระบารมี โดยไม่คำนึงถึงอวัยวะ ร่างกาย ทรงหวงแหนพระโพธิญาณ ยิ่งกว่าหวงแหนอวัยวะ ร่างกาย เพื่อบรรลุพระโพธิญาณแล้ว พระองค์ทรงสละได้ แม้กระทั่งอวัยวะ และร่างกายของตน   

ขั้นสูงสุด พระโพธิสัตว์ทรงบำเพ็ญพระบารมี โดยไม่คำนึงถึงชีวิต ทรงหวงแหนพระโพธิญาณ ยิ่งกว่าหวงแหนชีวิต เพื่อบรรลุพระโพธิญาณแล้ว พระองค์ทรงสละได้ แม้กระทั่งชีวิตของตน  

และในการบำเพ็ญอธิษฐานบารมี ต้องมีความมุ่งมั่นและทำจริง เพื่อไปสู่ความหลุดพ้นจากความทุกข์ ดังนี้

อธิษฐานบารมี คือการบำเพ็ญบารมีด้วยความตั้งใจมั่น การตัดสินใจเด็ดเดี่ยว วางจุดหมาย  แห่งการกระทำของตนไว้แน่นอน แล้วดำเนินไปตามสิ่งที่ตั้งใจไว้ การอธิษฐานที่จะเป็นเหตุให้ได้บรรลุผลที่พึงประสงค์นั้น ต้องมีวิริยะ คือ ความเพียรพยายามอยู่ร่ำไป ไม่ท้อถอย มีขันติ คือ ความอดทน มีสัจจะ คือ ความจริงใจ และรักษาความตั้งใจ ไว้อย่างมุ่งมั่น ไม่หวั่นไหว  

          “ลักษณะอธิษฐานธรรม ต้องประกอบด้วยปัญญาสิ่งนั้น ต้องเป็นจริง และมีความจริงใจ ซื่อตรง ต่อสิ่งที่อธิษฐาน สิ่งที่ต้องอธิษฐานไว้ เป็นเป้าหมายสูงสุด คือ อธิษฐานให้สามารถพ้นทุกข์ได้”  

เมื่อพระพุทธเจ้า ยังไม่ได้ตรัสรู้ ยังเป็นพระโพธิสัตว์ ทรงบำเพ็ญอธิษฐานบารมีอย่างแรงกล้า ตามลำดับ ดังนี้

          (๑) อธิษฐานบารมี อธิษฐานใจ ตั้งมั่นไว้ เพื่อให้ได้พระโพธิญาณ รักษาคำอธิษฐานเพื่อพระโพธิญาณ ยิ่งกว่ารักษาทรัพย์สมบัติ เมื่อต้องบำเพ็ญอธิษฐานบารมี เพื่อพระโพธิญาณแล้ว แม้จะต้องเสียสละทรัพย์สมบัติไป ก็ไม่ยอมละทิ้งปณิธานที่ตั้งมั่นอธิษฐานไว้  

          (๒) อธิษฐานอุปบารมี อธิษฐานใจ ตั้งมั่นไว้ เพื่อให้ได้พระโพธิญาณ รักษาคำอธิษฐาน เพื่อพระโพธิญาณ ยิ่งกว่ารักษาอวัยวะ ร่างกาย เมื่อต้องบำเพ็ญอธิษฐานอุปบารมี  เพื่อพระโพธิญาณแล้ว แม้จะต้องเสียสละอวัยวะ ร่างกายไป ก็ไม่ยอมละทิ้งปณิธานที่ตั้งมั่นอธิษฐานไว้  

          (๓) อธิษฐานปรมัตถบารมี การอธิษฐานใจ ตั้งมั่นไว้ เพื่อให้ได้พระโพธิญาณ รักษาคำอธิษฐาน เพื่อพระโพธิญาณ ยิ่งกว่ารักษาชีวิต เมื่อต้องบำเพ็ญอธิษฐานปรมัตถบารมี เพื่อพระโพธิญาณแล้ว แม้จะต้องสละชีวิตไป ก็ไม่ยอมละทิ้งปณิธานที่ตั้งมั่นอธิษฐานไว้  

ซึ่งมนุษย์ทุกคนสามารถตั้งจิตอธิษฐานตามรอยพระโพธิสัตว์เพื่อมุ่งโพธิญาณ การหลุดพ้นจากความทุกข์ในวัฏสงสารได้เช่นกัน จนกระทั่งเราเห็นด้วยปัญญาของเราเองว่า ทุกข์อันยาวไกลนี้เกินกว่าที่เราจะหาต้นสายปลายทางได้ ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้และทรงใช้เวลาถึงนานแสนนานหลายภพชาติกว่าจะถึงชาติสุดท้ายที่ไม่ต้องกลับมาเวียนว่ายตายเกิดอีก ด้วยพระปัญญาธิคุณอันบริสุทธิ์ และความเมตตาอันหาประมาณมิได้ของพระองค์ หลังการตรัสรู้ธรรม พระองค์ก็ทรงมอบแผนที่แห่งการพ้นทุกข์ให้เราดำเนิน ซึ่งปรากฎอยู่ในพระไตรปิฏก และมีพระสงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญของโลก ปฏิบัติตามมรรคาตามพระธรรมวินัยที่พระองค์พาดำเนิน ให้เราเห็นเป็นแบบอย่างของผู้สงบเย็น ผู้พ้นแล้วจากวัฏฏะ เราก็ดำเนินจิต ใช้ชีวิตด้วยทศบารมี ตามรอยพระธรรม ตามรอยพระสงฆ์ ตามหลักธรรมจากพระโพธิสัตว์ในสิบพระชาติสุดท้าย ที่จะนำใจเราไปสู่ความพ้นทุกข์เช่นเดียวกับพระพุทธเจ้าในที่สุด

E-book หนังสือ ทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ : เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา​ ๙๐​ พรรษา​ ๑๒ สิงหาคม​ ๒๕๖๕ คลิกเปิดอ่าน https://www.opm.go.th/…/multimedia/2022/project/index.html

๒ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๕

ในการประชุมมหาเถรสมาคม เมื่อวันที่ ๓๑ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ ที่ผ่านมา รัฐบาลแจ้งให้สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาตินำหนังสือทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ ถวายกรรมการมหาเถรสมาคม ทุกรูป

๒๐ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๕ เวลา ๒๐.๒๓ น

วันแห่งมหาปีติ

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี เสด็จออก ณ พระที่นั่งอัมพรสถาน พระราชวังดุสิต กรุงเทพฯ พระราชทานพระบรมราชวโรกาสให้ ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร.วิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี นำ พระสงฆ์ และคณะบุคคล เฝ้าและเฝ้าทูลละอองธุลีพระบาท ถวาย และทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษ ไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับญาณวชิระ พระพุทธรูป และทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเงิน เพื่อทรงใช้สอยตามพระราช อัธยาศัย

“พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทร  มหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ ผู้เป็นที่รักของปวงชนชาวไทย มีพระบรมเดชานุภาพยิ่งใหญ่ ทรงพระปรีชาในศาสตร์หลายด้าน มีพระมนัสมั่นในพระกตัญญุตาธรรม มีพระราชศรัทธาเคารพหนักแน่นในพระรัตนตรัย มีพระราชหฤทัยเปี่ยมล้นด้วยพระมหากรุณาธิคุณ ทรงรู้เท่าทันในเหตุการณ์เหตุผลโดยตลอด พระองค์ทรงบำเพ็ญสรรพราชกรณียกิจ ล้วนเป็นหิตานุหิตประโยชน์แก่สมณพราหมณาจารย์  ทั้งแก่พสกนิกรถ้วนทั่ว ด้วยการพระราชทานสังคหธรรมนำจิตอาสาให้เพิ่มพูนขึ้นเนือง ๆ ด้วยทรงรักษาปกป้องคุ้มครองโดยชอบธรรม ทรงเพียบพร้อมด้วยพระคุณสมบัติแห่งพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ เป็นอเนกประการ  มีพระราชหฤทัยมุ่งมั่นที่จะสืบสานพระราชปณิธานที่เป็นเหตุนำความเจริญรุ่งเรืองแห่งขอบขัณฑสีมาสยามประเทศ อันจะหาผู้ใดมาปรัปวาทมิได้

” บัดนี้ พระจอมชน ทรงสมบูรณ์ด้วยพระบุญญาธิการบารมี เสด็จเถลิงถวัลยราชย์ เป็นพระมหากษัตริย์ รัชกาลที่ ๑๐ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์  มีพระปรมาภิไธยว่า พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทร  มหาวชิราลงกรณ มหิศรภูมิพลราชวรางกูร กิติสิริสมบูรณอดุลยเดช  สยามินทราธิเบศรราชวโรดม บรมนาถบพิตร พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว  ขอพระองค์ทรงพระเจริญยิ่งยืนนาน ปรากฏด้วยพระเกียรติยศอันยิ่งใหญ่แล้วนั้น…

                  “สมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชเจ้าของชาวไทยทุกพระองค์ ล้วนทรงบำเพ็ญพระบารมีธรรมเพื่อปกครองดูแลบำบัดทุกข์บำรุงสุขให้อาณาประชาราษฎร์ได้เกิดความร่มเย็นภายใต้พระบรมโพธิสมภาร เฉกเช่นการบำเพ็ญพระบารมีธรรมแห่งพระโพธิสัตว์ซึ่งได้บำเพ็ญพระบารมีมานับด้วยอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป กล่าวเฉพาะ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ มหิศรภูมิพลราชวรางกูร กิติสิริสมบูรณอดุลยเดช สยามินทราธิเบศร  ราชวโรดม บรมนาถบพิตร พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว พร้อมทั้ง สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ต่างทรงบำเพ็ญพระบารมีธรรมแห่งพระโพธิสัตว์ เหมือนเช่น สมเด็จพระบูรพมหากษัตริยาธิราชเจ้าของชาวไทยทุกพระองค์ได้ทรงบำเพ็ญมาแล้วนั้น                  

                   “ในศุภสมัยอันเป็นมหามงคลที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ในวันที่ ๑๒ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๖๕ นี้ บรรดาอาตมภาพและพสกนิกรทั้งปวง ต่างสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้น ขอถวายพระพรชัยมงคลแด่พระองค์ ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ด้วยอานุภาพแห่งคุณพระศรีรัตนตรัย และเดชานุภาพแห่งพระกุศลผลบุญที่ทรงบำเพ็ญมา ขอพระองค์ฯ ผู้มีบุญญาธิการอันถึงพร้อมแล้ว จงทรงเจริญพระชนมายุยิ่งยืนนาน ดำรงอยู่เป็นมิ่งขวัญอันยิ่งใหญ่ ของพสกนิกรชาวไทย ตลอดกาล…”

(จากส่วนหนึ่งใน อารัมภกถา หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ)

คณะผู้เรียบเรียง ตรวจทานแก้ไขปรับปรุงการใช้ถ้อยคำ และสำนวนภาษาไทย

หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ

พระธงชัย สุขญาโณ (อดีตพระพรหมสิทธิ)

พระมหาสังคม ญาณวฑฺฒโน (อดีตพระราชอุปเสณาภรณ์)

พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์)

พระมหาบุญทวี ปญฺญาวํโส (อดีตพระศรีคุณาภรณ์)

พระมหาสมจิตร จิตฺตธมฺโม (พระครูสิริวิหารการ)

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร

บันทึกการเดินทาง… “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (ตอนที่ ๗ ) “สาธุนรธรรม” หลักธรรมที่ทำให้คนเป็นคนดี สัญลักษณ์แห่งการรวมใจไทยทั้งชาติ

The post บันทึกการเดินทาง… “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (ตอนที่ ๗ ) “สาธุนรธรรม” หลักธรรมที่ทำให้คนเป็นคนดี สัญลักษณ์แห่งการรวมใจไทยทั้งชาติ appeared first on Manasikul Online.

วันอาทิตย์ที่ ๒๐ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๕ เวลา ๒๐.๒๓ น.

บันทึกการเดินทาง… “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (ตอนที่ ๖) ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายในหลวงและพระราชินี วันแห่งความปีติของสังฆมณฑล

พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี พระราชทานพระบรมราชวโรกาสให้ศาสตราจารย์กิตติคุณ ดร. วิษณุ เครืองาม รองนายกรัฐมนตรี ทูลเกล้าทูลกระหม่อม ถวายหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ พระพุทธรูป และทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายเงิน เพื่อทรงใช้สอยตามพระราช อัธยาศัย

หนังสือ “ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ” ฉบับญาณวชิระ จัดพิมพ์ขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕ โดยสำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน)

ซึ่งคณะพระเถระ วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร ทั้ง ๕ รูป ประกอบด้วย
• พระธงชัย สุขญาโณ (อดีตพระพรหมสิทธิ)
• พระมหาสังคม ญาณวฑฺฒโน (อดีตพระราชอุปเสณาภรณ์)
• พระมหาเทอด ญาณวชิโร (อดีตพระราชกิจจาภรณ์)
• พระมหาบุญทวี ปญฺญาวํโส (อดีตพระศรีคุณาภรณ์)
• พระมหาสมจิตร จิตฺตธมฺโม (พระครูสิริวิหารการ)

ได้เรียบเรียงเรื่องราวในหนังสือขึ้น เพื่อระลึกถึงพระคุณของพระพุทธศาสนาและพระปณิธานอันแน่วแน่ ของพระโพธิสัตว์ ที่ได้ทรงบำเพ็ญพระบารมี ๑๐ ประการ และน้อมรำลึกในพระราชจริยาวัตรของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทรงบำเพ็ญต่อบวรพระพุทธศาสนา ด้วยพระวิริยะอุตสาหะ เพื่อบูชาพระไตรรัตน์ให้ดำรงอยู่คู่ประเทศไทยสืบไป

นับเป็นนิมิตรหมายอันเป็นมหามงคลในบวรพระพุทธศาสนา ตามรอยพระบรมศาสดาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าบนผืนแผ่นดินไทยในการสืบสาน รักษา ต่อยอด ปณิธานมหาบุรุษ พระโพธิสัตว์ บูรพมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์ สืบเนื่องมาตั้งแต่ครั้งตั้งกรุงสุโขทัยมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๑๐ ในปัจจุบันกาล

บันทึกการเดินทาง… “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (ตอนที่ ๖) ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายในหลวงและพระราชินี วันแห่งความปีติของสังฆมณฑล

ขุนเขาย่อมมีวันทลาย

สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง

แต่ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

ท่านสามารถ สแกนโหลดหนังสือทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ ได้ทาง ลิ้งค์ นี้

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

The post บันทึกการเดินทาง… “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง (ตอนที่ ๖) ทูลเกล้าทูลกระหม่อมถวายในหลวงและพระราชินี วันแห่งความปีติของสังฆมณฑล appeared first on Manasikul Online.

ด้วยในปีพุทธศักราช ๒๕๖๕ นับเป็นปีมหามงคลของพสกนิกรชาวไทย ที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕ และในกาลสมัยอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ คณะพระเถระวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ทั้ง ๕ รูป ประกอบด้วย

พระพรหมสิทธิ (ธงชัย สุขญาโณ)

พระราชอุปเสณาภรณ์ (สังคม ญาณวฑฺฒโน)

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระศรีคุณาภรณ์ (บุญทวี ปญฺญาวํโสม)

พระครูสิริวิหารการ (สมจิตร จิตฺตธมฺโม)

ได้มีเจตนารมณ์ร่วมกันที่จะเรียบเรียงหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ด้วยระลึกถึงพระคุณขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างสูงสุดว่า

ทศชาติ เป็นเรื่องที่แสดงให้เห็นถึงปณิธานที่ตั้งมั่นของพระโพธิสัตว์ที่จะบำเพ็ญพระบารมีให้ถึงพร้อมบริบูรณ์ เพื่อให้บรรลุพระโพธิญาณตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไม่ว่าพระองค์จะต้องประสบกับความทุกข์ยากเดือดร้อนอย่างแสนสาหัส แต่ปณิธานของพระองค์ ก็จะไม่มีวันเปลี่ยนแปลง

และเมื่อได้น้อมรำลึกถึงพระราชจริยาวัตรที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทรงบำเพ็ญ ต่อบวรพระพุทธศาสนา

อีกทั้งพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์ ที่ได้ทรงบำเพ็ญมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่เปรียบประดุจพระโพธิสัตว์ในการบำเพ็ญพระบารมี อันยิ่งใหญ่ด้วยการเสียสละความสุขส่วนพระองค์ ช่วยเหลือเกื้อกูลอาณาประชาราษฎร์ ให้ประสบแต่ความผาสุกตามหลักธรรมของพระพุทธศาสนา

 ในการนี้ สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด ได้พิจารณาแล้วเห็นประโยชน์อันควรนำออกเผยแพร่ให้กว้างขวาง จึงได้ร่วมกันจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” เพื่อเฉลิมพระเกียรติ  

อีกทั้ง บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) ได้สนับสนุนการจัดทำหนังสือทศชาติ เป็น E-Book และ Audiobook เพื่อให้ประชาชนผู้สนใจสามารถติดตามได้ในหลากหลายช่องทาง

ซึ่งหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับเฉลิมพระเกียรติดังกล่าวนี้ ใช้ภาษาที่เรียบง่าย เพื่อให้เป็นพุทธชาดกที่ประชาชนในทุกระดับชั้นสามารถเข้าถึงแก่นธรรมของพระพุทธศาสนาได้อย่างทั่วถึงเท่าเทียมกัน

ท่านสามารถดาวน์โหลด หนังสือ “ทศชาติ : ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ได้ที่

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

ขุนเขาย่อมมีวันทลาย

สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง

แต่ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ

: ชาติที่ ๑๐ พระเวสสันดร มหาชาติ มหาทาน

“ถ้าใครขอหทัย เราก็จะผ่าอก เอาหทัยให้

ถ้าใครขอดวงตา เราก็จะควักดวงตาทั้งสองข้างให้

ถ้าใครขอเนื้อในกาย เราก็จะเชือดเนื้อให้

ถ้าใครขอโลหิต เราก็จะกรีดเลือดให้

แม้ถ้าใคร ต้องการให้เราเป็นทาส

เราก็ยินดี ยอมตัวเป็นทาสเขาผู้นั้น”

      พระพุทธเจ้าตรัสเล่าถึงเรื่องราวในอดีตชาติของพระองค์ เมื่อครั้งเกิดเป็นพระเวสสันดรไว้ในเวสสันดรชาดก ทรงมีปณิธานแน่วแน่ ที่จะบําเพ็ญ“ทานบารมี”

เวสสันดรชาดก ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต และอรรถกถา  ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต

      พระพุทธองค์ ตรัสเวสสันดรชาดก ที่นิโครธาราม กรุงกบิลพัสดุ์ ในระหว่างพรรษาที่ ๒ หลังการตรัสรู้ ขณะเสด็จมหานครแห่งราชสกุล เพื่อโปรดพระประยูรญาติ

พระนครแห่งราชสกุล

      พระเจ้าาสุทโธทนะ สดับข่าวว่า พระโอรสได้ตรัสรู้แล้ว ทรงประกาศธรรมจักรอันบวร  พระเกียรติคุณแผ่ไพศาลไปในแคว้นต่าง ๆ ขณะนี้ ประทับอยู่ที่พระเวฬุวันวิหาร กรุงราชคฤห์ จึงรับสั่ง อํามาตย์คนหนึ่ง พร้อมด้วยบริวาร ๑,๐๐๐ คน ไปกราบทูลเชิญเสด็จมายังกรุงกบิลพัสดุ์  อํามาตย์พร้อมด้วยบริวาร ไปยังกรุงราชคฤห์ เส้นทางไกลประมาณ ๖๐ โยชน์ เพื่อทูลนิมนต์พระพุทธองค์ เสด็จกรุงกบิลพัสดุ์

      เมื่อถึงกรุงราชคฤห์ อํามาตย์พาบริวารเข้าไปยังพระเวฬุวันวิหาร ในขณะที่พระพุทธองค์กําลังแสดงธรรมอยู่ท่ามกลางบริษัท ๔ อํามาตย์พร้อมด้วยบริวาร ยืนฟังพระธรรมเทศนาอยู่ด้านท้ายสุดของพุทธบริษัท ก็ได้บรรลุธรรม เป็นพระอรหันต์ จึงทูลขอบวชพร้อมบริวาร

      ภายหลังจากที่พระภิกษุอำมาตย์ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์แล้ว ก็ไม่ได้กลับไปกราบทูลความให้พระเจ้าสุทโธทนะทรงทราบ เมื่อพระเจ้าสุทโธทนะไม่ได้รับข่าวสาส์น จึงส่งอํามาตย์คนอื่น พร้อมด้วยบริวาร ไปอีกถึง ๙ ครั้ง ก็ยังไม่ได้รับทราบข่าวคราว เพราะว่า เมื่อพระภิกษุผู้เป็นอํามาตย์ทุกคน ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ บวชแล้ว ก็พํานักอยู่ในกรุงราชคฤห์นั้น ไม่มีใครส่งข่าวสาส์นกลับไปกราบทูลพระเจ้าสุทโธทนะ

      พระเจ้าสุทโธทนะ ทรงดําริว่า อํามาตย์ทุกคน ไปแล้ว ก็หายเงียบ ไม่มีใครกลับมา แม้ข่าวสาส์น ก็ไม่ได้ส่งกลับมาบอก พระองค์จึงตัดสินใจส่ง กาฬุทายีอํามาตย์^๑ ซึ่งเป็นอํามาตย์ผู้ใหญ่ แห่งกรุงกบิลพัสดุ์ ไปนิมนต์พระพุทธเจ้า

      พระเจ้าสุทโธทนะ รับสั่งกับกาฬุทายีอํามาตย์ว่า “กาฬุทายี เราปรารถนาที่จะเห็นบุตรของเรา  จึงส่งอํามาตย์ไปถึง ๙ ครั้ง ๙ ครา แต่ไม่มีใครกลับมา แม้แต่คนเดียว แม้ข่าวสาส์น ก็ยังไม่ได้รับ  ไม่มีใครรู้ว่า ชีวิตจะเป็นอย่างไร ขณะยังมีชีวิตอยู่ เราปรารถนาจะเห็นบุตรเราสักครั้ง เธอสามารถนําบุตรของเรามาได้หรือไม่” กาฬุทายีอํามาตย์กราบทูลว่า “ได้ พระเจ้าข้า หากข้าพระพุทธเจ้าจะได้บวช” พระเจ้าสุทโธทนะตรัสว่า “เธอจะบวช หรือไม่ก็ตาม แต่จงนําบุตรของเรา กลับมาให้ได้” กาฬุทายีอํามาตย์ ทูลรับพระบัญชา แล้วเดินทางไปยังกรุงราชคฤห์

      เมื่อกาฬุทายีอํามาตย์ ถึงพระเวฬุวันวิหาร ได้ยืนอยู่ท้ายบริษัท ฟังพระบรมศาสดาแสดงพระธรรมเทศนา ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ พร้อมทั้งบริวาร จึงได้ทูลขออุปสมบท

      หลังจากพระบรมศาสดา ตรัสรู้แล้ว ในพรรษาแรก ประทับอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ออกพรรษา ปวารณาแล้ว เสด็จไปยังตําบลอุรุเวลาเสนานิคม ประทับอยู่ที่ตําบลอุรุเวลา ตลอด ๓ เดือน ทรงแนะนําชฏิล ๓ พี่น้อง พร้อมทั้งชฎิลบริวาร ๑,๐๐๐ คน ในวันเพ็ญเดือนยี่ เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์ เพื่อโปรดพระเจ้าพิมพิสาร พร้อมด้วยพราหมณ์ และคหบดีชาวมคธ ให้บรรลุธรรม  ประทับอยู่ที่กรุงราชคฤห์ อีก ๒ เดือน โดยลําดับกาล เป็นเวลา ๕ เดือน นับแต่เสด็จออกจากกรุงพาราณสี  

      เหมันตฤดู ล่วงไปแล้ว นับแต่วันที่พระกาฬุทายีเถระมาถึง วันเวลา ก็ล่วงไปโดยลําดับ  ครั้นใกล้เข้าพรรษาที่ ๒ ในวันเพ็ญเดือน ๔ พระกาฬุทายีเถระ คิดว่า บัดนี้ วสันตฤดู กําลังย่างเข้ามา  หนทางที่จะเสด็จไปก็ชุ่มชื่น แผ่นดินปกคลุมไปด้วยหญ้าเขียวขจี ราวป่ามีดอกไม้ บานสะพรั่ง มรรคา ก็เหมาะแก่การที่จะเดินทาง ควรที่พระพุทธองค์ จะเสด็จกรุงกบิลพัสดุ์ เพื่อโปรดพระพุทธบิดา  และพระประยูรญาติ  

๑ สหชาติ คือ สิ่งที่เกิดพร้อมกันกับวันที่พระพุทธเจ้าเกิด สหชาติ ๗ นั้น คือ ๑. พระนางพิมพา ยโสธรา ๒. พระอานนท์  ๓. กาฬุทายีอํามาตย์ ๔. นายฉันนะ มหาดเล็ก ๕. ม้ากัณฐกะ ๖. ต้นพระศรีมหาโพธิ์ ๗. ขุมทองทั้ง ๔ (สังขนิธี, เอลนิธี, อุบลนิธี และ  บุญฑริกนิธี)

      พระกาฬุทายี เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า พรรณนาเส้นทางเสด็จพระพุทธดําเนินไปยังพระนครแห่งราชสกุลของพระพุทธองค์ ด้วยคาถาประมาณ ๖๐ คาถาว่า  

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในฤดูกาลนี้ มวลไม้ในราวป่า กําลังผลัดใบเก่าร่วงหล่นไป ใบใหม่แตกยอดผลิดอกบานสะพรั่ง สีแดง สว่างไสว เรืองรุ่ง ดุจเปลวเพลิง ส่งกลิ่นหอมฟุ้งตลบไปทั่วทิศ   น่ารื่นรมย์ใจ บ้างก็ผลิดอกออกผลหลากชนิด งดงามยิ่ง กาลนี้ เป็นกาลที่สมควรจะจาริกไป ขอเชิญพระพิชิตมาร เสด็จกรุงกบิลพัสดุ์ อันเป็นพระนครแห่งราชสกุล เพื่ออนุเคราะห์หมู่พระประยูรญาติ

      ข้าแต่พระมหามุนี ฤดูนี้ เป็นฤดูที่ไม่หนาวนัก  ไม่ร้อนนัก อากาศเย็นสบาย ทั้งมรรคา ก็สะดวก ภาคพื้นมีหญ้าสีเขียวขจี อาหารหาได้ง่าย ไม่แร้นแค้น ขอพวกศากยะ  และโกลิยะ ทั้งหลาย จงได้เข้าเฝ้าพระองค์ ที่แม่น้ำโรหิณี ชาวนาไถนาหว่านกล้า ด้วยหวังผล พ่อค้าแล่นเรือออกมหาสมุทรไปค้าขาย ก็หวังทรัพย์ หมู่พระประยูรญาติ อยู่ที่พระนคร ก็หวังที่จะเห็นพระองค์ เสด็จสู่พระนครแห่งราชสกุล เมื่อฝนตกต้องตามฤดูกาล ชาวนาก็ได้ไถนาหว่านพืช  แว่นแคว้นก็อุดมสมบูรณ์ด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร พวกยาจกเที่ยวขอทานอยู่เป็นประจํา เป็นเหตุให้ผู้เป็นทานบดี มีโอกาสให้ทานบ่อย ๆ ครั้นให้ทานบ่อย ๆ ย่อมได้ไปสู่สวรรค์   

      บุรุษผู้มีความเพียร มีปัญญากว้างขวาง เกิดในสกุลใด ย่อมทําสกุลนั้น ให้บริสุทธิ์ สะอาด  ข้าพระองค์ เข้าใจว่า พระองค์เป็นเทพเจ้าที่ประเสริฐกว่าเทพเจ้าทั้งหลาย ทรงสามารถทําให้สกุลบริสุทธิ์ เพราะพระองค์เกิดแล้ว โดยอริยชาติ ได้สัจจะนามว่า “นักปราชญ์” สมเด็จพระบิดาของพระองค์ พระนามว่า สุทโธทนะ และพระนางเจ้าสิริมหามายา  เป็นพระมารดาของพระพุทธองค์ ทรงทะนุถนอมพระองค์ ผู้เป็นพระโพธิสัตว์มาด้วยพระครรภ์

       บัดนี้  พระนางเจ้า เสด็จสวรรคต ไปบันเทิงอยู่ในไตรทิพย์ พรั่งพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์  มีหมู่นางฟ้าห้อมล้อม บันเทิงอยู่ด้วยเบญจกามคุณ แม้ข้าพระองค์ ก็เป็นบุตรของพระพุทธเจ้า  ผู้ไม่มีสิ่งใดจะย่ำยีได้ มีพระรัศมีแผ่ซ่านออกจากพระวรกาย ไม่มีผู้เปรียบปาน ผู้คงที่  พระองค์เป็นบิดาของบิดา เป็นพระอัยกาของข้าพระองค์ โดยธรรม ฯลฯ

      ระหว่างสองข้างทางสู่มหานครแห่งราชสกุล มีบ้าน และนิคมตั้งเรียงราย  ประชาชนต่างมีศรัทธาเลื่อมใส นับถือพระรัตนตรัย พวกเขา ล้วนตั้งหน้าตั้งตารอคอยพระองค์ บัดนี้เป็นเวลาสมควรแล้ว ที่พระองค์จะเสด็จพระนครแห่งราชสกุล เพื่ออนุเคราะห์หมู่พระประยูรญาติ

      พระบรมศาสดา ตรัสถามพระกาฬุทายีว่า “กาฬุทายี เพราะเหตุไร เธอจึงพรรณนาเส้นทางสู่กบิลพัสดุ์นคร ด้วยถ้อยคําอันไพเราะเช่นนี้”  

พระกาฬุทายี กราบทูลให้ทรงทราบว่า “พระเจ้าสุทโธทนะ พระพุทธบิดา  มีพระประสงค์จะพบพระองค์ ขอพระองค์ เสด็จสู่กบิลพัสดุ์นคร เพื่อสงเคราะห์พระชนก และพระประยูรญาติ ทั้งหลาย”

      พระบรมศาสดา รับคําพระกาฬุทายีเถระแล้ว จึงทรงรับสั่งให้แจ้งข่าวภิกษุสงฆ์ เพื่อเตรียมการ เสด็จสู่กรุงกบิลพัสดุ์ ครั้นแล้ว พระพุทธองค์ แวดล้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์อรหันตขีณาสพจํานวนมาก  ทรงคํานวณเส้นทางจากกรุงราชคฤห์ ถึงกรุงกบิลพัสดุ์ ประมาณ ๖๐ โยชน์ เดินทางวันละ ๑ โยชน์^๒  ใช้เวลาเดินทางประมาณ ๒ เดือน จึงเสด็จจาริกไป โดยไม่รีบเร่ง   

ภิกษุสงฆ์อรหันตขีณาสพ ที่ตามเสด็จองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า สู่กรุงกบิลพัสดุ์ในครั้งนั้น มีจํานวนถึง ๒๐,๐๐๐ องค์ ได้แก่ พระภิกษุกุลบุตร ชาวแคว้นอังคะ และแคว้นมคธ  จํานวน ๑๐,๐๐๐ องค์ พระภิกษุกุลบุตร ชาวกรุงกบิลพัสดุ์ ที่เป็นทูตมาทูลเชิญเสด็จ จํานวน ๑๐,๐๐๐  องค์

พระกาฬุทายี คิดว่า ควรจะไปทูลความที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมา ให้พระเจ้าสุทโธทนะ  ทรงทราบ จึงเหาะไปทางอากาศ ปรากฏในพระราชนิเวศน์   

๒ ระยะทาง ๑ โยชน์ คิดเป็นระยะทาง ในสมัยปัจจุบัน ประมาณ ๑๖ กิโลเมตร คิดตามมาตราวัด สมัยพุทธกาล ระยะทาง จากกรุงกบิลพัสดุ์ ไปวัดเวฬุวัน กรุงราชคฤห์ ๖๐ โยชน์ ประมาณ ๙๖๐ กิโลเมตร พระพุทธองค์ ต้องใช้เวลาเดินทาง จากวัดเวฬุวัน กรุงราชคฤห์ ไปโปรดพระประยูรญาติ ที่กรุงกบิลพัสดุ์ และเดินทางกลับมาจําพรรษาที่วัดเวฬุวัน กรุงราชคฤห์ อีกครั้ง ซึ่งมีเวลา ประมาณ ๒ เดือน ก่อนเข้าพรรษาที่ ๒

      ครั้งแรก พระราชาทรงจําพระกาฬุทายีเถระไม่ได้ เนื่องจากเครื่องแต่งตัวเปลี่ยนไป  เมื่อพระเถระ ทูลให้ทราบว่า ท่านคือกาฬุทายีอำมาตย์  จึงตรัสถามถึงพระบรมศาสดา พระเถระทูลให้ทราบว่า  พระบรมศาสดา  พร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์เป็นจํานวนมาก กําลังเสด็จมา ขณะนี้ อยู่ในระหว่างทาง  พระราชา ทรงดีพระทัย นิมนต์พระเถระ ให้ฉันบิณฑบาตก่อน แล้วนําบิณฑบาต จากพระราชนิเวศน์ ไปถวายพระพุทธองค์ 

      พระเถระ เหาะกลับไปทางอากาศ ท่ามกลางสายตาของชาวกรุงกบิลพัสดุ์ นําบิณฑบาตมาถวายพระบรมศาสดา พระพุทธเจ้า เสวยบิณฑบาตนั้น ในระหว่างทางเสด็จสู่กรุงกบิลพัสดุ์ พระเถระ ได้นําบิณฑบาตมาถวายพระพุทธเจ้า เช่นนี้ทุกวัน แม้พระบรมศาสดา ก็เสวยเฉพาะบิณฑบาตของพระชนก เท่านั้น  

      พระเถระ กราบทูลพระราชา ทุกวัน ว่า วันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จมาถึงตรงนี้ ๆ เป็นเหตุให้ราชสกุล ต่างก็ยินดี เกิดความเสื่อมใสพระบรมศาสดามากยิ่งขึ้น ทั้งที่ยังไม่ได้เห็นพระองค์^๓

      เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จมาใกล้ถึงกบิลพัสดุ์นคร เจ้าศากยะทั้งหลาย ต่างพากันตื่นเต้น คิดว่าจะได้เห็นพระญาติผู้ประเสริฐของเรา จึงประชุมกัน พิจารณาหาสถานที่ประทับของพระพุทธเจ้า  

      อุทยานของเจ้านิโครธศากยะ ร่มรื่น น่าอยู่อาศัย จึงตกลงปรับปรุง เป็นที่รับเสด็จพระพุทธองค์

       เมื่อพระพุทธเจ้า เสด็จมาถึงพระนคร เจ้าศากยะ ได้จัดการต้อนรับอย่างยิ่งใหญ่อลังการ  ด้วยการให้เด็กชาย และเด็กหญิง คนหนุ่มสาว ชาวกบิลพัสดุ์นคร ไปตั้งแถว ถือของหอม และดอกไม้  แต่งตัวด้วยเครื่องประดับอันงดงาม เดินนําหน้า ตามด้วยพระราชกุมาร และพระราชกุมารี  ส่วนเจ้าศากยะทั้งหลาย ถือของหอม ดอกไม้ ตามเสด็จมาข้างหลัง

      ๓ ในเวลาต่อมา พระบรมศาสดา จึงทรงสรรเสริญพระกาฬุทายีเถระว่า  เป็นเลิศกว่าภิกษุทั้งหลาย  ด้านทําให้ราชสกุลเกิดความเลื่อมใส  ด้วยพระดํารัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย พระกาฬุทายีนี้ เป็นเลิศกว่าพระสาวกทั้งหลายของเรา ผู้ยังราชสกุลให้เลื่อมใส”

พระราชกุมาร และพระราชกุมารี นําเสด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ไปยังนิโครธาราม  

      พวกเจ้าศากยะ ต้อนรับพระพุทธเจ้า  ในฐานะเจ้าชาย  ผู้จะก้าวขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์แห่งกรุงกบิลพัสดุ์ มิใช่ในฐานะพระบรมศาสดาเอกของโลก จึงยังเป็นผู้ถือตัวสูง ในเรื่องชาติสกุลต่างดำริ  กันว่า “พวกตน เป็นพระกนิษฐา เป็นพระภาคิไนย เป็นพระโอรส สิทธัตถะเป็นหลาน  จะถวายการเคารพ ได้อย่างไร” จึงประทับอยู่ห่าง ๆ ด้วยอาการเคอะเขิน รับสั่งให้พระราชกุมาร  ที่ยังหนุ่ม เข้าไปนั่งใกล้พระพุทธเจ้า  

      เจ้าศากยะผู้ใหญ่ทั้งหลาย มิได้กราบไหว้ถวายความเคารพ พากันนั่งเฉยอยู่ พระพุทธองค์ทราบอัธยาศัย  เพื่อจะทําลายมานะของพระประยูรญาติ จึงทรงเข้าจตุตถฌาน อันเป็นบาทแห่งอภิญญา  ออกจากจตุตถฌานแล้ว เหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์^๔

      ปานประหนึ่ง จะโปรยปรายละอองธุลีพระบาท ลงบนพระเศียรของพวกเจ้าศากยะ  

      ๔ ยมกปาฏิหาริย์ ประกอบด้วยลักษณะ ดังนี้

      เปลวไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องบน สายธารพุ่งออกจากพระกายเบื้องล่าง เปลวไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องล่างสายธารพุ่งออกจากพระกายเบื้องบน เปลวไฟพุ่งออกจากพระกายเบื้องหน้า สายธารพุ่งออกจากพระกายเบื้องหลัง เปลวไฟพุ่งออก จากพระกายเบื้องหลัง สายธารพุ่งออกจากพระกายเบื้องหน้า เปลวไฟพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องขวา สายธารพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องซ้าย เปลวไฟพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องซ้าย สายธารพุ่งออกจากพระเนตรเบื้องขวา

โดยทํานองเดียวกันนี้ เปลวไฟ และสายธาร พุ่งออกจากเบื้องซ้าย และเบื้องขวา ของช่องพระกรรณ ช่องพระนาสิก พระอังสะ พระหัตถ์ พระปรัศว์ พระบาท พระองคุลี ขุมพระโลมาแต่ละขุม และในพระวรกายส่วนอื่น ๆ ของพระพุทธองค์ ตั้งแต่พระศอ ลงไป จนถึงพระบาท  

พระเจ้าสุทโธทนะ ทอดพระเนตรเห็นความอัศจรรย์ เช่นนั้น จึงตรัสเล่าความหลังว่า “ในวันที่พระองค์ประสูติ หม่อมฉัน ได้เห็นพระบาทของพระองค์ ขณะถูกอุ้มเข้าไป ให้ไหว้กาฬเทวิลดาบส  กลับไปประดิษฐานบนชฎาของดาบส หม่อมฉัน ก็ได้ไหว้พระองค์ นั่น เป็นการไหว้ครั้งแรกของหม่อมฉัน ในวันวัปปมงคล แรกนาขวัญ หม่อมฉัน ก็ได้เห็นร่มเงาไม้หว้า ที่พระองค์นั่งขัดสมาธิอยู่บนพระแท่น มิได้คล้อยไปตามตะวัน ก็ได้ไหว้พระองค์ นั่น เป็นการไหว้ครั้งที่ ๒ บัดนี้ ได้เห็นปาฏิหาริย์ ที่ไม่เคยเห็นมาก่อนในชีวิต จึงขอไหว้พระองค์อีกครั้ง นับเป็นการไหว้ครั้งที่ ๓  ของหม่อมฉัน”

      เมื่อพระราชา ถวายบังคมแล้ว เหล่าเจ้าศากยะทั้งหลาย ก็พากันถวายบังคมตามทั้งหมด  พระพุทธเจ้า เสด็จลงจากอากาศ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์  

      จากนั้น ฝนโบกขรพรรษ ได้ตกลงมา น้ำฝนนั้น มีสีแดง ผู้ประสงค์ให้เปียก จึงจะเปียก  ฝนโบกขรพรรษ แม้ว่าหยดเดียว ก็ไม่ตกลงบนร่างกาย ของผู้ที่ไม่ประสงค์จะให้เปียก เจ้าศากยะทั้งปวง เห็นดังนั้น เกิดอัศจรรย์ใจ เลื่อมใสอย่างมาก  

      เมื่อเจ้าศากยะทั้งปวง ฟังพระธรรมกถาจบลง ก็เสด็จลุกขึ้น ถวายบังคม แล้วพากันกลับไป ไม่มีพระราชา หรือมหาอํามาตย์ของพระราชาพระองค์ใด กราบทูลพระบรมศาสดา ให้ทรงรับภัตตาหารในวันรุ่งขึ้น แม้แต่ผู้เดียว  

      ภายหลังจากหมู่พระประยูรญาติ กลับพระราชนิเวศน์ไปแล้ว ตะวันบ่ายคล้อยไปสู่สายัณห์กาล แดดอ่อนยามเย็น สาดแสงทะลุม่านเมฆผ่านละอองฝน ลงทาบวัดนิโครธาราม  แม้จะเป็นยามเย็น แต่บรรยากาศ กลับคล้ายยามรุ่งอรุณ ดอกไม้ในอุทยานนิโครธาราม ผลิดอก  บานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมอบอวล ราวกับยามเช้า แม้หมู่นก ก็โผบินกลับรวงรังอย่างลังเล ไม่แน่ใจ ว่า เป็นยามรุ่งอรุณ หรือสายัณห์กาล  

      ขณะนั้น หมู่พระภิกษุ ออกจากที่พัก มานั่งชุมนุมสนทนากัน ถึงฝนที่ตกลงมาอย่างน่าประหลาด  และบรรยากาศ ที่น่าอัศจรรย์  

      พระพุทธองค์ เสด็จมาสู่วงสนทนาของหมู่พระภิกษุสงฆ์ ตรัสถามถึงเรื่องที่กําลังสนทนากัน  เมื่อภิกษุกราบทูลให้ทรงทราบ จึงตรัสแย้มว่า “ฝนนี้ เรียกว่า “ฝนโบกขรพรรษ” ตกลงในสมาคมแห่งพระญาติของเราในปัจจุบันชาติ  หาได้เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์ไม่  แต่ในอดีตกาล  เมื่อเราเกิดเป็นพระโพธิสัตว์ นามว่า “เวสสันดร” บําเพ็ญบารมีธรรม เพื่อพระโพธิญาณ  จนเป็นเหตุให้ฝนโบกขรพรรษ ตกในสมาคมแห่งพระญาติ นั่นสิ เป็นเรื่องน่าอัศจรรย์กว่า”  

      พวกภิกษุสงฆ์ ต่างพากันกราบทูล ให้พระองค์ทรงเล่าเรื่องราวของพระเวสสันดรให้ฟัง จากนั้นพระพุทธองค์ จึงได้ตรัสเรื่อง “เวสสันดรชาดก” ซึ่งเป็นชีวิตในอดีตชาติของพระองค์  

พร ๑๐ ประการ

      ในอดีตชาติ ได้มีพระราชา พระนามว่า “สีพีมหาราช” ครองราชสมบัติ ในกรุงเชตุดร แคว้นสีพี  พระองค์ มีพระโอรสองค์หนึ่ง พระนามว่า “สญชัยกุมาร” เมื่อสญชัยกุมาร เจริญวัย ได้อภิเษกสมรสกับ “พระนางผุสดี” พระธิดาของพระเจ้ามัททราช ต่อมา พระเจ้าสีพี ทรงอภิเษกสญชัยราชกุมารขึ้นครองราชสมบัติ และสถาปนาพระนางผุสดี เป็นอัครมเหสี

พระนางผุสดีนั้น ได้บำเพ็ญบารมี มาตั้งแต่พระพุทธเจ้าพระองค์ก่อน

      นับย้อนกลับไป ๙๑ กัป เป็นยุคที่พระบรมศาสดา พระนามว่า “วิปัสสี” เสด็จอุบัติขึ้น ตรัสรู้ เป็นพระพุทธเจ้า ในโลก  

      สมัยนั้น “พระเจ้าพันธุมราช” ครองราชสมบัติ ในนครพันธุมดี พระองค์ มีพระธิดา ๒ องค์

กาลต่อมา พระราชาพระองค์หนึ่ง ได้ส่งดอกไม้ทองราคาหนึ่งแสน กับแก่นจันทน์มีค่ามากมาเป็นเครื่องบรรณาการ พระเจ้าพันธุมราช ประทานแก่นจันทน์ แก่พระธิดาองค์ใหญ่ ประทานดอกไม้ทอง แก่พระธิดาองค์เล็ก  

      ขณะนั้น พระวิปัสสีพุทธเจ้า ประทับอยู่ ณ เขตมฤคทายวัน ในนครพันธุมดี พระธิดาทั้งสองพระองค์ ประสงค์จะนําของพระราชทาน ไปบูชาพระบรมศาสดา จึงได้กราบทูลพระบิดา เมื่อได้รับอนุญาต พระธิดาองค์ใหญ่ จึงบดแก่นจันทน์ให้ละเอียด บรรจุลงในผอบทองคํา ส่วนพระธิดาองค์เล็ก ให้ทําดอกไม้ทองคํา เป็นมาลา ปิดทรวง นําไปถวายพระพุทธเจ้า ที่มฤคทายวันวิหาร  

      พระธิดาองค์ใหญ่ ได้ตั้งความปรารถนา ให้ได้เป็นมารดาของพระพุทธเจ้าพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง ในอนาคตกาล  

      ส่วนพระธิดาองค์เล็ก ได้ตั้งความปรารถนาว่า ทุกชาติที่เกิด ขอให้ร่างกายงดงาม เหมือนประดับด้วยเครื่องประดับนี้ตลอดไป จนกว่าจะบรรลุพระอรหัตผล  

พระบรมศาสดา ได้อนุโมทนาพระธิดาทั้งสองพระองค์

      ครั้นพระธิดาทั้งสองพระองค์ สิ้นพระชนม์ ได้ไปเกิดในเทวโลก เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในเทวโลก และมนุษย์โลก หลายภพหลายชาติ^๕

      เมื่อพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระธิดาองค์เล็ก ได้มาเกิดเป็นพระธิดาของพระเจ้ากิกีราช พระนามว่า “เจ้าหญิงอุรัจฉทาราชกุมารี” เพราะมีพระสิริโฉมงดงาม  หน้าอกเหมือนมีเครื่องประดับงดงามอยู่ตลอดเวลา เมื่อเจ้าหญิงอุรัจฉทา มีอายุ ๑๖ ปี สดับเทศนาของพระกัสสปพุทธเจ้า ได้บรรลุโสดาปัตติผล

      ต่อมา ในวันที่พระบิดาสดับเทศนาจนได้บรรลุโสดาปัตติผล ส่วนเจ้าหญิงอุรัจฉทา ได้บรรลุอรหัตผล จึงผนวชแล้วนิพพาน

      ๕ ต่อมา พระราชธิดาองค์ใหญ่ ได้มาเกิดเป็นพระพุทธมารดา มีพระนามว่า “มหามายาเทวี” ตามความปรารถนา พระธิดาองค์เล็ก ได้บรรลุพระอรหัตไปก่อน ในสมัยพระกัสสปพุทธเจ้า  

      นอกจากเจ้าหญิงอุรัจฉทาแล้ว พระเจ้ากิกีราช ยังมีพระธิดาอีก ๗ องค์ คือ เจ้าหญิงสมณี  เจ้าหญิงสมณคุตตา เจ้าหญิงภิกษุณี เจ้าหญิงภิกขุทาสิกา เจ้าหญิงธรรมา เจ้าหญิงสุธรรมา และ เจ้าหญิงสังฆทาสี^๖

      เจ้าหญิงสุธรรมา ได้บําเพ็ญบุญโดยประการต่าง ๆ และด้วยอานิสงส์แห่งการบูชาพระวิปัสสีพุทธเจ้า ด้วยจุณจันทน์ ในอดีตชาติ ครั้นสิ้นชีวิต จึงได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์  เป็นอัครมเหสีของท้าวสักกเทวราช มีนามว่า “ผุสดีเทพธิดา”  

      ต่อมา ท้าวสักกเทวราช ทราบว่า ผุสดีเทพธิดา จะสิ้นอายุ เพราะปรากฏบุรพนิมิต ที่เป็นเหตุ ให้รู้ว่า เทวดาจะสิ้นอายุ คือ ดอกไม้ที่ประดับเหี่ยวแห้ง พัสตราภรณ์ที่สวมใส่เศร้าหมอง เหงื่อไหลออกจากรักแร้ ผิวพรรณเศร้าหมอง และหมดความยินดีในทิพยสมบัติของตน จึงนําไปยังอุทยานนันทวัน  บอกให้ทราบว่า ถึงเวลาต้องไปเกิดเป็นมนุษย์

      นางผุสดีเทพธิดา แสดงอาการเศร้าโศกเสียใจ ท้าวสักกะ จึงตรัสปลอบว่า “บาปกรรม  เธอไม่ได้ทําไว้เลย ทั้งไม่ใช่ว่า เราไม่รักเธอ แต่เป็นเพราะ เธอหมดบุญแล้ว ความตายใกล้เธอเข้ามา ทุกขณะ อย่าได้เศร้าโศกเสียใจ เธอจะต้องพลัดพรากจากไป เราจะให้พร ๑๐ ประการ”  ผุสดีเทพกัญญา รู้ว่า ต้องจุติแน่แล้ว จึงทูลขอพร ๑๐ ประการ ดังนี้

๑. ขอให้มีนัยน์ตา ดําสนิท ดุจตาลูกเนื้อทราย

๒. ขอให้มีพระโขนง ดําสนิท ดุจสร้อยคอนกยูง

๓. ขอให้เกิดในพระราชนิเวศน์ มีนามว่า “ผุสดี”  

๔. ขอให้พระนาง ได้พระโอรสผู้ทรงเกียรติ กว่ากษัตริย์ทั้งปวง และให้เป็นผู้มีพระราชศรัทธาในการกุศล

๕. ขออย่าให้มีพระครรภ์นูน อย่างสตรีทั่วไป  

        ๖ ในยุคพระพุทธเจ้าของเรา พระราชธิดาทั้ง ๗ ของพระเจ้ากิกีราช ได้มาเกิดเป็นบุคคลเหล่านี้ คือ ๑. นางเขมา  ๒. นางอุบลวรรณา ๓. นางปฏาจารา ๔. พระนางโคตมี ๕. นางธรรมทินนา ๖. พระนางมหามายา และ ๗. นางวิสาขามหาอุบาสิกา

๖. ขออย่าให้พระถันทั้งคู่ดํา ในเวลาทรงครรภ์ และในเวลาคลอดพระโอรส ก็อย่าให้หย่อนยาน

๗. ขออย่าให้มีพระเกศาหงอก ขอให้มีพระเกศาดําสนิท เหมือนปีกแมลงค่อมทอง ตลอดเวลา

๘. ขอให้มีพระฉวีวรรณละเอียด ดุจทองธรรมชาติ

๙. ขอให้มีอํานาจ ปล่อยนักโทษประหารได้  

๑๐. ขอให้ได้เป็นอัครมเหสีของพระเจ้าสีพีราช

      ท้าวสักกเทวราช ประทานพร ตามที่พระนางผุสดีขอ  

กำเนิดพระเวสสันดร  

      ผุสดีเทพกัญญา รับพร แล้วจุติจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มาเกิดเป็นธิดาพระเจ้ามัททราช  พระญาติทั้งหลาย ขนานพระนามว่า “ผุสดี” ตามนามเดิมนั้น ครั้นพระนางผุสดี ทรงเจริญวัย  มีพระชนม์ได้ ๑๖ ชันษา ก็มีพระสิริโฉมงดงามยิ่ง ตามที่ปรารถนาไว้  

      ต่อมา พระเจ้าสีพี ได้สละราชสมบัติ ให้พระราชโอรสปกครอง ทรงอภิเษกสมรสพระนางผุสดี กับสญชัยกุมาร และสถาปนาพระนางผุสดี ให้เป็นพระอัครมเหสีของสญชัยราชโอรส พระนางผุสดีได้เป็นที่รักของพระเจ้าสญชัยอย่างมาก

      ท้าวสักกเทวราช ทรงหวนระลึกถึงพระนาง ก็ทรงทราบว่า พระนางผุสดี ได้พร ๙ ประการ  ตามความปรารถนาแล้ว แต่ยังไม่ได้พระโอรสผู้ประเสริฐ อันเป็นพร อีกข้อหนึ่ง  

      ในกาลนั้น พระโพธิสัตว์ สถิตอยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ท้าวสักกะ ทรงทราบว่า อายุพระโพธิสัตว์หมดแล้ว จึงไปเชิญ ให้ไปเกิดในโลกมนุษย์ เป็นพระโอรสพระนางผุสดี อัครมเหสีของพระเจ้าสีพีราช  กรุงเชตุดร พร้อมทั้งเหล่าเทพบุตร หกหมื่นองค์  

      พระโพธิสัตว์ จุติจากเทวโลก ไปเกิดในพระครรภ์พระนางผุสดี เทพบุตรหกหมื่น ก็บังเกิดเป็นลูกอํามาตย์หกหมื่นตระกูล เช่นกัน  

      ขณะพระนางผุสดี ทรงครรภ์ ทรงแพ้พระครรภ์ ประสงค์จะให้สร้างโรงทาน ๖ แห่ง คือ  ที่ประตูพระนครทั้ง ๔ ที่ท่ามกลางพระนคร ๑ ที่ประตูพระราชวัง ๑ ทรงสละพระราชทรัพย์หกแสนกหาปณะ บริจาคทาน ทุกวัน  

      พระเจ้าสญชัย จึงเรียกพราหมณ์ มาทํานายนิมิต ได้รับการทูลพยากรณ์ว่า “พระโอรสผู้ยินดียิ่งในทาน จะมาอุบัติในพระครรภ์พระราชเทวี”   

พระราชา ทรงยินดียิ่ง จึงโปรดให้สร้างโรงทาน เริ่มบริจาคทาน ตั้งแต่เวลาที่พระโพธิสัตว์ยังอยู่ในพระครรภ์ ส่วนการเก็บภาษีอากรเข้าพระคลังหลวง ก็เพิ่มขึ้นเหลือประมาณ ด้วยบุญญาธิการแห่งพระโพธิสัตว์  

      พระราชาในชมพูทวีปทั้งหมด ต่างส่งบรรณาการ ไปถวายพระเจ้าสญชัย ครั้นครบ ๑๐ เดือนบริบูรณ์ พระนางผุสดี ประสงค์จะทอดพระเนตรพระนคร พระเจ้าสญชัย จึงให้ตกแต่งพระนครให้พระราชเทวีทรงรถพระที่นั่ง ทําประทักษิณพระนคร  

      เมื่อพระนาง เสด็จถึงถนนย่านพ่อค้า เกิดปวดครรภ์ ทหารนําความกราบบังคมทูลพระราชา พระเจ้าสญชัยรับสั่งให้ทําพลับพลาสําหรับประสูติ ท่ามกลางถนนย่านพ่อค้า ให้ตั้งกองรักษาการ  พระนางเจ้าผุสดี ประสูติพระโอรส ที่ถนนย่านพ่อค้านั้น

      พระโพธิสัตว์ ประสูติจากพระครรภ์พระมารดา เป็นผู้บริสุทธิ์ ลืมตาทั้งสองขึ้น เหยียดพระหัตถ์ต่อพระมารดา ตรัสว่า “แม่จ๋า หม่อมฉัน จะบริจาคทาน แม่มีทรัพย์อะไรอยู่บ้าง^๗ ” พระชนนี ตรัสตอบว่า “ลูกจงบริจาคทาน ตามอัธยาศัยเถิด” แล้ววางถุงเงินพันกหาปณะ ในมือน้อย ๆ ที่แบขออยู่

พระประยูรญาติ ได้ถวายพระนามว่า “เวสสันดร” เพราะพระองค์ประสูติในระหว่างถนนย่านพ่อค้า  

      ในวันที่พระเวสสันดรประสูติ มีนางช้างพังตระกูลฉัททันต์เชือกหนึ่ง ได้นําลูกช้างต้องตามคชลักษณ์อันเป็นมงคล มาไว้ที่โรงช้างต้น ส่วนตนเอง กลับสู่ป่าตามเดิม ลูกช้างนั้นเป็นช้างเผือก ขาวบริสุทธิ์ ประชาชนต่างชื่นชมในพระบารมี และให้ชื่อว่า “ปัจจยนาเคนทร์” เพราะช้างนั้น เกิดขึ้นโดยมีพระกุมารเป็นปัจจัย  

      พระราชา ได้ประทานนางนม แก่พระราชกุมาร และเด็กหกหมื่นคน ผู้เป็นสหชาติพระราชกุมาร ทรงเจริญวัย โดยมีเด็กหกหมื่นคน เป็นบริวาร

บริจาคเครื่องประดับ

      พระเวสสันดรกุมาร ทรงมีน้ำพระทัยเปี่ยมไปด้วยเมตตา บริจาคทานอยู่เป็นประจํา  เมื่อมีพระชนมายุได้ ๕ ชันษา พระราชบิดาให้ช่างทําเครื่องประดับพระราชทานแด่พระองค์ สิ้นค่าใช้จ่ายถึงแสนกหาปณะ พระราชกุมารเปลื้องเครื่องประดับนั้น ประทานแก่เหล่านางนม  แม้นางนมนั้น จะถวายคืน ก็ไม่ทรงรับ พวกนางนม กราบทูลให้พระราชาทรงทราบ พระราชาทรงเห็นว่า อาภรณ์ที่ลูกให้ทานแล้ว เป็นสิ่งที่ดี จึงให้ช่างทําเครื่องประดับพระราชทานอีก พระราชกุมารได้ประทานเครื่องประดับ ที่พระราชบิดาประทาน ให้เหล่านางนม ถึง ๙ ครั้ง   

      ๗ พระโพธิสัตว์ พอประสูติแล้ว ได้ตรัสกับพระมารดา ๓ ชาติ ดังนี้

             ๑. เมื่อเสวยพระชาติ เป็นพระมโหสถบัณฑิต ในอุมมังคชาดก

             ๒. เมื่อเสวยพระชาติ เป็นพระเวสสันดร ในเวสสันดรชาดก

             ๓. เมื่อเกิดเป็นเจ้าชายสิทธัตถะ ในชาติสุดท้าย และได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า

ขณะมีพระชนมายุได้ ๘ ชันษา พระราชกุมาร เสด็จสู่ปราสาท ทรงดําริว่า “เราให้ทานด้วยของนอกกาย อย่างเดียว หาทําให้เรายินดีไม่ เราต้องการให้ทานภายใน ถ้าใครขอหทัย เราก็จะผ่าอก เอาหทัยให้ ถ้าใครขอดวงตา เราก็จะควักดวงตาทั้งสองข้างให้ ถ้าใครขอเนื้อในกาย เราก็จะเชือดเนื้อให้ ถ้าใครขอเลือด เราก็จะกรีดเลือดให้ หรือแม้ถ้าใคร ต้องการให้เราเป็นทาส เราก็ยินดียอมตัวเป็นทาสเขาผู้นั้น”  

      เมื่อพระเวสสันดร ทรงคํานึงถึงการให้ทานภายในเช่นนี้ แผ่นดินก็หวั่นไหว ขุนเขาก็สั่นคลอน  ท้องฟ้าก็คะนองลั่นตามเสียงปฐพี ฝนลูกเห็บก็ตก สายอสนี แม้มิใช่กาล ก็เปล่งแสงแวบวาบ สาครเกิดคลื่นป่วนปั่น ท้าวสักกเทวราช ก็ประนมพระหัตถ์ ท้าวมหาพรหม ก็ให้สาธุการ เกิดเสียงกึกก้องโกลาหล ขึ้นไปจนถึงพรหมโลก  

บริจาคช้างปัจจยนาเคนทร์

      ขณะพระโพธิสัตว์ มีพระชนมายุได้ ๑๖ ชันษา พระองค์ก็ได้สําเร็จการศึกษาศิลปะทุกศาสตร์^๘

      พระราชบิดา ทรงประสงค์จะประทานราชสมบัติ ให้พระเวสสันดรปกครอง และตรัสขอพระนาง “มัทรี” พระราชธิดากษัตริย์ราชวงศ์แห่งมัททราช มาอภิเษกให้เป็นอัครมเหสี  ครั้นพระเวสสันดร ได้รับอภิเษกให้ครองราชสมบัติแล้ว ก็ให้ตั้งโรงทานบริจาคพระราชทรัพย์หกแสนกหาปณะ ทุกวัน   

      ๘  ศิลปศาสตร์ ๑๘ ประการ ที่พระเวสสันดรศึกษาสําเร็จ ได้แก่ ๑. สูติ วิชาความรู้ทั่วไป ๒. สัมมติ วิชาความรู้เกี่ยวกับ  กฎ ระเบียบ ธรรมเนียม ประเพณี ๓. สังขยา วิชาคณิตศาสตร์ ๔. โยคะ วิชาการใช้เครื่องยนต์ ๕. นิติศาสตร์ วิชาความรู้เกี่ยวกับ กฎหมาย ๖. วิเสสกา วิชาโหราศาสตร์ ๗. คันธัพพา วิชานาฏดุริยางคศิลป์ ๘. คณิกา วิชาพลศึกษา ๙. ธนุพเพทา วิชาการใช้อาวุธ  ๑๐. ปุราณา วิชาประวัติศาสตร์ ๑๑. ติกิจฉา วิชาการแพทย์ ๑๒. อิติหาสา วิชาวรรณคดี ๑๓. โชติ วิชาดาราศาสตร์ ๑๔. มายา วิชาพิชัยสงคราม ๑๕. ฉันทติ วิชาจินตกวี ๑๖. เกตุ วิชาการทูต ๑๗. มันตา วิชาเวทมนตร์ ๑๘. สัททา วิชาภาษาศาสตร์

      ต่อมา พระนางมัทรี ประสูติพระโอรส ๑ องค์ ประทานนาม ว่า “ชาลีราชกุมาร” เพราะขณะประสูติ พระญาติทั้งหลาย ได้รองรับด้วยข่ายทองคำ เมื่อพระราชกุมาร ทรงเดินได้ พระนางมัทรี ก็ประสูติพระราชธิดาอีก ๑ องค์ ประทานนามว่า “กัณหาชินาราชกุมารี” เพราะขณะประสูติ  พระญาติทั้งหลาย ได้รองรับด้วยหนังหมี  

พระเวสสันดรโพธิสัตว์ ประทับคอช้างปัจจยนาเคนทร์ เสด็จไปทอดพระเนตรโรงทานทั้ง ๖ แห่ง  เดือนละ ๖ ครั้ง

      ช้างปัจจยนาเคนทร์ เป็นช้างมงคล อุดมด้วยลักษณะแห่งคชาธารของพระเจ้าจักรพรรดิ์ ไม่ว่าช้างมงคลนี้จะไปที่ไหน แม้จะมีความแห้งแล้ง เพียงใด ฝนก็จะตกลงมา ทําให้พืชพันธุ์ธัญญาหารอุดมสมบูรณ์  

      ครั้งนั้น แคว้นกาลิงครัฐ ได้เกิดฝนแล้ง ประชาชนปลูกพืชพันธุ์ธัญญาหารไม่ได้ ผู้คนอดอยาก ล้มตายเป็นจํานวนมาก เกิดโจรผู้ร้าย ออกเที่ยวปล้นสะดมชาวบ้าน ประชาชนประสบความเดือดร้อน ทุกหย่อมหญ้า จึงชุมนุมกัน ที่ท้องสนามหลวง วิพากษ์วิจารณ์ถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น  

      พระเจ้ากาลิงคราช มหากษัตริย์แห่งแคว้นกาลิงครัฐ ทรงคิดหาวิธีการที่จะทำให้ฝนตก  จึงสมาทานรักษาอุโบสถศีล ตลอด ๗ วัน แม้เช่นนั้น ก็ไม่สามารถทําให้ฝนตก พระองค์จึงให้ประชุมชาวเมือง รับสั่งว่า “เราได้สมาทานศีล รักษาอุโบสถศีล ตลอด ๗ วัน ฝนก็ยังไม่ตก ควรจะทําอย่างไร”  

      ชาวเมือง กราบทูลว่า “ถ้าพระองค์ ไม่สามารถทําให้ฝนตก พระราชโอรสของพระเจ้าสญชัย ในกรุงเชตุดร พระนามว่า เวสสันดร ทรงยินดีการให้ทาน พระองค์มีช้างเผือกต้องตามคชลักษณ์  แห่งช้างมงคล ไปที่ไหน ฝนก็ตกที่นั่น ขอพระองค์ส่งพราหมณ์ไปทูลขอช้างเชือกนั้นมา”  

      พระราชา ทรงเลือกพราหมณ์ ๘ คน คือ รามพราหมณ์ ธชพราหมณ์ ลักขณพราหมณ์  สุชาติมันตพราหมณ์ ยัญญพราหมณ์ สุชาตพราหมณ์ สุยามพราหมณ์ และโกณฑัญญพราหมณ์  โดยให้รามพราหมณ์ เป็นหัวหน้า ส่งไปทูลขอช้างปัจจยนาเคนทร์ จากพระเวสสันดร  

      พวกพราหมณ์ เดินทางไปจนถึงนครเชตุดร บริโภคอาหารในโรงทานแล้ว ทําเนื้อตัวให้มอมแมม เปื้อนฝุ่นธุลี ตกลงกันว่า รอให้ถึงวันเพ็ญขึ้น ๑๕ ค่ำ จึงค่อยขอ เมื่อพระเวสสันดร เสด็จตรวจโรงทาน ในวันต่อมา จึงพากันไปประตูเมืองด้านทิศตะวันออก  

      วันนั้น พระเวสสันดร ประทับบนคอคชาธาร เสด็จออกไปทางประตูพระนครทิศตะวันออก  พวกพราหมณ์ ไม่มีโอกาสทูลขอช้างที่นั่น จึงตามไปประตูเมืองด้านทิศใต้ ยืนอยู่ในที่สูง โล่งแจ้ง แบมือ  ข้างขวาออก ขอว่า “ข้าแต่พระเวสสันดร ขอพระองค์ จงทรงพระเจริญ ขอพระองค์ จงประสบแต่ชัยชนะ ”  

      พระเวสสันดร ทอดพระเนตรเห็นพวกพราหมณ์ ก็บ่ายช้างพระที่นั่ง ตรงเข้าไปหาพวกพราหมณ์  ประทับบนคอช้าง ตรัสถามว่า “พราหมณ์ เนื้อตัวมอมแมมไปด้วยฝุ่นธุลี พวกท่านแบมือจะขออะไร จากเราหรือ”  

      พราหมณ์ทั้ง ๘ คน กราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์โปรดพระราชทานช้างมงคล  ที่ทำให้แคว้นสีพี เจริญรุ่งเรือง ซึ่งเป็นพระราชพาหนะ ที่พระองค์ประทับ แก่พวกข้าพระองค์”   

      พระเวสสันดร ทรงดําริว่า เราต้องการบริจาคทานภายในมีอวัยวะ ร่างกาย เป็นต้น แต่พราหมณ์พวกนี้ มาขอทานภายนอกจากเรา แม้เช่นนั้น เราก็ควรทําความปรารถนาของพวกเขาให้บริบูรณ์ ประทับอยู่บนคอช้างนั่นเอง ตรัสว่า “เราไม่ได้หวั่นไหว จะให้ช้างพลายตัวประเสริฐ เป็นช้างราชพาหนะสูงสุด  ตามที่พวกท่านขอ”

      พระเวสสันดร น้อมไปในการบริจาคทาน เสด็จลงจากคอช้างปัจจยนาเคนทร์ พระราชทานแก่พราหมณ์ทั้งหลาย  

      ทรงทําประทักษิณช้าง ๓ รอบ ตรวจดูตัวช้างว่า มีส่วนไหนที่ยังไม่ได้ประดับบ้าง ก็ไม่เห็นมี  จึงจับพระเต้าทองคําเต็มด้วยน้ำหอมเจือดอกไม้ ตรัสเรียกพวกพราหมณ์ให้เข้ามาหาพระองค์ ทรงวางงวงช้างที่ประดับประดาอย่างงดงาม ในมือพราหมณ์เหล่านั้น ทรงหลั่งน้ำจากพระเต้าทองคําลง  พระราชทานช้าง

ช้างนั้น ประดับด้วยเครื่องประดับต่าง ๆ รวมเป็นกหาปณะถึง ๒๔ แสนกหาปณะ นอกจากนั้น พระองค์ ยังได้พระราชทานควาญช้าง และคนเลี้ยงช้าง ๕๐๐ สกุล ให้ด้วย  

      เมื่อพระเวสสันดร หลั่งน้ำบริจาคทานเท่านั้น ก็เกิดแผ่นดินไหว สะเทือนเลื่อนลั่น กึกก้องไปทั่ว เกิดขนพองสยองเกล้า น่าสะพรึงกลัว เป็นที่น่าอัศจรรย์ ด้วยอานุภาพแห่งการบริจาคทาน ของพระเวสสันดร

      พวกพราหมณ์ได้ช้างทางประตูพระนครด้านทิศใต้ จึงขึ้นช้างผ่านไปตามถนนหลวงกลางพระนคร ท่ามกลางประชาชนแวดล้อมตามไป ร้องถามว่า “พวกท่านขี่ช้างของพวกเรา  ท่านได้มาจากไหน” พวกพราหมณ์แสดงมือ โต้ตอบฝูงชนว่า “ช้างนี้ พระเวสสันดรพระราชทานให้พวกเรา” พลางขี่ไปตามถนนหลวงท่ามกลางพระนคร แล้วออกทางประตูทิศเหนือ

ถูกเนรเทศ

      ชาวพระนคร โกรธแค้นพระเวสสันดร จึงชุมนุมกันประท้วงการบริจาคช้างปัจจยนาเคนทร์  ช้างสําคัญของบ้านเมือง อย่างกว้างขวาง จนกลายเป็นจลาจลขึ้นทั่วพระนคร  

      พวกเชื้อพระวงศ์ชั้นสูง แพทย์ ชาวนา พราหมณ์ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และ  กองพลราบ ตลอดจนชาวแคว้นสีพีทั้งหมด มาประชุมกัน กราบทูลพระเจ้าสญชัยว่า “บ้านเมืองกําลังจะล่มจม เพราะถูกพระเวสสันดรล้างผลาญ เหตุไร พระเวสสันดร พระโอรสของพระองค์จึงพระราชทานช้างสําคัญของบ้านเมือง พระเวสสันดรจะพระราชทานข้าว น้ำ ทรัพย์สมบัติ  ก็พระราชทานไป พวกเรา ไม่ว่าอะไร แต่ทําไม พระเวสสันดรจึงพระราชทานช้างสําคัญ   ถ้าพระองค์ ไม่ทรงทําตามประชาชน เห็นทีจะเกิดปัญหาใหญ่แน่”  

      พระเจ้าสญชัย ทรงเข้าพระทัยว่า ชาวเมืองจะปลงพระชนม์พระเวสสันดร จึงตรัสว่า “ลูกเรา ไม่มีความผิด ถึงบ้านเมืองจะล่มสลาย แว่นแคว้นจะพินาศไปก็ตาม เราจะไม่ยอมฆ่าลูกของเรา เป็นเด็ดขาด”  

      ชาวเมืองสีพี กราบทูลว่า “พวกเราไม่ได้ให้พระองค์ปลงพระชนม์พระเวสสันดร แต่พระองค์ต้องเนรเทศพระเวสสันดร ออกจากแคว้น ไปอยู่เขาวงกต”  

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า “ถ้าชาวสีพี ต้องการเช่นนั้น เราก็ไม่ขัดข้อง แต่ขอให้ลูกของเราได้อยู่ตลอดราตรีนี้ ครั้นสว่างแล้ว ชาวสีพีจะขับไล่ลูกเรา ก็ตามใจ”  

      ชาวเมือง ต่างพอใจตามนั้น เมื่อชาวเมืองกลับไปแล้ว พระเจ้าสญชัย ตรัสเรียกอำมาตย์ไปส่งข่าวให้พระโอรสทราบ อำมาตย์ไปเห็นพระเวสสันดร เบิกบานอยู่ท่ามกลางข้าราชบริพารก็อดสงสารไม่ได้ จึงร้องไห้ หมอบลงที่พระบาท กราบทูลเรื่องราวทั้งหมดให้ทราบ  

      พระเวสสันดร ตรัสว่า “ทําไมชาวสีพี จึงโกรธเรา จนถึงเนรเทศออกจากเมือง” อำมาตย์ กราบทูลให้ทราบว่า “เชื้อพระวงศ์ชั้นสูง แพทย์ ชาวนา พราหมณ์ กองพลช้าง กองพลม้า   กองพลรถ และกองพลราบ ต่างติเตียนพระองค์ ที่พระราชทานคชาธารที่สําคัญของบ้านเมือง  พวกเขา จึงจะขับไล่พระองค์”  

      พระเวสสันดร ยังทรงมีพระทัยแช่มชื่นเป็นปกติดีตรัสว่า “เราจะให้ดวงหทัย ดวงตา เงิน ทอง แก้วมุกดา หรือแก้วไพฑูรย์  ซึ่งเป็นทรัพย์ภายนอกของเรา ก็จะเป็นไรไป เมื่อยาจกมาขอ   แม้แขน เราก็ให้ได้ เราไม่หวั่นไหว เพราะใจของเรา ยินดีในการบริจาค ชาวสีพี จะเนรเทศ  จะฆ่าเรา หรือจะตัดเราออกเป็นท่อน ๆ ก็ตาม เราจะไม่หยุดการบริจาค”   

      เมื่ออำมาตย์ฟังดังนั้น ได้กราบทูลข้อความอย่างอื่นไปตามความคิดเห็นของตน ซึ่งเป็นข้อความที่พระเจ้าสญชัย  หรือชาวเมืองไม่ได้บอกให้ทูลว่า “ชาวสีพีประชุมกัน มีมติว่า พระเวสสันดร ต้องเสด็จไปตามทาง  ที่พระราชาผู้ถูกเนรเทศเสด็จไป ผ่านภูผาที่ชื่อว่า “อารัญชรคีรี” ไปตามฝั่งแม่น้ำ “โกนติมารา”  แล้วประทับอยู่ ที่เขาวงกต”  

      เส้นทางที่อำมาตย์คนนั้นกราบทูล เป็นเส้นทาง สําหรับพระราชาผู้ต้องโทษถูกเนรเทศ เสด็จไป  แม้เช่นนั้น พระเวสสันดร ก็ตรัสอย่างไม่สะทกสะท้านว่า “เราจะไปตามทางที่พระราชาผู้ต้องโทษ เสด็จไป ชาวเมืองไม่ได้ขับไล่เราด้วยโทษอื่น แต่ขับไล่เพราะเราให้ช้างเป็นทาน เราขอผลัดไป ๒ วัน เราจะบริจาคสัตตสดกมหาทานก่อน^๙  ขอชาวเมืองให้โอกาสเรา ได้ให้ทานสักหนึ่งวัน รุ่งขึ้น  เราให้ทานแล้ว จะไป”

ดินแดนหิมพานต์

      เมื่ออำมาตย์กลับไปแล้ว พระองค์รับสั่งให้มหาเสนาคุตต์ จัดเตรียมสัตตสดกมหาทานให้พร้อม    ทุกอย่าง แม้สุรา ซึ่งเป็นสิ่งไม่ควรให้ทาน ก็รับสั่งให้จัดเตรียม จากนั้น พระองค์เสด็จไปที่ประทับพระนางมัทรี เพียงลำพังพระองค์เดียว ประทับนั่งข้าง ๆ ตรัสกับพระนางอย่างอ่อนโยนว่า “ทรัพย์   สิ่งใดที่เราให้เธอ ทรัพย์สิ่งใด เป็นของใช้ส่วนตัว และทรัพย์สิ่งใด ที่เธอนําติดตัวมาจากพระชนก  เธอจงเก็บสิ่งนั้นไว้ทั้งหมด”  

      พระนางมัทรี นึกฉงนว่า เมื่อก่อนพระสวามี ไม่เคยบอกให้เก็บข้าวของ แต่เหตุใด วันนี้จึงบอกให้เก็บ จึงทูลถามว่า “เจ้าพี่ จะโปรดให้เก็บทรัพย์ไว้ที่ไหน ขอพระองค์รับสั่งหม่อมฉันด้วย”

      พระเวสสันดร ตรัสว่า “มัทรี เธอควรบริจาคทาน ให้ท่านผู้มีศีล ตามสมควร สัตว์ทั้งปวงไม่มีที่พึ่งอื่น ที่จะดียิ่งไปกว่าการบริจาคทาน”  

เมื่อพระนางมัทรี รับทราบแล้ว จึงตรัสสอนเพิ่มขึ้นไปอีกว่า “เธอจงเอ็นดูลูกทั้งสองของเรา  และจงดูแลพ่อแม่ฉัน ต่อไป เธอจะไม่ได้อยู่กับฉัน ถ้ากษัตริย์พระองค์ใดมาสู่ขอ เธอจงตกลงปลงใจ ไปอยู่กับกษัตริย์พระองค์นั้น เธอจงหาสามีอื่น จะได้ไม่ลําบาก”  

      ๙ สัตตสดกมหาทาน คือ การให้ทานครั้งยิ่งใหญ่ โดยกําหนดสิ่งของ หมวดละ ๗๐๐ อย่าง  ประกอบด้วย ๑. ช้าง ๗๐๐ เชือก ๒. ม้า ๗๐๐ ตัว ๓. รถ ๗๐๐ คัน ๔. สตรี ๗๐๐ คน ๕. โคนม ๗๐๐ ตัว ๖. ทาสชาย ๗๐๐ คน  ๗. ทาสหญิง ๗๐๐ คน นอกจากนั้น ยังมีเครื่องอาภรณ์ต่าง ๆ อย่างละ ๗๐๐ แม้สุรา ซึ่งเป็นของไม่ควรให้ทาน ก็ได้ประทานแก่นักเลงสุราด้วย  

พระนางมัทรี ดำริว่า ทำไม พระเวสสันดรตรัสได้ถึงขนาดนี้ จึงทูลถามว่า “เหตุไร พระองค์จึงตรัสไม่เป็นมงคล เช่นนี้”   

      พระเวสสันดร ตรัสตอบว่า “มัทรี ชาวสีพี โกรธเคืองที่พี่บริจาคช้าง จึงขับไล่จากแว่นแคว้น  พรุ่งนี้ พี่จะให้ทานครั้งใหญ่ แล้วจะออกจากพระนคร ในวันที่ ๓ พี่ต้องไปอยู่ป่าที่อันตราย  เต็มไปด้วยสัตว์ร้ายมากมาย เมื่ออยู่ป่าคนเดียว อาจจะไม่รอดชีวิตก็ได้”

      พระนางมัทรี กราบทูลว่า “พระองค์อย่าตรัสเช่นนี้ ไม่ดีเลย พระองค์ไม่สมควรเสด็จพระองค์เดียว แม้หม่อมฉัน ก็จะโดยเสด็จด้วย ให้ตายร่วมกับพระองค์ ยังจะดีกว่าที่จะพรากจากพระองค์ ให้เผาตัวเองตายเสีย ยังจะดีกว่าอยู่โดยไม่มีพระองค์ นางช้างพัง ตามช้างพลายไปอยู่ป่า เที่ยวไปตามภูผาทางกันดาร สถานที่ขรุขระ ฉันใด แม้หม่อนฉัน จะพาลูกทั้งสอง ตามเสด็จไปข้างหลัง ฉันนั้น หม่อมฉันและลูก จะเป็นผู้เลี้ยงง่าย ไม่ทําให้พระองค์เป็นภาระ”  

      ครั้นพระนางมัทรีกราบทูลพระสวามีอย่างนี้แล้ว จึงพรรณนาถึงป่าหิมพานต์ที่งดงามอย่างละเอียด ประหนึ่งว่า เคยเห็นด้วยตัวเองมาก่อนว่า  

“เมื่อลูกไปด้วย พระองค์อยู่ป่า ได้ทอดพระเนตรเห็นลูกทั้งสอง พูดจาฉอเลาะ ไพเราะ น่ารัก น่าเอ็นดู เก็บดอกไม้ประดับตน นั่งเล่นอยู่ที่พุ่มไม้ในป่าบ้าง ที่อาศรมรมณียสถานบ้าง ก็จะทําให้พระองค์ เพลิดเพลิน ไม่เป็นทุกข์ เพราะทรงระลึกถึงราชสมบัติ   

      เมื่อพระองค์ ทอดพระเนตรเห็นช้างมาตังคะ เที่ยวอยู่ในป่าตัวเดียวก็ตาม เดินนําหน้าโขลง ช้างพัง ส่งเสียงร้องกึกก้องโกญจนาทไปก็ตาม ทอดพระเนตรป่าเขาลําเนาไพรระหว่าง ๒ ข้างทาง  เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงสัตว์นานาชนิด ทั้งเหล่ากินนรฟ้อนรําอยู่กลางป่า กึกก้องไปด้วยเสียงกระแสน้ำตกกระทบโขดหิน ไหลรินไม่ขาดสาย เสียงร้องของนกเค้า ที่เที่ยวอยู่ตามซอกเขา เสียงสัตว์ร้าย  ในป่า ทั้งราชสีห์ เสือโคร่ง แรด โค และฝูงนกยูง จับอยู่ที่ยอดเขา เกลื่อนกล่นไปด้วยนางนกยูง  กําลังรําแพน มีแพนหางวิจิตร ขับร้องอยู่ในเวลาเย็น เต็มไปด้วยมวลดอกไม้นานาพรรณ เบ่งบาน  ส่งกลิ่นหอมฟุ้ง ที่พื้นดินก็เขียวชอุ่ม ปกคลุมไปด้วยแมลงค่อมทอง ทั้งอัญชันเขียวสด กําลังแตกยอดอ่อน บัวบกออกดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมฟุ้ง และปทุมชาติมีดอก ร่วงหล่นในเดือนฤดูเหมันต์ เมื่อนั้น พระองค์ก็จะไม่ทรงระลึกถึงราชสมบัติ”  

      พระนางมัทรี ทรงพรรณนาถึงหิมวันตประเทศ ตามจินตนาการของพระองค์ เหมือนพระองค์ เคยเสด็จประทับอยู่ที่ป่าหิมพานต์มาก่อน^๑๐

บริจาคมหาทานราชทรัพย์

      พระนางผุสดี ทรงเป็นทุกข์ใจว่า ลูกรู้ข่าวแล้วหรือยัง เมื่อลูกรู้แล้ว จะทําอย่างไร จึงแอบเสด็จไปพบพระโอรส ด้วยวอที่สวยงาม มีม่านปกปิด ประทับยืนที่หน้าประตูห้องบรรทมพระเวสสันดร  ได้ยินเสียงสนทนากัน ระหว่างพระเวสสันดรกับพระนางมัทรี ก็พลอยกรรแสงคร่ำครวญอย่างน่าเวทนา ว่า เรากินยาพิษ โดดเหว หรือเอาเชือกผูกคอตาย ยังจะดีเสียกว่า ที่จะให้ชาวเมืองขับไล่ลูกผู้ไม่มีความผิด ทําไมชาวนครสีพี จึงขับไล่ลูกเรา ผู้ไม่ทําร้ายใคร เป็นคนฉลาด มีแต่การให้ทาน  ไม่ตระหนี่ พระราชาต่าง ๆ ก็ยกย่องสรรเสริญ  

      ๑๐ พระเวสสันดร และพระนางมัทรี เคยเกิดเป็นสัตว์ป่าหิมพานต์หลายชาติ พระนางมัทรี จึงพรรณนาป่าหิมพานต์จากความทรงจําแห่งอดีตชาติได้ เหมือนอย่างตาเห็น

      พระนางผุสดี เข้าไปหาพระโอรส ทรงคร่ำครวญ อย่างน่าสงสาร ปลอบพระโอรสและพระนางมัทรี ให้อุ่นใจ แล้วเสด็จกลับไปกราบทูลพระเจ้าสญชัยว่า “ชาวเมือง ให้ขับไล่ลูกผู้ไม่มีความผิด ออกจากแคว้น ต่อไป บ้านเมืองจะเป็นเหมือนรังผึ้งร้าง ที่ผึ้งหนีจากไป   พระเจ้าแผ่นดิน ที่ถูกอำมาตย์ทอดทิ้ง จะต้องอยู่ลําบากตามลำพัง เหมือนหงส์ไร้ขนปีก จับเจ่าอยู่ ในเปือกตมแห้ง ขอพระองค์ อย่าทรงขับไล่ลูก ตามคําของชาวสีพีเลย”

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า “น้องผุสดี เมื่อเราขับไล่ลูกที่รัก ผู้เป็นดุจธงชัยของชาวสีพี ก็ทําตามขัตติยราชประเพณีธรรม ของแคว้นสีพีแต่โบราณ ถึงลูกจะเป็นที่รักกว่าชีวิต เราก็ทำไป ด้วยความจำเป็น”  

      พระนางผุสดี ทรงครวญคร่ำรําพัน โดยประการต่าง ๆ ว่า “เมื่อก่อน มียอดธงปลิวสะบัด  ติดตามลูกเวสสันดร ที่เสด็จโดยช้าง โดยวอ โดยราชรถ ทั้งมีกองทหารแต่งเครื่องแบบงดงาม ทอแสงวาววับติดตามมา เหมือนดอกกรรณิการ์ที่บานสะพรั่ง แต่วันนี้ ลูกจะเดินเท้าเปล่าไปตามทาง  ได้อย่างไร แม้มัทรี ที่ตามไป จะอยู่อย่างไร เมื่อก่อน แค่ได้ยินเสียงสุนัขเห่าหอน ก็สะดุ้ง เมื่อได้ยิน เสียงนกเค้าแมว นกฮูก ครวญคราง จะหวาดกลัวตัวสั่นแค่ไหน”  

นางฝ่ายใน ได้ยินพระนางผุสดีคร่ำครวญ ก็พากันร้องไห้ตามกัน เหล่าชนชาววังพระเวสสันดร  ได้ยินสตรีในวังหลวงพระเจ้าสญชัยคร่ำครวญ ก็คร่ำครวญไปตามกัน ในราชสกุลทั้งสอง ไม่มีใคร สามารถดํารงอยู่ตามภาวะของตนได้ ต่างล้มลง เกลือกกลิ้งไปมา คร่ำครวญ  

ราตรีนั้น ผ่านไปอย่างเงียบเหงา วังทั้งวัง ดูวังเวง เหมือนป่าช้า ดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว เจ้าหน้าที่ จัดเตรียมทานเสร็จ ได้กราบทูลให้พระเวสสันดรทราบ  

      พระเวสสันดร ทรงสรงสนานแต่เช้า ประดับพระองค์เสร็จแล้ว เสวยพระกระยาหาร แวดล้อม ไปด้วยฝูงชน เสด็จเข้าสู่โรงทาน เพื่อบริจาคสัตตสดกมหาทาน ทั้งช้าง ม้า รถ ขัตติยกัญญา ทาส ทาสี  และ โคนม อย่างละ ๗๐๐ ตลอดจนสิ่งของอื่น ๆ อีกมากมาย

      เมื่อพระโพธิสัตว์ ทรงบริจาคทานอยู่อย่างนี้ ชาวพระนครที่มารับทาน ต่างร้องไห้รําพันว่า  “ข้าแต่พระเวสสันดร ชาวพระนครสีพี ขับไล่พระองค์ เพราะทรงบริจาคทาน ขอให้พระองค์   บริจาคทานให้มากยิ่งขึ้นไปอีกเถิด” เสียงกึกก้องโกลาหลน่าหวาดเสียว ดังสะท้อนเข้าไปในพระนคร

ฝ่ายผู้รับทาน ต่างพากันรําพันว่า “พระเวสสันดร จะเสด็จเข้าป่า พวกเรา หมดที่พึ่งแล้ว  ตั้งแต่นี้ไป พวกเราจะบากหน้าไปพึ่งใครได้ เหมือนพระองค์” จึงพากันนอนกลิ้งเกลือกไปมา ร้องให้คร่ำครวญ  

      พวกเหล่าเทวดา แจ้งให้พระราชาทั่วชมพูทวีปทราบว่า พระเวสสันดรทรงบําเพ็ญมหาทาน  จึงนํากษัตริย์ทั้งหลาย มารับนางขัตติยกัญญาเหล่านั้นไป   

      พระเวสสันดร ทรงบริจาคทานอยู่จนถึงเวลาเย็น จึงเสด็จกลับพระราชนิเวศน์ ไปถวายบังคมลาพระชนกพระชนนี เพื่อเดินทางในวันรุ่งขึ้น พระนางมัทรี คิดว่า แม้เรา ก็จะโดยเสด็จพระสวามีจะไปกราบลาเช่นกัน จึงเสด็จไปพร้อมกับพระเวสสันดร   

      พระเวสสันดร ถวายบังคมลาพระบิดา กราบทูลว่า “เสด็จพ่อ สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เกิดมาแล้ว ล้วนต้องตายทั้งนั้น ขอพระองค์ จงเนรเทศลูก ไปเขาวงกตเถิด หม่อมฉันบริจาคทาน ในวังของตน กลับถูกหาว่า เบียดเบียนชาวเมืองของตน ทั้งถูกเนรเทศ จากเมืองของตน หม่อมฉันจะประสบทุกข์ในป่า ที่เต็มไปด้วยสัตว์ร้ายมากมาย”  

      จากนั้น จึงถวายบังคมพระมารดา ขออนุญาตบรรพชาว่า “เสด็จแม่ ขอจงทรงอนุญาตให้ลูกบวช ลูกบริจาคทานในวังของตน ยังถูกหาว่า เบียดเบียนชาวเมืองของตน ลูกจะออกไปจากแคว้นของตน ตามความต้องการของชาวเมือง”

      พระนางผุสดี ตรัสว่า “ลูกแม่ แม่อนุญาต ลูกจงบวชเถิด แต่มัทรีกับหลาน ๆ ให้อยู่กับแม่  มัทรีกับหลานทั้งสองจะไปทำอะไรในป่า” พระเวสสันดร ตรัสว่า “ลูกไม่ต้องการให้ใครติดตามไปด้วย แม้แต่ทาสีคนเดียว ก็ไม่อยากให้ไป แต่ถ้ามัทรีต้องการตามลูกไป ก็ตามใจ ถ้าไม่ต้องการไป ก็อยู่เถิด ลูกจะไม่ห้าม”  

      พระเจ้าสญชัย ลุกขึ้น เสด็จเข้าไปหาลูกสะใภ้ วิงวอนว่า “มัทรี การอยู่ในป่าลำบาก ลูกอย่าไปเลย” พระนางมัทรีกราบทูลว่า “เสด็จพ่อ หม่อมฉันจะไม่มีความสุขเลย ถ้าต้องอยู่ โดยปราศจากพระเวสสันดร”   

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า “มัทรี ลูกคิดดูให้ดี ลูกยังไม่รู้ว่า กลางป่ามีอันตรายมาก เมื่อเห็นฝูงลิง น่ากลัว ท่าทางพิลึก ลูกจะทําอย่างไร ในป่าแสนจะลําบาก มีทั้งตั๊กแตน บุ้ง เหลือบ ยุง แมลง ผึ้ง  นอกจากนั้น ยังมีงู แม้งูเหลือมไม่มีพิษ แต่มันก็มีกําลังมาก มันรัดคนหรือสัตว์ให้ตายได้ หมีเป็นสัตว์ที่อันตราย ทั้งน่ากลัว แม้จะขึ้นต้นไม้ ก็หนีไม่พ้น ฝูงกระบือป่า ปลายเขาแหลม ชอบขวิดชน  เที่ยวอยู่ราวป่า ริมฝั่งแม่น้ำโสตุมพระ ถ้าลูกมัทรีเห็นฝูงกระบือในป่า จะทําอย่างไร ลูกเคยอยู่แต่ในวัง เมื่อไปถึงเขาวงกต จะอยู่อย่างไร”  

      พระนางมัทรี กราบทูลพระเจ้าสญชัยว่า “เสด็จพ่อ หม่อมฉันรู้ว่า ป่าใหญ่ มีอันตรายมาก  แต่หม่อมฉัน จะสู้ทนภัยทั้งหมด จะดั้นด้น แหวกต้นเป้ง หญ้าคา หญ้าคมบาง หญ้าแฝก หญ้าปล้อง และหญ้ามุงกระต่ายไป จะโดยเสด็จพระสวามีไป ไม่ย่อท้อ คงไม่มีชายใด อยากอยู่ร่วมกับหญิงหม้าย ที่ผัวทิ้ง มีแต่เขาจะจิกผมหญิงหม้าย ทุบตีให้ได้รับความอับอายขายหน้า  

      หญิงหม้าย แม้เกิดในสกุลญาติที่ร่ำรวย ก็ยังถูกญาติพี่น้อง และเพื่อนฝูง ค่อนแคะว่า  หญิงไม่มีผัวนี้ ต้องเป็นภาระพวกเราตลอดชีวิต แม่น้ำไม่มีน้ำ ก็ไร้ประโยชน์ แว่นแคว้นไร้จอมราชัน ก็ล่มจม หญิงหม้าย แม้มีพี่น้องตั้ง ๑๐๐ ก็เหมือนตัวคนเดียว

      ธง เป็นเครื่องหมายแห่งราชรถ ควัน เป็นที่ปรากฏแห่งไฟ พระราชา เป็นสัญลักษณ์ของแผ่นดิน สามี ก็เป็นสง่าราศรีขอสตรี ความเป็นหม้ายเป็นทุกข์ในโลก ถึงอย่างไร หม่อมฉัน จะต้องไป  

      เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย สรรเสริญสตรีผู้ร่วมสุขร่วมทุกข์กับสามี เพราะเธอทํา สิ่งที่ทํา  ได้ยาก หม่อมฉัน จะนุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาด โดยเสด็จพระสวามีไปทุกหนทุกแห่ง ให้แผ่นดินล่มสลาย  ยังดีกว่าเป็นหม้าย อยู่คนเดียว หม่อมฉัน ไม่ปรารถนาแผ่นดินที่มีทรัพย์มากมาย จรดฝั่งมหาสาคร   แต่ต้องพลัดพรากจากพระสวามี หญิงที่ทิ้งสามียามทุกข์ยาก เป็นหญิงไม่ดีเลย”  

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า “ลูกมัทรี ถ้าเช่นนั้น หลานชาลี กับหลานกัณหาชินา ทั้งสองยังเล็กนัก ให้อยู่กับพ่อแม่เถิด พ่อแม่จะเลี้ยงดูเอง”  

      พระนางมัทรี กราบทูลว่า “ชาลีและกัณหาชินา จะทําให้ชีวิตที่เศร้าโศกของหม่อมฉันทั้งสอง รื่นรมย์อยู่กลางป่าแสนไกลไร้ผู้คน”  

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า “หลานทั้งสอง เคยสุขสบาย ไปอยู่กลางป่าเช่นนั้น จะทําอย่างไร”  

      เมื่อกษัตริย์ เจรจากันอยู่อย่างนี้ ราตรีก็สว่าง เจ้าพนักงานนํารถเทียมม้าสินธพมาเทียบไว้ที่ประตูวัง รอรับพระเวสสันดร

      พระนางมัทรี ถวายบังคมกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ บอกลาสตรีข้าหลวงทั้งหลาย พาพระโอรส และพระธิดา ไปประทับอยู่บนรถ ก่อนพระเวสสันดร

บริจาคม้าและราชรถ

      พระเวสสันดร ถวายบังคมพระชนกและพระชนนี แล้วทรงทําประทักษิณ เสด็จขึ้นรถพระที่นั่ง พาพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี มุ่งหน้าสู่เขาวงกต ขณะนั้น มีประชาชนมายืนคอยส่งเสด็จตามท้องถนน เป็นจํานวนมาก พระนางผุสดี ดำริว่า ลูกต้องให้ทานในระหว่างทาง  จึงให้คนนํารถบรรทุกรัตนะ ตามไปมอบให้พระเวสสันดร   

      พระเวสสันดรทรงบริจาครัตนะและเครื่องประดับ จนหมดตัว พระราชทานให้ยาจกผู้มาขอ ถึง ๑๘ ครั้ง จึงเสด็จออกจากพระนครไป ประสงค์จะทอดพระเนตรราชธานี เป็นครั้งสุดท้าย  แผ่นดินในที่มีประมาณเท่ารถพระที่นั่ง ก็แยกออก หมุนรถพระที่นั่ง ให้หันหน้ากลับพระนครเชตุดร  พระองค์ทอดพระเนตรสถานที่ประทับของพระชนกพระชนนี ทําให้เกิดแผ่นดินไหว เป็นที่น่าอัศจรรย์  พระองค์ ตรัสกับพระนางมัทรีว่า “น้องมัทรี ดูสิ นั่นพระราชนิเวศน์พระบิดา นั่นวังของเราที่พระบิดาประทานให้ ดูน่ารื่นรมย์ทีเดียว”  

      จากนั้น พระเวสสันดร รับสั่งให้อํามาตย์กลับ แล้วขับรถพระที่นั่งไปเอง ตรัสสั่งให้พระนางมัทรี  คอยดูข้างหลังไว้ หากมีคนขอทานตามมา ให้บอกด้วย

คราวนั้น มีพราหมณ์ ๔ คน มาไม่ทันรับมหาทาน ได้ถามทางที่พระเวสสันดรเสด็จไป ครั้นทราบแล้ว จึงรีบติดตามไป ทูลขอม้า ๔ ตัว พระนางมัทรี ทอดพระเนตรเห็นพราหมณ์ทั้ง ๔ คน  ตามมา จึงบอกให้พระเวสสันดรทราบ พระเวสสันดร หยุดรถพระที่นั่ง พวกพราหมณ์ ได้ทูลขอม้าที่เทียมรถทั้ง ๔ ตัว พระเวสสันดร ได้พระราชทานให้คนละตัว  

      เมื่อพระเวสสันดร พระราชทานม้าทั้ง ๔ ตัวไปแล้ว งอนรถพระที่นั่ง ได้ตั้งอยู่ในอากาศ  ครั้นพราหมณ์ไปแล้ว เทวบุตร ๔ องค์ จําแลงกายเป็นละมั่งทอง มารองรับงอนรถ ลากไป

      พระโพธิสัตว์ ทรงทราบว่า ละมั่งทั้ง ๔ ตัวนั้น เป็นเทพบุตร จึงตรัสกับพระนางมัทรีว่า  “น้องมัทรี เธอดูละมั่งทองนั่นสิ มาลากรถเราไป เหมือนม้า ที่ฝึกมาดีแล้ว ช่างงดงามน่ารักจริง”  

ขณะที่พระเวสสันดร กําลังนั่งรถ เสด็จไป ได้มีพราหมณ์อีกคนหนึ่ง มาทูลขอรถ นับเป็นคนที่ ๕  ที่มาทูลขอรถจากพระเวสสันดร ในป่าแห่งนี้ พระเวสสันดร ให้พระโอรส พระธิดา และพระมเหสีลงจากรถ แล้วพระราชทานรถ ให้พราหมณ์ ขณะนั้น เหล่าเทพบุตร ก็ได้อันตรธานหายไป

ป่าใหญ่และไพรกว้าง

      พระโพธิสัตว์ ตรัสกับพระนางมัทรีว่า “น้องมัทรี เธออุ้มลูกกัณหา เพราะกัณหาเป็นน้อง ตัวเบา ส่วนพี่ จะอุ้มลูกชาลี” แล้วกษัตริย์ทั้งสอง ก็อุ้มพระโอรส และพระธิดา เสด็จไป ต่างร่าเริง บันเทิงใจ สนทนากัน ด้วยใบหน้าที่เปี่ยมสุข  

      พระเวสสันดร ตรัสถามทางไปเขาวงกต จากคนที่เดินสวนทางมา ผู้คนตอบว่า ยังต้องเดินทางอีกไกล

      ชาลีและกัณหาชินา สองพี่น้อง เห็นต้นไม้มีผลต่าง ๆ ห้อยย้อยอยู่ระหว่างสองข้างทาง ก็ทรงกรรแสง อยากเสวยผลไม้ ต้นไม้เหล่านั้น ก็โน้มกิ่งลงมา เป็นที่น่าอัศจรรย์ พระเวสสันดร เลือกเก็บผล ที่สุกดี ให้ลูกทั้งสอง

      พระเวสสันดร เดินทางจากกรุงเชตุดร จนถึงมาตุลนคร แคว้นเจตรัฐ รวมระยะทาง ๓๐ โยชน์  คือ จากกรุงเชตุดร ถึงเขา “สุวรรณคีรีตาละ” ระยะทาง ๕ โยชน์ จากเขาสุวรรณคีรีตาละ ถึงแม่น้ำ ชื่อ “โกนติมารา” ๕ โยชน์ จากแม่น้ำโกนติมารา ถึงเขา ชื่อ “อัญชรคีรี” ๕ โยชน์ จากภูเขาอัญชรคีรีถึงบ้านพราหมณ์ ชื่อ “ทุนนิวิฏฐะ” ๕ โยชน์ และจากบ้านพราหมณ์ทุนนิวิฏฐะ จนถึง “มาตุลนคร” ๑๐ โยชน์ รวมเป็น ๓๐ โยชน์

      เทวดา ย่นเส้นทางให้สั้นเข้า เพื่อไม่ให้พระกุมารทั้งสอง ลำบากในการเดินทาง กษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ จึงเสด็จถึงมาตุลนคร แคว้นเจตรัฐ ในวันเดียวเท่านั้น  

      แคว้นเจตรัฐ เป็นชนบทมั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ ผู้คนมากมาย พระเวสสันดร ไม่ต้องการให้เกิดความเอิกเกริก จึงไม่เสด็จเข้าไปภายในนคร ประทับพักอยู่ที่ศาลาใกล้ประตูเมือง พระนางมัทรีเช็ดฝุ่นที่พระบาทพระโพธิสัตว์ แล้วนวดพระบาท ทรงต้องการให้ประชาชนรู้ว่า พระเวสสันดรเสด็จมา  จึงออกจากศาลา ไปประทับยืนอยู่ที่หน้าศาลา ใกล้ประตูเมือง พวกหญิง ที่เดินเข้าออกพระนคร  เห็นพระนางมัทรี ดูลักษณะ ไม่เหมือนสามัญชนทั่วไป ต่างเข้ามาห้อมล้อม ไถ่ถามทุกข์สุข ประชาชนรู้ว่า เป็นพระนางมัทรี เสด็จมาด้วยพระบาทเปล่า ต่างมามุงดู กล่าวกันว่า “พระเวสสันดร และ พระกุมารทั้งสองพระองค์ เสด็จมา ดูน่าอนาถ” จึงไปกราบทูลกษัตริย์เจตราช ให้ทรงทราบ  

      กษัตริย์เจตราช ทราบข่าว จึงพากันเสด็จมาเยี่ยม ต่างกรรแสง ตรัสถามถึงทุกข์สุขของพระบิดาและพระมารดาพระเวสสันดร ตลอดจนเหตุการณ์บ้านเมือง ว่า “พระองค์ เดินทางมาไกล โดยไม่มี กองทหาร ไม่มีขบวนรถ พระองค์ ถูกฆ่าศึกย่ำยีหรือ จึงเสด็จมาไกลถึงที่นี้”

      พระโพธิสัตว์ ตรัสถึงเหตุการณ์ ที่พระองค์เสด็จมา ให้กษัตริย์เจตราชฟังว่า พระองค์ได้บริจาค ช้างปัจจยนาเคนทร์เป็นทานแก่พราหมณ์ ชาวเมืองพากันโกรธเคือง และพระบิดาก็กริ้ว จึงขับไล่ให้ไปอยู่เขาวงกต  

      กษัตริย์เจตราช จึงทูลขอพระเวสสันดร ให้เสด็จมาเป็นพระราชอาคันตุกะของแคว้นเจตรัฐ พระเวสสันดร ตรัสว่า พระราชบิดา ขับไล่พระองค์ออกจากแว่นแคว้น ดังนั้น พระองค์ จึงต้องไปเขาวงกต ตามรับสั่ง  

      กษัตริย์เจตราช จึงทูลเชิญให้ประทับอยู่ในแคว้นเจตรัฐ จนกว่าพวกตนจะไปกราบทูลให้พระเจ้าสญชัยพระราชทานอภัยโทษ  

      พระเวสสันดร ตรัสห้ามไม่ให้กษัตริย์เจตราช ไปเฝ้าพระราชบิดา เนื่องจากพระองค์ไม่มีอํานาจในการตัดสินใจ แต่ชาวเมืองต่างหาก ที่มีอํานาจในการตัดสินใจ และหากทำเช่นนั้นจะเปิดโอกาสให้ชาวเมือง และกองทัพ ที่โกรธแค้น ยกเป็นเหตุกําจัดพระราชบิดาของพระองค์ได้  

      พวกกษัตริย์เจตราช เชิญพระเวสสันดรเสด็จขึ้นครองราชสมบัติในแคว้นเจตรัฐ แม้รัฐนี้ ก็มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ ชนบทก็มาก แผ่นดินก็กว้างใหญ่ไพศาล  

      พระเวสสันดร ตรัสว่า “เรา ถูกเนรเทศจากแว่นแคว้น ก็ไม่คิดครองราชสมบัติ หากพวกท่าน อภิเษกเรา ผู้ถูกเนรเทศจากแว่นแคว้น ให้ครองราชสมบัติเช่นนั้น ประชาชน และกองทัพจะไม่พอใจ ความบาดหมาง ระหว่างแคว้นสีพี และแคว้นเจตรัฐ จะเกิดขึ้น จนกลายเป็นชนวนสงคราม โดยมีเราเป็นต้นเหตุ เราไม่ต้องการเห็นผู้คนรบราฆ่าฟันกัน”  

      แม้กษัตริย์เจตราช จะทูลวิงวอนอย่างไร พระเวสสันดร ก็ไม่ต้องการราชสมบัติกษัตริย์เจตราช ต้องการทําการต้อนรับพระเวสสันดร อย่างยิ่งใหญ่ แต่พระองค์ ก็ไม่ประสงค์จะเสด็จเข้าไปภายในพระนคร  

      กษัตริย์เจตราช จึงให้ตกแต่งศาลานั้น กั้นม่าน ตั้งพระแท่นบรรทม แล้วตั้งกองรักษาการไว้ โดยรอบ

      พระเวสสันดร พักแรมอยู่ที่ศาลานั้น ๑ ราตรี รุ่งขึ้น สรงสนานแต่เช้า เสวยพระกระยาหาร  เสร็จแล้ว ก็ออกเดินทางต่อไป กษัตริย์เจตราช ตามไปส่งพระเวสสันดร จนถึงชายป่า เป็นระยะทาง  ๑๕ โยชน์ กราบทูลให้ทรงทราบถึงเส้นทางข้างหน้าอีก ๑๕ โยชน์ว่า “ภูเขาหิน ที่เห็นอยู่ข้างหน้าโน้น  เป็นที่บําเพ็ญพรตของฤาษีบูชาไฟ ชื่อเขา “คันธมาทน์” ขอพระองค์ จงประทับพักแรม ที่ภูเขานั้น”  

      กษัตริย์เจตราช ต่างร้องไห้น้ำตาไหลนองหน้า สงสารพระเวสสันดร กราบทูลต่อไปว่า จากนั้น ขอให้พระองค์ บ่ายหน้าขึ้นเหนือ ก็จะเห็นเขา “เวปุลลบรรพต” เต็มไปด้วยหมู่ไม้ต่าง ๆ ร่มเย็น รื่นรมย์ เมื่อข้ามเขาลูกนั้นไปแล้ว ก็จะเห็นแม่น้ำ ชื่อ “เกตุมดี” เป็นแม่น้ำลึก ไหลมาจากซอกเขา มีน้ำเต็มฝั่งตลอดปี มีท่าราบเรียบสวยงาม เต็มไปด้วยฝูงปลานานาชนิด ขอพระองค์จงหยุดให้พระโอรส  พระธิดา และพระมเหสี พัก สรง เสวย ที่บริเวณแม่น้ำนั้น เมื่อเดินทางต่อ ก็จะพบต้นไทรใหญ่ บนยอดเขาน่ารื่นรมย์

      ถัดจากนั้นไป ก็จะเห็นภูเขา ชื่อ “นาลิกะ” ซึ่งเป็นเขาศิลาล้วน คลาคล่ำไปด้วยฝูงนกนานาชนิด  เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่กินนร ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ของภูเขาลูกนั้น มีสระน้ำ ชื่อ “มุจลินท์” เต็มไปด้วยดอกบุณฑริก ดอกอุบลขาว และดอกไม้น้ำ นานาพันธุ์ ส่งกลิ่นหอมฟุ้ง   

      จากนั้น พระองค์จะเสด็จถึงภูมิประเทศ คล้ายมีหมอกปกคลุม มีหญ้าแพรก เขียวขจี ตลอดฤดูกาล แล้วจะล่วงเข้าเขตไพรสณฑ์ ซึ่งปกคลุมด้วยไม้ดอก และไม้ผล ทั้งสองข้างทาง เต็มไปด้วยฝูงนก ร้องกึกก้อง อื้ออึง ประสานเสียงในหมู่ไม้   

      เมื่อพระองค์ เสด็จถึงซอกเขา จะพบเส้นทางกันดาร เดินลําบาก เป็นแดนเกิดแห่งแม่น้ำทั้งหลาย จะทอดพระเนตรเห็นสระโบกขรณี ดารดาษไปด้วยต้นสอดน้ำ และกุ่มบก มีฝูงปลาแหวกว่ายไปมา มากมาย มีท่าเรียบราบ มีน้ำเต็มเปี่ยมอยู่ตลอดเวลา พระองค์จงสร้างบรรณศาลา ด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ แห่งสระโบกขรณีนั้น    

      กษัตริย์เจตราช กราบทูลเส้นทาง ให้พระเวสสันดรทราบ อย่างนี้แล้ว ส่งเสด็จ คิดหวั่นเกรงว่าจะมีศัตรูตามมาทำร้ายพระเวสสันดร จึงให้เรียกพรานป่าคนหนึ่ง ชื่อ “เจตบุตร” มารับสั่ง ให้อยู่รักษา ทางเข้าป่า คอยตรวจตราผู้คนที่เข้าออกป่า  

      พระเวสสันดร พร้อมด้วยพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี เสด็จถึงเขาคันธมาทน์  หยุดพักอยู่ที่นั่นหนึ่งวัน จากนั้น จึงมุ่งหน้าขึ้นเหนือ ตามคำบอกเล่าของกษัตริย์เจตราช จนลุถึงเชิงเขาเวปุลลบรรพต ประทับนั่ง ที่ริมฝั่งแม่น้ำเกตุมดี เสวยเนื้อ ที่พรานป่าคนหนึ่งถวาย พระองค์พระราชทานเข็มทองคํา ให้นายพรานคนนั้น เป็นที่ระลึก ทรงสรงสนาน ที่แม่น้ำนั้น  ครั้นนั่งพักหายเหนื่อยแล้ว จึงเสด็จไปประทับนั่ง ที่ร่มไทรใหญ่ จากนั้น จึงเดินทางต่อไป ถึงเขานาลิกบรรพต  แล้วเสด็จต่อไป จนถึงสระมุจลินท์ ลัดเลาะไปตามริมฝั่ง จนถึงด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ จึงเสด็จ เข้าสู่ป่าใหญ่ ซึ่งมีทางที่เดินได้เพียงคนเดียว ครั้นพ้นป่านั้น ก็ลุถึงสระโบกขรณี

      ขณะนั้น ภพท้าวสักกเทวราช เกิดรุ่มร้อน พิจารณาดู ก็ทราบว่า พระโพธิสัตว์ เสด็จเข้าสู่ป่าหิมวันตประเทศแล้ว พระองค์ควรได้ที่ประทับ จึงรับสั่งให้วิสสุกรรมเทพบุตร ไปเนรมิตอาศรมไว้ที่เวิ้งเขาวงกต วิสสุกรรมเทพบุตร ไปเนรมิตบรรณศาลา ๒ หลัง ที่จงกรม ๒ แห่ง และที่พักกลางคืน  ที่พักกลางวัน จัดเตรียมบริขารบรรพชิต และจารึกอักษรไว้ว่า “ผู้ประสงค์จะบวช ขอให้ใช้บริขารนี้”  แล้วทําการป้องกันอมนุษย์ และสัตว์ร้าย ตลอดจนสัตว์ที่มีเสียงน่ากลัว ไม่ให้เข้ามาบริเวณอาศรม  

      พระโพธิสัตว์ ทอดพระเนตรเห็นทางเดินคนเดียว ทรงคะเนว่า น่าจะมีสถานที่อยู่ของบรรพชิต  จึงให้พระนางมัทรี พระโอรส และพระธิดา คอยอยู่ที่ทางเข้าอาศรม เสด็จเข้าไปสํารวจดูตามลําพัง  ทอดพระเนตรเห็นข้อความ ก็ทรงทราบว่า ท้าวสักกะ ประทานไว้ จึงเปิดประตูอาศรมเข้าไปเปลื้องพระแสงขรรค์ พระแสงศร และพระภูษาทรง ออก นุ่งผ้าเปลือกไม้สีแดง พาดหนังเสือบนพระอังสา เกล้าชฎา บวชเป็นฤาษี ถือไม้เท้า เสด็จออกจากอาศรม ทรงเปล่งอุทานว่า “โอ เป็นสุข  เป็นสุขอย่างยิ่ง เราได้บวชแล้ว” เสด็จจงกรมไปมา แล้วเสด็จไปหาพระมเหสี ด้วยอาการสํารวม เช่นกับพระปัจเจกพุทธเจ้า

      พระนางมัทรี ทอดพระเนตรเห็น ก็ทรงจําได้ ทรงหมอบลงที่พระบาทพระโพธิสัตว์ ทรงกรรแสงไห้ ตามพระโพธิสัตว์เข้าอาศรม แล้วแยกไปอาศรมของพระองค์ ทรงนุ่งผ้าเปลือกไม้สีแดง พาดหนังเสือ บนพระอังสา เกล้ามณฑลชฎา ทรงบวชเป็นดาบสินี จากนั้น จึงให้พระโอรส พระธิดา บวชในภายหลัง  เป็นดาบสกุมาร และดาบสินีกุมารี

      พระนางมัทรี ทูลพระเวสสันดรว่า “จากนี้ต่อไป พระองค์ไม่ต้องเสด็จไปป่า หาผลไม้  จงประทับอยู่ที่อาศรม กับลูกทั้งสอง หม่อมฉันจะเป็นผู้ไปเก็บผลไม้ มาถวาย”  

      ตั้งแต่นั้นมา พระนางก็เข้าป่า เก็บผลไม้ มาถวายพระสวามี พระโอรส และพระธิดา  พระเวสสันดรบรมโพธิสัตว์ ตรัสกับพระนางมัทรีว่า “บัดนี้ เราทั้งสอง ได้บวชเป็นบรรพชิตแล้ว  ธรรมดาสตรี เป็นมลทินต่อพรหมจรรย์ ตั้งแต่นี้ไป เธออย่ามาพบฉัน ในเวลาไม่เหมาะไม่ควร”  พระนางทรงรับตามนั้น

ด้วยพลานุภาพแห่งเมตตาจิตของพระโพธิสัตว์ แม้เหล่าสัตว์ในป่าแห่งนั้น โดยรอบก็ไม่เบียดเบียนกันและกัน เป็นที่น่าอัศจรรย์  

      พระนางมัทรี เสด็จไปอุปัฏฐากพระโพธิสัตว์แต่เช้า เตรียมน้ำดื่ม น้ำใช้ กวาดอาศรมให้พระกุมารทั้งสองอยู่กับพระชนก แล้วถือกระเช้า และเสียม เข้าป่า เก็บผลไม้จนเต็มกระเช้า  ครั้นตกเย็น จึงกลับออกจากป่า จัดเก็บผลไม้ไว้ สรงสนานเสร็จแล้ว จึงสรงให้พระกุมารทั้งสอง  แล้วประทับนั่ง เสวยผลไม้ร่วมกัน จากนั้น พระนางมัทรี จึงนําพระโอรส และพระธิดา กลับไปอาศรม ของพระองค์

      กษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ ประทับอยู่เขาวงกต บําเพ็ญพรต โดยทํานองนี้ จนวันเวลาผ่านไป ๗ เดือน

กำเนิดชูชก

      ในสมัยนั้น ที่แคว้นกาลิงครัฐ มีพราหมณ์เข็ญใจไร้ญาติคนหนึ่ง ชื่อว่า “ชูชก” รูปร่างอัปลักษณ์ ต้องตามบุรุษโทษ ๑๘ ประการ เป็นชาวบ้านทุนนิวิฏฐะ เป็นโภวาทิกชาติ สำคัญตนว่า ดีกว่าผู้อื่น  ถึงแม้จะเป็นพราหมณ์ด้วยกันก็ตาม มีโคตรเป็น “ภารทวาชโคตร” มารดาชื่อ “นางจันทีพราหมณี” บิดาชื่อ “โตลกพราหมณ์” มีเรื่องเล่าว่า ในยามที่เขาเกิด มีลางร้าย ๔ ประการ คือ

      ๑. มารดาฝันร้าย ก่อนคลอดชูชก เช่น ฝันว่า ถูกงูกัดตาย  

      ๒. ร่างกายปรากฏลักษณะบุรุษโทษ ๑๘ ประการ

      ๓. คนเกิดในยามนี้จะมีนิสัยโกหก ตลกกิน ปลิ้นปล้อน ค่อนขอด

      ๔. เกิดนาม ๕ หรือนามงั่ว^๑๑

      ชูชก ประกอบอาชีพ ด้วยการเที่ยวขอทาน เขาเที่ยวขอทาน จนได้เงิน ๑๐๐ กหาปณะ จึงนําไปฝากไว้กับเพื่อนคนหนึ่ง แล้วออกขอทานต่อไป เมื่อชูชก หายไปนาน พราหมณ์นั้น คิดว่า ชูชกสูญหาย   ตายจากไปแล้ว จึงใช้กหาปณะ จนหมด   

      อยู่มาวันหนึ่ง ชูชก กลับมาทวงกหาปณะที่ฝากไว้ พราหมณ์หามาคืนให้ไม่ได้ ชูชก ขู่จะฟ้องร้อง เอาความ จึงต้องยกลูกสาวชื่อ นางอมิตตตาปนา^๑๒ ให้ชูชก ชูชกพอใจ จึงพานางอมิตตตา ไปอยู่บ้าน ทุนนิวิฏฐะ แคว้นกาลิงครัฐ นางอมิตตตา ปรนนิบัติพราหมณ์เฒ่า อย่างดี  

      พวกพราหมณ์หนุ่ม ๆ เห็นนางอมิตตตาดูแลชูชกอย่างดี จึงตําหนิภรรยาของตนว่า “แม้พราหมณ์ชูชก แก่แล้ว นางอมิตตตา ยังปรนนิบัติอย่างดี แต่พวกเจ้า กลับสู้นางไม่ได้”  พวกภรรยาพราหมณ์หนุ่ม เคียดแค้น ต่างก็คิดว่า ต้องทําให้นางอมิตตตา หนีไปจากหมู่บ้านนี้ ให้ได้  

      ๑๑  เกิดนามงั่ว คือ พ่อแม่ มีลูกชาย หรือหญิง ติด ๆ กันไป ลูกคนที่ ๕ เรียกว่า “เกิดนามงั่ว”

      ๑๒ “อมิตตตาปนา” เป็นชื่อที่ปรากฏในภาษาบาลี แปลว่า ผู้ที่ทำให้ผู้ชายเร่าร้อนด้วยความรัก หรือ ผู้ที่ทำให้ผู้ชายหลงรัก นิยมเรียกสั้น ๆ ว่า “อมิตตตา” ส่วนวรรณกรรมไทย นิยมเรียกว่า “อมิตตดา”

เมื่อพวกพราหมณีไปตักน้ำ จึงพากันด่านางอมิตตตาที่ท่าน้ำว่า “อมิตตตา เธอยังเป็นสาวขนาดนี้ พ่อแม่ ยกให้ชูชก แก่คราวพ่อ ญาติของเธอ คงต้องมีความลับอะไรกัน จึงได้ทําเรื่องชั่วช้าเช่นนี้ได้ เธออยู่กับผัวแก่ จะหาความสุขได้อย่างไร ตายเสียยังจะดีกว่า มีผัวแก่ พ่อแม่คงหาชายอื่น  เป็นผัวเธอไม่ได้ จึงยกให้เป็นเมียพราหมณ์เฒ่า ชาติก่อน คงทําบุญไว้ไม่ดี หรือจะเคยด่าสมณพราหมณ์ผู้มีศีล ชาตินี้ จึงได้พราหมณ์แก่ เป็นผัว ถูกงูพิษกัด หรือถูกหอกแทงตาย ก็ยังไม่เจ็บปวด เท่ากับได้ผัวแก่ จะเล่นหัวฉอเลาะกระซิกกระซี้ หรือจะรื่นรมย์กับผัวแก่  ก็ไม่ได้เมื่อแอบเห็นผัวหนุ่มเมียสาวเขาคลอเคลียเย้าหยอกกันอยู่ในที่ลับ ก็แทงใจดํา อยากทําอย่างนั้นบ้าง ก็ทําไม่ได้ ขอให้เธอกลับไปอยู่บ้าน กับพ่อแม่เถิด อยู่กับผัวแก่ ไม่มีความสุขหรอก”

      นางอมิตตตาปนา ถูกด่าเช่นนั้น ก็ถือหม้อน้ำ ร้องไห้วิ่งกลับเรือน ครั้นถูกชูชกถาม ก็บอกว่า “ฉันจะไม่ไปตักน้ำอีกแล้ว พวกนางพราหมณี ด่ากระทบฉันว่า ได้ผัวแก่”  

      ชูชก กล่าวว่า “ต่อไป เธออย่าได้ทําการงานอีกเลย อย่าไปตักน้ำ ฉันจะไปตักน้ำเอง  อย่าโกรธเคืองนักเลย”  

      นางอมิตตตา จึงกล่าวว่า “ฉันไม่ได้เกิดในตระกูล ที่ใช้ผัวตักน้ำ ถ้าท่าน ไม่หาทาสหรือทาสีมารับใช้ ฉันจะไม่อยู่ในเรือนของท่าน” ชูชกกล่าวว่า ครอบครัวของตน ไม่มีความรู้ศิลปะด้านใด  ทั้งทรัพย์สมบัติ ก็ไม่มี แล้วจะไปหาทาสหรือทาสีที่ไหน มารับใช้นางได้   

      อดีตชาติของนางอมิตตตาปนานั้น เคยเกิดเป็นภรรยาน้อยของพระโพธิสัตว์ ในชาติที่เป็นพญาช้างฉัททันต์ น้อยใจว่า พญาฉัททันต์ รักภรรยาใหญ่ มากกว่าตน จึงผูกอาฆาตพญาช้างเอาไว้ หลังจากตรอมใจตายแล้ว^๑๓ ได้ท่องเที่ยวอยู่ในภพน้อยใหญ่ เมื่อมาเกิดเป็นนางอมิตตตา  แรงอาฆาต ก็ยังไม่หมด จึงเกิดมาเป็นคู่เวร กับพระโพธิสัตว์ อีกครั้ง ครั้นในสมัยพุทธกาล  นางอมิตตตาได้กลับชาติ  มาเกิดเป็นนางจิญจมาณวิกา เป็นสาวกของเดียรถีย์ สร้างเรื่อง ใส่ความพระพุทธเจ้าว่า มีท้องกับตน จนถูกแผ่นดินสูบ

        ๑๓ เรื่องพญาช้างฉัททันต์ ปรากฏอยู่ในฉัททันตชาดก ขุททกนิกาย ชาดก และอรรถกา ฉัททันตชาดก ขุททกนิกาย   ชาดก

      นางอมิตตตาปนา กลับรับรู้ เรื่องพระเวสสันดร ถูกเนรเทศออกจากเมือง ไปอยู่กลางป่า  อย่างน่าอัศจรรย์ เพราะแรงแห่งกรรม อันเกิดจากความอาฆาตนั้น จึงกล่าวว่า “ฉันจะบอกท่าน  ตามที่ได้ยินมา พระเวสสันดร ประทับอยู่ที่เขาวงกต ท่านจงไป ทูลขอลูกของพระองค์ มาเป็นทาส”   

      ชูชก กล่าวว่า “อมิตตตา ฉันแก่แล้ว ทุพพลภาพ เรี่ยวแรงไม่มี ทั้งหนทางก็ไกล  ไปแสนยาก เธออย่าคร่ำครวญ น้อยใจเลย ฉันจะดูแลเธอเอง อย่าขัดเคืองนักเลย”  

      นางอมิตตตาปนา กล่าวว่า “ท่านยังไม่ทันไปเลย ก็ยอมแพ้ เหมือนคนขลาด ไม่ทันถึงสนามรบ ยังไม่ทันได้รบ ก็ยอมแพ้แล้ว ถ้าท่าน ไม่หาทาส และทาสี มารับใช้ ก็ให้รู้ไว้ด้วยว่า ฉันจะไม่อยู่กับท่าน เมื่อท่านเห็นฉันแต่งตัวสวยงาม ไปเที่ยวงานมหรสพตามเทศกาลต่าง ๆ สนุกสนานอยู่กับชายหนุ่ม ท่านก็จะมีแต่ความทุกข์ เมื่อคนแก่ชราเช่นท่าน พิรี้พิไรคร่ำครวญอยู่ เพราะไม่เห็นฉัน  ร่างกายที่งอมอยู่แล้ว ก็ทรุดโทรมยิ่งขึ้น ผมที่หงอก ก็จะหงอกมากขึ้น”  

      ชูชก ถูกนางอมิตตตาขู่เช่นนั้น ก็ตกใจกลัว จึงบอกว่า “เธอจงจัดเสบียงทางให้ฉัน ฉันจะนํา คนที่ไม่เกียจคร้านทํางาน มารับใช้เธอ”  

      นางอมิตตตา ตระเตรียมเสบียงทาง ให้ชูชกอย่างเร่งรีบ ฝ่ายชูชกเป็นห่วงเมียที่ต้องอยู่คนเดียว จึงซ่อมประตูเรือนที่ชํารุด ให้มั่นคง ขนฟืนมาไว้ให้เพียงพอ ตักน้ำใส่ภาชนะในเรือน ให้เต็มทุกใบ แล้วแต่งตัวเป็นฤๅษีในเรือน นั่นเอง สอนนางอมิตตตาว่า “ตั้งแต่นี้ไป ในเวลาค่ำมืด เธออย่าออกไปนอกบ้าน อย่าประมาท จนกว่าฉันจะกลับมา” แล้วสวมรองเท้า ยกถุงย่ามบรรจุเสบียงขึ้นสะพาย  ร้องไห้ เดินมุ่งหน้าสู่นครสีพี เพื่อหาทาส

      ครั้นชูชก ไปถึงนครสีพี จึงสอบถามประชาชนว่า พระเวสสันดร ประทับอยู่ที่ไหน ประชาชนตอบว่า “พระเวสสันดร ถูกพวกแกเบียดเบียน เพราะทรงให้ทานมากไป ถูกขับไล่จากแว่นแคว้น จึงพาพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี ไปอยู่เขาวงกต พวกแก ทําให้พระราชาของพวกเรา   พินาศแล้ว ยังจะมาขออะไรอีก” จึงเอาก้อนดิน และท่อนไม้ ขว้างปาไล่ชูชก  

      แม้ชูชก จะรู้ว่า ทางไปเขาวงกตแสนไกล แต่เมื่อหวนคิดถึงคําพูดนางอมิตตตาขึ้นมาทีไร  ก็ให้เกิดกําลังใจ จึงถือไม้เท้า ทั้งเครื่องบูชาไฟ และน้ำเต้า ดั้นด้น ถามทางคนที่ตนพบไปเรื่อย จนเข้าสู่ป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้ายมากมาย แกหลงทาง กลัวตาย เดินร้องไห้อยู่กลางป่าอย่างน่าเวทนา

      ขณะนั้น หมาล่าสัตว์ ของนายพรานเจตบุตร กระโจนออกมา ล้อมแกไว้ จึงปีนขึ้นต้นไม้  นั่งร้องไห้บ่นเพ้อว่า “ใครจะบอกทาง ไปพบพระเวสสันดรให้เราได้ พระองค์ ผู้ทรงชนะความตระหนี่   ผู้ประทานความปลอดภัย ในเวลามีภัย เป็นที่อาศัยของเหล่าคนผู้ทุกข์ยาก เหมือนแผ่นดิน เป็นที่อาศัยของเหล่าสัตว์ เหมือนมหาสมุทร เป็นที่ไหลไปรวมแห่งแม่น้ำ เหมือนต้นไทรใหญ่ใกล้ทาง เป็นที่พักอาศัยของคนเดินทาง ใครจะบอกที่อยู่พระเวสสันดรให้เราได้ เขาจะได้บุญมาก”  

      ขณะนั้น พรานเจตบุตร ที่กษัตริย์เจตราชมอบหมายให้อารักขาพระเวสสันดร เที่ยวล่าสัตว์อยู่ในป่า ได้ยินเสียงหมาของตนเห่า และเสียงคร่ำครวญของชูชก คิดว่า พราหมณ์นี้ คร่ำครวญ อยากพบพระเวสสันดร แกคงไม่มาดีแน่ คงมาขอพระนางมัทรี หรือพระโอรส เราจะฆ่าทิ้งเสีย จึงเดินเข้าไปหาชูชก ยกหน้าไม้ขึ้นสาย ขู่จะยิงว่า “ตาพราหมณ์เฒ่า ข้าจะฆ่าแก พระเวสสันดรถูกพวกแกเบียดเบียน จึงถูกขับไล่ ออกจากแว่นแคว้น จนต้องพาพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี หนีไปอยู่ที่เขาวงกต คนบัดซบอย่างแก ยังตามมาเบียดเบียนพระองค์ถึงป่าอีก แกอย่ามีชีวิตอยู่ ต่อไปอีกเลย ข้าจะไม่ให้แกได้ขออะไรจากพระองค์อีก เป็นอันขาด”   

      ชูชก ตกใจ กลัวตาย จึงออกอุบายโกหก ชูกลักพริกขิงขึ้น พร้อมขู่พรานเจตบุตรว่า “ช้าก่อน เจตบุตร ข้าเป็นพราหมณ์ราชทูต ใคร ๆ ไม่ควรฆ่าทูต นี่เป็นธรรมเนียมเก่า ฟังข้าก่อน ประชาชน ชาวสีพี หายโกรธเคืองพระเวสสันดรแล้ว พระชนก ก็ทรงปรารถนาจะพบพระโอรส ทั้งพระชนนีก็ชรา หูตาฝ้าฟาง เจตบุตร ! ข้าเป็นราชทูต มาทูลเชิญพระเวสสันดร กลับพระนคร ถ้าเจ้ารู้  ก็จงบอกทาง บัดนี้ พระองค์ ประทับอยู่ที่ไหน ?”

      พรานเจตบุตร ดีใจ หลงเชื่อชูชก คิดว่า พราหมณ์นี้ จะมาทูลเชิญเสด็จพระเวสสันดรกลับ  จึงผูกฝูงสุนัขไว้ แล้วช่วยให้ชูชก ลงจากต้นไม้ หักกิ่งไม้ ปูให้นั่ง จัดแจงโภชนาหารให้ทาน กล่าวด้วยความลิงโลดใจว่า “ตา ตาเป็นราชทูต ที่รักพระเวสสันดร จึงอุตส่าห์เดินทางมาสู่ป่าที่แสนลําบากเช่นนี้ ข้าจะให้กระบอกน้ำผึ้ง และขาเนื้อย่าง และบอกทางไปพบพระเวสสันดร”

จอมพรานเจตบุตร

      พรานเจตบุตร ให้ชูชกกินอาหารแล้ว ให้กระบอกน้ำผึ้ง และขาเนื้อย่าง แก่ชูชก เพื่อเป็นเสบียงทาง แล้วยืนชี้บอกทางว่า  

“ท่านพราหมณ์ เบื้องหน้านั้น คือ ภูเขาคันธมาทน์ ที่พระราชาเวสสันดรประทับอยู่  พระองค์ ทรงเพศเป็นบรรพชิต ทรงหนังเสือเหลือง เป็นภูษา บรรทมเหนือแผ่นดิน  

ทิวป่าเขียวนั้น เต็มไปด้วยผลไม้นานาชนิด และภูผาสูงยอดเสียดเมฆเขียวชอุ่มนั้น เป็นหมู่ไม้ตะแบก ไม้หูกวาง ไม้ตะเคียน ไม้รัง ไม้สะคร้อ และเถาย่านไทร ลู่ไหวไปตามลม เหมือนมาณพน้อยเพิ่งแตกเนื้อหนุ่ม เมาสุราครั้งแรกเดินซวนเซไปมา ฝูงนกนานาชนิด ส่งเสียงร้องราวดนตรีไพร ทั้งโพระดก และดุเหว่า ส่งเสียงร้องขันคูอยู่ยอดไม้ โผผินบินจากต้นนี้ ไปสู่ต้นนั้น หมู่ไม้ ต้องลมพัดกิ่งใบลู่ไหวเสียดสีกันไปมา ดังจะชวนบุคคลผู้ผ่านไปให้ยินดี ที่นั่นแหละ เป็นที่ประทับของพระเวสสันดร พร้อมทั้งพระนางมัทรี พระโอรส และพระธิดา”   

      พรานเจตบุตร พรรณนาป่าที่พระเวสสันดรอาศัยอยู่ ต่อไปว่า “ที่บริเวณอาศรมนั้น มีป่าไม้นานาพรรณ ทั้งมะม่วง มะขวิด ขนุน ไม้รัง ไม้หว้า สมอพิเภก สมอไทย มะขามป้อม โพธิ และ พุทรา ทั้งมะพลับทอง ไทร มะขวิด มะซางหวาน และมะเดื่อ อีกทั้ง ผลไม้นานาพันธุ์ ออกลูกสุก แดงปลั่งอยู่เรี่ยดิน

ไม่ไกลจากอาศรม มีสระโบกขรณี น่ารื่นรมย์ เต็มไปด้วยดอกบัวหลากสี ที่ใกล้สระโบกขรณี นั้น มีฝูงนกดุเหว่า ส่งเสียงไพเราะจับใจ ทําให้ป่าอื้ออึงกึกก้อง เมื่อหมู่ไม้ผลิดอกแย้มบานตามฤดูกาล รสหวานดังน้ำผึ้ง ร่วงหล่นจากเกสรลงมา ค้างอยู่บนใบบัว เรียกว่า “โปกขรมธุ”  น้ำผึ้งใบบัว

      มีนกต่าง ๆ ทำรังอยู่ในสระ พวกหนึ่งเหมือนจะร้องขับขานกล่อมว่า “ขอถวายพระพร  ขอให้พระองค์ประทับอยู่ในป่าแห่งนี้เถิด” อีกพวกหนึ่งร้องว่า “ขอให้พระองค์ พร้อมทั้งพระโอรส  พระธิดา และพระมเหสี ทรงพระเกษมสำราญ จงมีพระชนม์ยิ่งยืนนาน” อีกพวกหนึ่งว่า  “ขอให้พระองค์ ปราศจากศัตรู” อีกพวกหนึ่งว่า “ขอให้พระโอรส พระธิดา และพระมเหสี  จงเป็นที่โปรดปรานของพระองค์”

ลมทางทิศใต้ และทิศตะวันตก พัดผ่านอาศรม ทําให้อาศรม เต็มไปด้วยละอองเกสรดอกบัวในสระโบกขรณีนั้น มีกระจับใหญ่ ทั้งข้าวสาลี ร่วงลงที่พื้นดิน ปูในสระนั้น ก็มีมาก ทั้งฝูงปลา และเต่า แหวกว่ายไปมา ในเมื่อเหง้าบัวแตก น้ำหวาน ก็ไหลออก เหมือนนมสด และเนยใส ไหลออก จากเหง้าบัว   

หมู่แมลงผึ้ง บินตอมดอกไม้ อยู่โดยรอบ มีฝูงนกหลากชนิด เริงร่าอยู่กับคู่ของตน ร่ำร้อง ขับขานรับกันอยู่ตลอดเวลา ฝูงนกอีกชนิด ทํารังอยู่ใกล้สระโบกขรณี ส่งเสียงร้องขับกล่อมกษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ ให้ชื่นชมยินดีอยู่ในป่า”

      ชูชก ยินดียิ่งว่า ความปรารถนาของตน ใกล้สําเร็จแล้ว จึงกล่าวว่า “สัตตุผงคลุกน้ำผึ้ง และสัตตุก้อนมีรสหวานอร่อย ที่นางอมิตตตาปนา เตรียมให้ ตาจะแบ่งให้เจ้า”   

      พรานเจตบุตร กล่าวว่า “ตา เอาไว้เป็นเสบียงทางเถิด ตา รับน้ำผึ้งกับขาเนื้อย่างของข้าไปเป็นเสบียงทางด้วย ขอให้ตา เดินทางปลอดภัย ทางนี้ เป็นทางเดินได้คนเดียว ไม่มีทางแยก ตรงไปอาศรมอัจจุตฤาษี ตา ไปถามทางต่อจากท่านเถิด”   

      ชูชก ทําประทักษิณพรานเจตบุตร มีจิตยินดี เดินทางไปยังอาศรมอัจจุตฤาษี

อัจจุตฤาษี

      ครั้นชูชก ภารทวาชโคตรนั้น เดินไปตามทาง ที่พรานเจตบุตรแนะนํา ก็ได้พบอัจจุตฤาษี ทั้งสองได้สนทนาปราศรัยปฏิสันถารไถ่ถามทุกข์สุขกันตามสมควร ชูชก แจ้งให้อัจจุตฤาษีทราบว่า ตนมาพบพระเวสสันดร พระโอรสของพระเจ้าสญชัย ที่ถูกชาวสีพี ขับไล่ให้มาอยู่ป่า  

อัจจุตฤาษี ไม่พอใจ จึงกล่าวอย่างมีอารมณ์ว่า “ชูชก เห็นทีแกจะมาขอพระนางมัทรี หรือ พระกุมาร แกคงไม่มาดีแน่ ในป่าแห่งนี้ พระเวสสันดร ไม่มีทรัพย์สมบัติจะให้แกแล้ว”  

ชูชก แก้ตัวว่า “ท่านอาจารย์ เข้าใจผิดไปใหญ่แล้ว ไม่ควรจะโกรธเคืองขนาดนั้น ข้าพเจ้า ไม่ได้มาขอทาน ให้เสื่อมเสียพงศ์พราหมณ์ ข้าพเจ้า มาเยี่ยมพระองค์ท่านจริง ๆ เพียงได้เห็น และได้สนทนากับพระองค์ ก็เป็นบุญเป็นกุศลแล้ว ข้าพเจ้าไม่เคยพบพระเวสสันดร จึงอยากจะมีโอกาสได้พบพระองค์ท่าน สักครั้งหนึ่ง ถ้ารู้ทาง ก็บอกข้าพเจ้าด้วย”

เมื่อชูชก เอาความดีเข้าว่าอย่างนี้ อัจจุตฤาษี ก็ใจอ่อน กล่าวว่า “เอาเถอะ พรุ่งนี้ เราจะบอกทางให้ วันนี้ ท่านพักอยู่ที่นี้ก่อน” แล้วให้ชูชก กินผลไม้จนอิ่ม รุ่งขึ้น จึงออกไปยืนชี้บอกทางว่า  

“เบื้องหน้านั้น คือ ภูเขาคันธมาทน์ เป็นที่ประทับของพระเวสสันดร พระองค์บวชเป็นบรรพชิต ทรงหนังเสือเหลือง เป็นภูษา บรรทมเหนือแผ่นดิน บูชาไฟ นี้เป็นหนทางเดินได้คนเดียว ตรงไปจนถึงอาศรมสถาน โดยไม่มีทางแยก เมื่อถึงที่นั่นแล้ว จะไม่ลำบาก ไม่อดอยาก แต่อย่างไร พระเวสสันดร ประทับอยู่ที่นั่น พร้อมด้วยพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี” แล้วพรรณนาป่า อันเป็นเส้นทาง สู่เขาวงกต โดยประการต่าง ๆ

      ชูชกพงศ์พราหมณ์ ได้ยิน ก็ดีใจมาก จึงทำประทักษิณอัจจุตฤาษี แสดงความเคารพ แล้วเดินทางมุ่งหน้าสู่ป่าใหญ่ไพรกว้าง ต่อไป

แก้วตาดวงใจ ยอดแห่งมหาทาน

      ชูชก เดินไปตามทาง ที่อัจจุตฤาษีแนะนำ จนถึงฝั่งสระใหญ่ คิดว่า วันนี้ เย็นเกินไป  พระนางมัทรี จะเสด็จกลับจากป่าแล้ว ปกติ ผู้หญิง ย่อมขัดขวางการให้ทาน พรุ่งนี้ เวลาพระนางไปป่า  เราจึงไปอาศรม เฝ้าพระเวสสันดร ทูลขอพระกุมารทั้งสอง พาไป ก่อนที่พระนางจะกลับมา จึงขึ้นนอน ที่เนินภูผาแห่งหนึ่ง ใกล้สระนั้น อย่างสุขใจ

      ใกล้รุ่งราตรีนั้น พระนางมัทรี ฝันว่า มีชายผิวดำคนหนึ่ง นุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาดสองผืน ทัดดอกไม้สีแดงที่หูทั้งสองข้าง ถือดาบ ตะคอกขู่ เข้ามาในอาศรม จับพระนางที่ชฎา ลากมา ผลักให้ล้มหงายลงพื้น ควักดวงตาออก แล้วตัดแขนทั้งสองข้างทิ้ง แม้พระนางจะร้องไห้วิงวอนอยู่อย่างไร ก็แหวกอก ควักเอาหัวใจ ทั้งที่มีหยดเลือดไหลเป็นทาง เดินจากไป

      พระนาง สะดุ้งตื่นด้วยความตกใจ ร่างกายสั่นเทิ้ม ทรงรำพึงว่า ฝันร้าย นอกจากพระเวสสันดร  ไม่มีใคร ทำนายฝันได้ จึงเสด็จไปเคาะประตูอาศรมพระเวสสันดร ขณะที่ยังเช้ามืดอยู่ อรุณยังไม่ขึ้น

      พระเวสสันดร ตรัสถามว่า “นั่นใคร” พระนางทูลตอบว่า “หม่อมฉันมัทรี เพคะ” พระเวสสันดรตรัสว่า “เธอ ลืมสิ่งที่เราทั้งสอง ตกลงกันไว้แล้วหรือ เพราะเหตุไร จึงมาในเวลานี้” พระนางมัทรีกราบทูลว่า “หม่อมฉัน ไม่ได้มาเฝ้าเพราะกิเลส แต่หม่อมฉันฝันร้าย”

      พระเวสสันดรตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น เธอจงเล่าไป”

      พระนางมัทรี ก็เล่าถวาย ตามที่ทรงฝัน พระโพธิสัตว์ พิจารณา ก็ทรงทราบว่า ทานบารมีของพระองค์ จะเต็ม พรุ่งนี้ จะมีคนมาขอลูก จึงพูดให้พระนางอุ่นใจว่า “มัทรี จิตของเธอขุ่นมัวเพราะอยู่ป่า จึงนอนหลับไม่ดี ทานอาหารไม่ดี เธออย่ากลัวเลย” เมื่อตรัสปลอบแล้ว ก็ส่งกลับไป

      ครั้นสว่างแล้ว พระนางมัทรี ทำหน้าที่ทุกอย่างเสร็จ เตรียมจะเข้าป่า จึงสวมกอดลูกทั้งสอง จุมพิตที่พระเศียร สอนว่า “ลูก อย่าดื้อนะ เมื่อคืน แม่ฝันไม่ดี ลูกอย่าประมาท” แล้วพาไปอาศรมพระเวสสันดร ขอให้พระองค์อย่าเผลอ ดูแลลูกทั้งสอง ทรงถือกระเช้า และเสียม หวาดหวั่นใจ  เช็ดน้ำตา เข้าสู่ป่า

      ส่วนชูชก คะเนดูเวลาว่า พระนางมัทรี น่าจะเข้าป่าแล้ว จึงลงจากเนินผา เดินตามทางเล็ก ๆ ไปสู่อาศรม

      ขณะนั้น พระเวสสันดร คิดว่า ยาจก น่าจะมาเวลานี้ จึงเสด็จออกจากอาศรม ไปประทับนั่งที่แผ่นหินหน้าอาศรม ทอดพระเนตรทาง ที่ยาจกจะมา ส่วนพระโอรส และพระธิดา เล่นอยู่ใกล้พระบิดา

      พระเวสสันดรเห็นชูชก เดินเข้ามา ทรงดำริว่า พระองค์ไม่ได้ให้ทานมานาน  ร่วม ๗ เดือน เหมือนคนทอดทิ้งทานธุระ จึงตรัสเชื้อเชิญว่า “เชิญเข้ามาเถิดท่านพราหมณ์” แล้วตรัสเรียกพระโอรสว่า “ลูกชาลี ยาจกมาในวันนี้ ก็เหมือนการมาของพวกยาจกครั้งก่อน   พ่อเห็นเหมือนพราหมณ์ พวกเขา ทำให้พ่อเป็นสุขใจ”

      พระกุมาร กราบทูลว่า “แม้เกล้ากระหม่อม ก็เห็นเป็นเหมือนพราหมณ์ มาเป็นแขกของพวกเรา เช่นกัน”  

      ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว ได้ทำความเคารพพระบิดา ลุกขึ้นวิ่งไปต้อนรับพราหมณ์ชูชก กุลีกุจอ ช่วยรับเครื่องบริขาร พราหมณ์ชูชกเห็นพระชาลี คิดว่า เด็กคนนี้ เห็นจะเป็นพระชาลี พระโอรส ของพระเวสสันดร เราจะพูดกำราบไว้เสียตั้งแต่แรก จึงชี้นิ้ว แสดงอาการให้รู้ว่า “ถอยไป ถอยไป ไม่ใช่กงการของเด็ก” พระชาลีจึงหลีกไป คิดว่า ตาพราหมณ์คนนี้ หยาบคาย เหลือเกิน ทอดมองดูไปตามร่างกาย ก็เห็นลักษณะบุรุษโทษ ๑๘ ประการ

      ชูชกเข้าไปเฝ้าพระเวสสันดร กล่าวปฏิสันถารถึงการเป็นอยู่โดยประการต่าง ๆ  ฝ่ายพระเวสสันดร ก็ปฏิสันถารชูชกเช่นกันว่า “พราหมณ์ พวกเราไม่มีโรคภัยไข้เจ็บอะไร อยู่สุขสำราญดี  ผลไม้สำหรับเลี้ยงชีพ ก็หาได้ง่าย ทั้งเหลือบยุง และสัตว์เลื้อยคลาน มีบ้าง แต่ก็น้อย สัตว์ร้าย  ที่มาทำให้เดือดร้อน ก็ไม่มี พวกเรามาอยู่ป่าได้ ๗ เดือน เพิ่งมีโอกาสได้เห็นพราหมณ์ เป็นครั้งแรก  ท่านมาก็ดีแล้ว เชิญเข้าข้างในเถิด ข้างในมีผลไม้ น้ำดื่มก็มี เชิญท่านเลือกทานตามชอบใจ”

      พระโพธิสัตว์ ดำริว่า พราหมณ์นี้ คงจะไม่เข้าป่าใหญ่เช่นนี้ โดยไม่มีจุดประสงค์ จึงตรัสถามถึงสาเหตุที่มา

      ชูชก ทูลตอบว่า “พระองค์ มีพระทัยเต็มเปี่ยมด้วยศรัทธา ข้าพระองค์ มาทูลขอพระโอรส และพระธิดา ของพระองค์ ขอพระองค์ โปรดพระราชทานให้ข้าพระองค์เถิด”

      พระเวสสันดร ตรัสโดยไม่ลังเลว่า “พราหมณ์ เรายกให้ท่าน ไม่หวั่นไหว ท่านจงนำไปเถิด  แต่วันนี้ พระนางมัทรีเข้าป่าหาผลไม้ ตั้งแต่เช้า ยังไม่กลับมา จะกลับตอนเย็น ท่านจงอยู่ค้างเสีย คืนหนึ่งก่อน รุ่งเช้า จึงค่อยพาไป”

      ชูชก กล่าวว่า “ข้าพระองค์ ไม่ต้องการพักแรม จะเป็นตายร้ายดีอย่างไร ก็ต้องกลับไป ก่อนที่พระนางมัทรีจะกลับมา เพราะว่า พวกสตรี เป็นคนตระหนี่ ขอไม่ได้ ทั้งมีมายา จะขัดขวางทาน เมื่อพระองค์ให้ทานด้วยศรัทธา ก็อย่าได้คำนึงถึงมารดาของพระกุมารทั้งสองเลย ข้าพระองค์ จะต้องรีบไปเดี๋ยวนี้ ขอพระองค์ตรัสเรียกพระกุมารทั้งสองมา อย่าให้ทันได้พบพระมารดาเลย  เมื่อพระองค์บริจาคทานด้วยศรัทธา บุญก็ย่อมเจริญ และจะได้ไปสวรรค์”

      พระเวสสันดร ตรัสว่า “ถ้าท่านไม่ต้องการพบพระมเหสีของเรา ก็จงถวายลูกทั้งสองนี้ให้พระเจ้าสญชัย ผู้เป็นพระอัยกา ได้ทอดพระเนตร ลูกเราทั้งสองคนนี้ พูดจาน่ารัก ช่างเจรจา  พระองค์จะทรงปีติ จะพระราชทานทรัพย์มากมาย ให้ท่าน”

      ชูชก ทูลว่า “ข้าพระองค์ กลัวถูกจับไปลงราชทัณฑ์ ด้วยข้อหาขโมยพระกุมาร ขอพระองค์ โปรดฟัง เมื่อข้าพระองค์ ไม่มีทรัพย์ ทาสและทาสี กลับบ้าน นางอมิตตตาปนา จะตำหนิเอาได้”

      พระเวสสันดร ตรัสว่า “พระมหาราชเจ้า ผู้ปกครองแคว้นสีพี ทรงปกครองแผ่นดิน โดยธรรม  เมื่อพระองค์เห็นหลานทั้งสอง คงดีพระทัย จะพระราชทานทรัพย์มากมาย ให้ท่านอย่างแน่นอน”

      ชูชก ทูลว่า “ข้าพระองค์ คงจะไม่ทำตามรับสั่ง แต่จะนำเด็กทั้งสองไปรับใช้นางอมิตตตาปนา พราหมณี ที่แคว้นกาลิงครัฐ”

      สองพี่น้อง ได้ยินชูชกสนทนากับบิดา ก็กลัวจนตัวสั่น จึงพากันแอบหลบไปอยู่ ข้างหลังอาศรม แม้เช่นนั้น ก็ยังไม่อุ่นใจ จึงหนีออกไป ซ่อนอยู่ที่พุ่มไม้ สั่นสะท้าน หวาดกลัว นึกถึงภาพที่ถูกชูชกจับไป เมื่อไม่สามารถจะอยู่ที่ไหนได้ ก็วิ่งไปวิ่งมา ไปจนถึงสระโบกขรณี ทั้งสองพี่น้อง ไม่รู้จะหลบซ่อนที่ไหน  จึงตกลงกันว่า จะลงไปแอบอยู่ในสระ ถ้าลงไปอยู่ในสระ บิดาเห็นรอยเท้า เดินลงน้ำ ก็ต้องรู้ว่าอยู่ในสระ จึงเดินถอยหลังลงน้ำ เหมือนคนเดินขึ้นจากน้ำไปยืนแอบอยู่ในน้ำที่เต็มไปด้วยกอบัว  เอาใบบัวปิดบังพระเศียรไว้

      ชูชก มองไปรอบ ๆ ไม่เห็นสองกุมาร จึงพูดค่อนแคะพระเวสสันดรว่า “ปากพระองค์ ก็ว่าประทานพระกุมาร ให้ข้าพระองค์ ครั้นข้าพระองค์ ทูลว่า จะไม่ไปกรุงเชตุดร แต่จะนำพระกุมารไปรับใช้นางอมิตตตาปนา พราหมณีของข้าพระองค์ ที่แคว้นกาลิงครัฐ พระองค์ ก็ให้สัญญาณ  โบกไม้โบกมือ ให้พระโอรส และพระธิดา หลบหนีไปเสีย แล้วนั่งทำเป็นทองไม่รู้ร้อน คนปากว่าตาขยิบ โกหก เช่นพระองค์ ก็มีในโลก”

พระเวสสันดร ได้ยินดังนั้น ก็ตกใจ ดำริว่า ลูกทั้งสอง คงจะแอบหลบหนีไปแล้ว จึงรับสั่งกับพราหมณ์ว่า “ท่านอย่ากังวล เราจะไปตามมาให้” จึงลุกขึ้นเดินไปหลังอาศรม ก็ทราบว่า  พระโอรส และพระธิดา หนีเข้าสู่ป่าใหญ่ พระองค์ตามรอยเท้า ไปจนถึงสระน้ำ เห็นรอยเท้าขึ้นจากสระ  แต่ไม่มีรอยเท้าลงน้ำ ก็ทราบได้ทันทีว่า พระโอรส และพระธิดา ลงไปยืนหลบอยู่ในน้ำ จึงตรัสเรียกว่า  “ชาลี ลูกรัก ลูก ขึ้นมาเถิด จงเพิ่มพูนบารมีของพ่อ ให้เต็ม จงช่วยโสรจสรงหัวใจพ่อ ให้เย็นฉ่ำ  จงทำตามคำพ่อ ขอให้ลูกทั้งสอง จงเป็นนาวา นำพ่อข้ามมหาสมุทร คือ ภพ พ่อจะข้ามฝั่ง คือ ชาติ  แล้วจะนำมนุษย์ทั้งเทวดา ให้ข้ามพ้นด้วย”

      พระชาลีราชกุมาร คิดว่า ตาพราหมณ์ จะฆ่าจะแกงเราก็ตาม เราจะไม่ให้พระบิดาต้องพูดซ้ำถึงสองสามครั้ง จึงแหวกใบบัว โผล่หัวออกมา ขึ้นจากน้ำ หมอบแทบพระบาทเบื้องขวาพระโพธิสัตว์ กอดข้อพระบาทพระบิดา กรรแสง

      พระเวสสันดร ตรัสถามว่า “น้องหญิงของลูก ไปไหน” พระชาลีกราบทูลว่า “เมื่อภัยเกิดขึ้น  สัตว์ทั้งหลาย ก็ย่อมรักตัวกลัวตาย” พระโพธิสัตว์ก็ทรงทราบว่า ลูกทั้งสอง คงนัดแนะกันไว้ก่อน จึงตรัสเรียก

      พระกัณหาชินาราชกุมารี คิดว่า เราจะไม่ให้พระบิดา ต้องพูดซ้ำถึงสองสามครั้ง จึงขึ้นจากน้ำเหมือนกัน หมอบแทบพระบาทเบื้องซ้ายพระเวสสันดร ทรงกรรแสง กอดข้อพระบาทพระบิดาไว้แน่น  น้ำตาสองพี่น้อง หยดเปรอะเปื้อนพระบาทพระเวสสันดร แม้น้ำตาของพระเวสสันดร ก็หยดลงบนพระปฤษฎางค์พระโอรสทั้งสองพระองค์ เช่นกัน

      พระเวสสันดร ทรงหวั่นไหว มีพระทัยหดหู่ ลูบหลังพระโอรส อย่างอ่อนโยน ประคองให้ลุกขึ้น ว่า “ลูก ไม่รู้ว่า พ่อครุ่นคิดถึงทานบารมี มาตลอดดอกหรือ ลูก จงช่วยทำให้บารมีของพ่อเต็ม” แล้ว ประทับยืนในที่นั้น กำหนดราคาพระโอรส และพระธิดา ว่า “ชาลี ถ้าลูกอยากเป็นไท ลูกต้องให้ ทองคำ ๑,๐๐๐ ลิ่ม แก่พราหมณ์ เป็นค่าไถ่ ส่วนน้องหญิงของลูก มีสิริโฉมงดงาม ถ้าค่าไถ่น้อย  คนที่มีชาติต่ำ ก็จะได้ไป แม้มีทรัพย์เพียงเล็กน้อย นำมาไถ่จากพราหมณ์ ก็ทำให้น้องสาวของลูกเป็นไท เขาจะทำให้น้องสาวของลูก เสื่อมชาติ ยกเว้นกษัตริย์ ไม่มีใครสามารถให้สมบัติมากมายได้  ถ้าน้องหญิงของลูก อยากจะเป็นไท ต้องให้ทาสี ทาส ช้าง โค อย่างละ ๑๐๐ และทองคำ ๑๐๐ ลิ่ม  แก่พราหมณ์ เป็นค่าไถ่ จึงจะเป็นไท”

      พระเวสสันดรบรมโพธิสัตว์ กำหนดราคาพระกุมารทั้งสอง อย่างนี้แล้ว ทรงปลอบโยนลูก นำเสด็จกลับไปอาศรม จับเต้าน้ำ เรียกชูชกมา แล้วหลั่งน้ำ ลงในมือชูชก ปรารถนาพระสัพพัญญุตญาณว่า “แม้บุตร จะเป็นที่รักยิ่งของเรา เพียงไรก็ตาม แต่พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเรา ยิ่งกว่าบุตรทั้งสอง ร้อยเท่าพันเท่า”

      ขณะพระเวสสันดร หลั่งน้ำทักษิโณทกให้เทวดาฟ้าดินได้ร่วมเป็นสักขีพยาน และอนุโมทนา ถึงการสร้างทานบารมีที่ยิ่งใหญ่ด้วยการบริจาคพระโอรสนั้น พื้นเมทนีดล ก็กัมปนาทหวั่นไหว เกิดอัศจรรย์ น่าขนพองสยองเกล้า แผ่นดินใหญ่ เกิดอึกทึกกึกก้องคำรามลั่น สั่นสะเทือนด้วยเดชแห่งทานบารมี ฝนก็ตกโปรยปรายลงชั่วขณะ สายฟ้าก็แลบแปลบพราย ผิดกาลผิดสมัย  มหาสาคร ก็กระเพื่อมปั่นป่วน ภูเขาสิเนรุ ก็โอนเอนน้อมยอดลงไปทางเขาวงกต ท้าวสักกเทวราชประสานพระหัตถ์ ประนมไหว้ มหาพรหม ประทานสาธุการ หมู่เทวดา ก็ส่งเสียงสาธุการบันลือลั่น เกิดโกลาหล ไปจนถึงพรหมโลก สัตว์สี่เท้า มีราชสีห์ เป็นต้น ที่อยู่ในป่าแห่งนั้น ก็ส่งเสียงร้องบันลือขึ้นพร้อมกันกึกก้องไปทั่วไพร

      พระเวสสันดร ทรงให้บุตรเป็นทานแล้ว ก็เกิดปีติ ว่า ได้บริจาคแก้วตาดวงใจให้เป็นทาน ประทับยืนทอดพระเนตรตามพระโอรส และพระธิดา

ลักษณะผู้ทำร้ายมิตร ๑๘ ประการ

      ฝ่ายชูชก เข้าป่า เอาฟันกัดเถาวัลย์ ถือมา ผูกพระหัตถ์เบื้องขวาของพระชาลี และพระหัตถ์เบื้องซ้ายของพระกัณหา จับปลายเถาวัลย์ไว้ ขู่ตะคอกอย่างหยาบคาย โบยตี ฉุดลากพาไป ต่อหน้าพระเวสสันดร

      ผิวกายสองพี่น้อง ตรงที่ถูกตี แตกปริ เป็นรอย เลือดไหลซิบออกมา เมื่อถูกพราหมณ์ตี สองพี่น้อง ต่างเอาหลังเข้ารับไม้ แทนกันและกัน ชูชกลื่นล้มลงในที่แห่งหนึ่ง เถาวัลย์เคลื่อนหลุดจากแขน พระกุมารทั้งสอง จึงร้องไห้ น้ำตานองหน้า วิ่งหนีกลับไปหาพระบิดา สะอื้นไห้ สั่นเทิ้มไปทั้งตัว กราบพระบาทพระบิดา ทูลว่า “พระมารดา ไปป่า ยังไม่กลับมา ขอให้หม่อมฉัน ได้พบพระมารดาก่อน จึงค่อยประทาน ให้พราหมณ์ เมื่อถึงเวลานั้น พราหมณ์ชูชกนี้ จะขาย หรือจะฆ่า หม่อมฉัน ก็สุดแล้วแต่ ชูชกนี้ มีลักษณะบุรุษโทษ ๑๘ ประการ คือ

๑. ตีนแบ

๒. เล็บกุด

๓. มีปลีน่อง ย้อยยาน  

๔. มีริมฝีปากบนยาว ปิดริมฝีปากล่าง

๕. น้ำลายไหลเป็นยางยืด ทั้งสองแก้ม

๖. เขี้ยวยาว งอกออกจากริมฝีปาก เหมือนเขี้ยวหมู  

๗. จมูกหัก

๘. มีพุงโต เป็นกะเปาะ เหมือนหม้อใหญ่  

๙. หลังค่อม

๑๐. ตาเหล่

๑๑. หนวดเคราแข็ง สีเหมือนลวดทองแดง

๑๒. ผมสีเหลือง

๑๓. หนังย่น ตกกระ เส้นเอ็นปูดโปน

๑๔. ตาเหลือกเหลือง

๑๕. เอวคด หลังโกง คอเอียง

๑๖. ขาโก่ง

๑๗. ขนตามตัวดก หยาบ ยาว

๑๘. นุ่งห่มหนังเสือเหลือง เป็นดังอมนุษย์ น่ากลัว

      ข้าแต่พระบิดา พราหมณ์นี้ ไม่ใช่มนุษย์ แกเป็นยักษ์กินคน จากบ้าน เข้าป่ามาขอลูกไปกิน พระองค์เห็นหรือไม่ว่า หม่อมฉันทั้งสอง ถูกปีศาจพาไป พราหมณ์ชูชก ตีหม่อมฉันทั้งสอง  เหมือนตีฝูงโค พระองค์ ไม่เห็นหรือ พระทัยของพระองค์ แข็งราวกับเหล็ก ทนเห็นลูกถูกตีได้อย่างไร น้องหญิงกัณหา ยังเล็กนัก เกิดมา ยังไม่รู้จักทุกข์เลย สักนิดเดียว ขอให้น้อง อยู่กับพระบิดาที่นี้ เมื่อไม่เห็นเสด็จแม่ น้องจะร้องไห้ เหี่ยวแห้งตายไป เหมือนลูกกวางที่ยังไม่หย่านม  พลัดพรากจากฝูง ร้องคร่ำครวญหาแม่ อยากกินนม ขอเสด็จพ่อประทานหม่อมฉันเพียงคนเดียวเท่านั้น ให้พราหมณ์ น้องหญิงกัณหา ยังไม่รู้จักความทุกข์ยากเลย ขอให้น้องกัณหา อยู่ที่นี้กับพระบิดาเถิด”  

      แม้พระชาลีกุมาร กราบทูลอย่างนี้ พระเวสสันดร ก็ไม่ได้ตรัสอะไรอีกเลย พระชาลีกุมารจึงคร่ำครวญถึงพระชนกพระชนนีว่า “ทุกข์ ที่ต้องตกเป็นทาสคนอื่น ไม่สู้กระไรนัก เพราะทุกข์นี้ ลูกผู้ชายรับได้ แต่การที่น้องหญิงกัณหา ไม่ได้เห็นพระมารดา เป็นทุกข์ยิ่งกว่า  เมื่อเสด็จแม่ไม่เห็นน้องหญิงกัณหา ผู้น่ารัก น่าเอ็นดู ก็จะกรรแสงสิ้นราตรีนาน วันนี้ ลูกทั้งสอง จะจากป่า จากสวน จากแม่น้ำ ที่เคยเที่ยววิ่งเล่น จากทั้งดอกไม้ต่าง ๆ ที่เคยทัดทรง  จะจากผลไม้หลากชนิด บนภูผา จากตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว ที่พระบิดาปั้นให้เล่น”

      เมื่อสองพี่น้อง คร่ำครวญอยู่อย่างนี้ ชูชก ก็ตามมาโบยตี ดึงลากกลับไป สองพี่น้อง ได้ฝากความกราบทูลพระมารดาว่า “ขอเสด็จพ่อ โปรดบอกเสด็จแม่ว่า ลูกทั้งสอง สบายดี ขอให้เสด็จพ่อ จงทรงมีความสุขสำราญเถิด โปรดประทานตุ๊กตาช้าง ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว ของลูก แด่เสด็จแม่  พระองค์จะได้ดูต่างหน้า เมื่อเสด็จแม่ เห็นของเล่น ที่ลูกทั้งสองเคยเล่น จะทรงบรรเทาความเศร้าโศกได้”  

      เมื่อพระโอรส กราบทูลเช่นนั้น พระเวสสันดร เกิดความเศร้าโศก อย่างมาก ทรงหวนระลึกถึง พระโอรส พระธิดา ดวงหทัย ก็รุมร้อน เจ็บปวด ทรงหวั่นไหว ด้วยความเศร้าโศก ไม่สามารถจะดำรง  พระองค์อยู่ได้ มีพระเนตรนองไปด้วยน้ำตา เสด็จเข้าอาศรม พร่ำรำพัน อย่างน่าเวทนาว่า  

“วันนี้ ลูกทั้งสอง จะเป็นอย่างไรบ้าง จะหิว จะกลัว เดินทางร้องไห้ไปอย่างไร เวลาเย็นจะกินอาหารอย่างไร ใครจะหาข้าวปลาอาหารให้กิน ลูกทั้งสอง จะร้องขออาหารจากแม่ว่า “แม่จ๋า ! ลูกหิว” ลูกทั้งสอง เดินเท้าเปล่า จะเดินทางไปได้อย่างไร เท้าพองบวม ใครจะอุ้มให้เดิน  ชูชกตีลูก ๆ ต่อหน้าต่อตาเรา แกช่างไม่ละอายใจบ้าง แกชั่วช้าจริง ๆ ใครจะเลวร้ายถึงขนาดกล้าตีลูกคนอื่น ที่เขาให้ไปเป็นทาส ต่อหน้าต่อตาได้ แต่นี่ชูชก ด่า ตีลูก ต่อหน้าต่อตาเรา”

      พระเวสสันดร ทรงรำพึงด้วยความรักลูก แล้วก็ทรงคิดว่า “พราหมณ์นี้ ทำร้ายลูกเราเหลือเกิน  เราจะตามไปฆ่าพราหมณ์ นำลูกกลับมาดีไหม เราจะถือพระแสงศร เหน็บพระแสงขรรค์ ไปตามลูกกลับมา ลูกทั้งสอง ถูกเฆี่ยนตี เราเป็นทุกข์ เหลือเกิน” ครั้นแล้ว ก็กลับหวนคิดได้ว่า “การที่ลูกเรา ถูกทำร้าย เป็นความลำบากยิ่ง อย่าคำนึงเลย การบริจาคบุตรเป็นทาน แล้วเกิดความเดือดร้อนใจ ภายหลัง แล้วจะบริจาคไปทำไม ไม่ใช่ธรรมของสัตบุรุษ”

ประเพณีพระโพธิสัตว์

      ขณะนั้น พระเวสสันดร ทรงอนุสรณ์ถึงประเพณีพระโพธิสัตว์ทั้งหลาย แล้วทรงอบรมพระองค์เองว่า “พระโพธิสัตว์ ที่ไม่บริจาค มหาบริจาค ๕ ประการ คือ

      ๑. ไม่บริจาคทรัพย์

      ๒. ไม่บริจาคอวัยวะ

      ๓. ไม่บริจาคชีวิต

      ๔. ไม่บริจาคบุตร

      ๕. ไม่บริจาคภรรยา

      ไม่เคยได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ตัวเรา ก็อยู่ในจำพวกพระโพธิสัตว์ ถ้าเราไม่บริจาคบุตรและภรรยา ก็เป็นพระพุทธเจ้าไม่ได้ เวสสันดร เป็นอย่างไร ท่านไม่รู้หรือว่า การบริจาคลูกให้คนอื่น ทำให้เกิดความทุกข์ระทมขมขื่นใจ ไม่มีใคร ที่ไม่เป็นทุกข์ เพราะการให้ลูกแก่คนอื่น ท่านจะตามไป ฆ่าชูชก ด้วยเหตุไร บริจาคทานแล้ว เกิดความเดือดร้อนใจภายหลัง ก็ไม่ต้องทำ”

พระเวสสันดร ตำหนิพระองค์เอง อย่างนี้แล้ว ทรงอธิษฐาน สมาทานศีลอย่างแน่วแน่ว่า นับจากวันที่บริจาคลูกแล้ว ถึงชูชกจะฆ่าลูกทั้งสอง พระองค์จะไม่กังวล แล้วเสด็จออกจากอาศรมไปประทับนั่งบนแผ่นศิลา ใกล้ประตูทางเข้าอาศรม

      ขณะที่ชูชกโบยตีพระชาลีราชกุมาร และพระกัณหาชินาราชกุมารี ต่อหน้าพระโพธิสัตว์  ฉุดกระชาก ลากไป พระชาลี ปลอบน้องสาวว่า  

“ผู้คนในโลกนี้ พูดเอาไว้จริงทีเดียวว่า ผู้ใด ไม่มีมารดา ผู้นั้น ไม่มีทั้งบิดาด้วย มาเถิดน้องหญิงกัณหา น้องอย่ากลัวเลย เราจะตายด้วยกัน พระบิดา ได้ประทานเราทั้งสองให้พราหมณ์แล้ว อยู่ไป ก็ไม่มีประโยชน์ ถึงอย่างไร เราก็ต้องจากป่าแห่งนี้ไป”

      ชูชกพราหมณ์ พลาดล้มในสถานที่ขรุขระแห่งหนึ่ง เถาวัลย์ที่ผูก ก็เคลื่อนหลุดจากพระหัตถ์  พระกุมารทั้งสอง สองพี่น้อง สั่นสะท้านไปทั้งตัว เหมือนไก่ถูกตี วิ่งหนีกลับมาหาพระบิดาอย่างเร็ว

      ฝ่ายชูชกเฒ่า ลุกขึ้นได้ ก็ถือเถาวัลย์ และไม้ วิ่งตามไปอย่างรวดเร็ว ด้วยความกราดเกรี้ยว จึงขู่สำทับว่า “เจ้าทั้งสอง ฉลาดนักนะ ชอบหนีเหลือเกิน” จึงผูกพระหัตถ์สองพี่น้อง ลากกลับไปอีก  พราหมณ์ถือเถาวัลย์ ด้วยมือข้างหนึ่ง อีกข้าง ถือไม้เฆี่ยนตีไป ต่อหน้าพระเวสสันดร ที่ประทับนั่งอยู่  

      พระกัณหาชินา เหลียวกลับมาสะอื้นไห้ ตัดพ้อพระบิดาว่า “เสด็จพ่อ พราหมณ์นี้เอาไม้เท้า ตีหม่อมฉัน เหมือนนายตีทาสี ไหนเสด็จพ่อบอกว่า พราหมณ์มีธรรม แต่ตาพราหมณ์นี้  ไม่ได้เป็นเช่นนั้น ยักษ์แปลงเป็นพราหมณ์มา นำหม่อมฉันสองพี่น้อง ไปเคี้ยวกิน พระองค์ไม่เห็นหรือ”

      เมื่อพระราชกุมารีน้อย สะอึกสะอื้นร่ำไห้รำพัน ร่างกายสั่นเทิ้มเดินไป พระเวสสันดรบรมโพธิสัตว์ ทรงเศร้าโศกอย่างมาก ดวงหทัยร้อนผ่าว อึดอัด หายใจไม่สะดวก ทรงระบายลมหายใจ อันร้อนผ่าว ทางพระโอษฐ์ น้ำตาไหลเป็นทาง เหมือนหยาดเลือด ไหลออกจากพระเนตรทั้งสองข้าง ทรงดำริว่า “ทุกข์ใหญ่หลวงเช่นนี้ เกิดขึ้นกับเรา เพราะความรัก หาใช่เพราะเหตุอื่น  ไม่เราควรวางจิตเป็นกลาง ให้อยู่ในอุเบกขาธรรม อย่าทำความเสน่หาอาวรณ์” ทรงกล้ำกลืนฝืนความเศร้าโศก ด้วยกำลังแห่งพระญาณของพระองค์ แล้วประทับนั่งอยู่ ด้วยอาการเป็นปกติ

      พระธิดากัณหาชินาราชกุมารี เสด็จไปยังไม่ทันพ้นป่า ก็เดินคร่ำครวญไปตามทางว่า  “เราสองพี่น้อง เจ็บปวดเท้าเหลือเกิน ทั้งหนทาง ก็ไกล เดินลำบาก ดวงอาทิตย์จะตกดินอยู่แล้ว  พราหมณ์ ก็ยังไม่ยอมหยุดพัก เขาจะพาเราสองพี่น้อง เร่งรีบเดินทางไปไหน” แล้วก็ยกมือขึ้นไหว้  อธิษฐานต่อป่าเขาลำเนาไพรว่า

“เราสองพี่น้อง ขอน้อมนบไหว้เหล่าเทพเทวา ที่สิงสถิตอยู่ตามภูผาพนาลัย ที่แม่น้ำ และ สระบัว ทั้งที่ทุ่งหญ้า ลดาวัลย์ สรรพพฤกษา ที่เป็นโอสถ ที่เกิดในเขา และป่าไพร ขอจงทูลแด่พระมารดาว่า เราสองพี่น้อง เป็นสุขสบายดี ขอพระมารดา อย่าได้เป็นห่วง อย่าได้ทุกข์โศก   เพราะไม่ได้เห็นเราสองพี่น้อง ข้าแต่เทพเจ้า ขอเหล่าท่าน จงทูลแด่พระมารดาของเรา ผู้มีพระนาม  “พระแม่มัทรี” ถ้าพระมารดา ต้องการจะติดตามลูก ก็ให้รีบติดตามมาทางนี้เร็ว ๆ อย่าไปทางอื่น  จะได้พบลูกทั้งสอง พระมารดาไปหาผลไม้ในป่า กลับมา ไม่พบลูก จะระทมทุกข์ขนาดไหน วันนี้  คงหาผลไม้ได้มาก จนลืมกลับอาศรม คงไม่ทราบว่า ลูกถูกพราหมณ์ใจร้ายผูกไว้ แล้วตีเหมือนตีโค  ถ้าลูกทั้งสอง ได้พบพระมารดาเสด็จกลับมาจากหาผลไม้ในเย็นวันนี้ พระมารดาคงประทานผลไม้กับรวงผึ้ง ให้พราหมณ์ พราหมณ์นี้ กินอิ่มแล้ว คงจะไม่พาลูกทั้งสอง รีบเดินทางไป แม่จ๋า  เท้าของลูก บวมพองแล้ว ลูกเจ็บเหลือเกิน พราหมณ์ ก็ยังเร่งให้เดินไม่หยุด”  

พระธิดากัณหาชินา สะอึกสะอื้นร้องไห้รำพัน เดินตามพราหมณ์ไปในสถานที่ต่าง ๆ

พระนางเจ้ามัทรี

      เมื่อพระเวสสันดร บริจาคพระโอรส และพระธิดา ให้พราหมณ์เฒ่าเป็นทาน เกิดมหัศจรรย์ มหาปฐพีบันลือลั่นโกลาหลไปจนถึงพรหมโลก หมู่เทวดาผู้อยู่ในหิมวันตประเทศ เป็นประหนึ่งว่า หัวใจจะแตกสลาย เพราะได้ยินเสียงร้องไห้รำพันของสองพี่น้อง ที่ชูชกพราหมณ์พาไป ต่างปรึกษากันว่า ถ้าพระนางเจ้ามัทรี เสด็จกลับถึงอาศรมสถานแต่หัววัน พระนางไม่เห็นพระโอรส พระธิดาในอาศรม ทูลถามพระเวสสันดร ทรงทราบว่า พระสวามี พระราชทานให้พราหมณ์ชูชกไปแล้ว  จะต้องเสด็จตามไป ด้วยความรักพระโอรส ก็จะประสบทุกข์อยู่กลางป่า อย่างสาหัส

      เหล่าเทวดา จึงให้เทพบุตร ๓ องค์ จำแลงกายเป็นราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลืองไปขวางทางเสด็จพระนางมัทรีไว้ แม้พระนางวิงวอนขอทาง ก็อย่าให้ จนกว่าดวงอาทิตย์จะตกดิน และ  จัดการอารักขาพระนางให้ดี อย่าให้สัตว์ร้ายทำอันตรายพระนางได้

      เทพบุตรทั้งสาม ต่างจำแลงกาย กลายเป็นราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง มานอนหมอบเรียงกัน ขวางทางที่พระนางเจ้ามัทรี จะเสด็จมา

      ส่วนพระนางเจ้ามัทรี ขณะเข้าป่าหาผลไม้ ทรงหวั่นพระทัยว่า พระองค์ฝันร้าย จะรีบหาผลไม้ แล้วกลับอาศรมแต่ยังวัน

      ขณะเดินเที่ยวหาผลไม้ ก็เกิดลางร้าย เสียมหลุดจากพระหัตถ์ กระเช้าก็พลัดตกจากบ่า  พระเนตรเบื้องขวาก็เขม่น ต้นไม้ที่กินผลได้ ก็ไม่ค่อยมี ส่วนต้นไม้ที่กินผลไม่ได้ ก็กลับออกผลมากมายเต็มไปหมด พระนางหลงทาง กำหนดทิศไม่ได้ ทรงรำพึงอยู่กลางป่าว่า “นี่ เป็นอย่างไรหนอ ตั้งแต่มาอยู่ที่นี่ ไม่เคยเป็นอย่างนี้ หรือจะเกิดเหตุไม่ดีอะไรกับเรา กับลูก หรือพระสวามี” ทรงรำพึงกับพระองค์เองว่า “เสียมก็หลุดจากมือ กระเช้าก็พลัดตกจากบ่า นัยน์ตาข้างขวาก็เขม่น หาผลไม้ก็ไม่ได้ ทิศทั้งปวง ก็ฟั่นเฟือน ลุ่มหลง”

      พระนางเจ้ามัทรี คำนวณดูเวลาว่า อาทิตย์บ่ายคล้อยแล้ว จึงเสด็จกลับอาศรม ในเวลาเย็น  ขณะเดินมาตามทาง สัตว์ร้าย ได้นอนขวางทาง พระนางรำพึงว่า อาทิตย์ใกล้ตกดินแล้ว อาศรมก็ยังอยู่อีกไกล เราจะนำผลไม้ ไปให้พระสวามี และลูกทั้งสอง ได้อย่างไร พระองค์อยู่ที่อาศรม เห็นเรายังไม่กลับ คงจะปลอบโยนลูก ซึ่งกำลังหิว ลูกทั้งสอง เป็นกำพร้าเข็ญใจ เคยได้ดื่มนมตามเวลา  เคยลุกวิ่งออกไปรับเราใกล้อาศรม เหมือนลูกโคอ่อนยืนคอยนมแม่ ทางเดินไปอาศรม ก็มีเพียงทางเดียว  ด้านข้าง มีสระลึก ไม่มีทางอื่น แยกไปอาศรม

      ครั้นแล้ว พระนางทรงยกพระหัตถ์ขึ้นประนม กล่าวว่า “ข้าขอนอบน้อมพระยาพาลมฤค  ผู้มีกำลังมากในป่า ท่านทั้งหลาย เป็นพี่ของข้า โดยธรรม จงหลีกทางให้ข้าด้วยเถิด ข้าเป็นมเหสี  ของพระเวสสันดร ผู้ถูกเนรเทศ ให้มาอยู่ป่า ขณะนี้ พระองค์อยู่ในอาศรมเพียงคนเดียว คงกำลังปลอบลูกน้อยทั้งสอง ที่หิวกระหาย คอยมองทางข้ากลับมา ขอท่านทั้งหลาย จงหลีกทางให้ข้าได้ไปพบลูกทั้งสอง ดวงอาทิตย์ก็คล้อยลงต่ำ นี่ก็เย็นมากแล้ว อาศรมก็อยู่อีกไกล ลูกกำพร้าทั้งสองน่าสงสาร คงจะยืนมองทางคอยแม่มา รากไม้ผลไม้นี้ มีมาก และอาหาร ก็มีไม่น้อย ข้าให้พวกท่านครึ่งหนึ่ง พระมารดาของข้า เป็นพระราชบุตรี และพระบิดาของข้า ก็เป็นพระราชบุตรเช่นกัน   ท่านทั้งหลาย จงเป็นพี่ของข้า โดยธรรม ขอท่านทั้งหลาย จงหลีกทางให้ด้วยเถิด”

      แม้เช่นนั้น เทพบุตรที่จำแลงเป็นสัตว์มาขวางทาง ก็ไม่ยอมหลีกทางให้ รอจนรู้ว่า ได้เวลาจึงลุกขึ้น เดินหลีกไป เมื่อสัตว์ร้ายทั้งสามไปแล้ว พระนางเจ้ามัทรี จึงกลับอาศรม อย่างรีบเร่ง  

      วันนั้น เป็นวันพระอุโบสถ พระจันทร์คืนเพ็ญส่องสว่างไปทั่วผืนป่า เสียงนกกลางคืนแว่วมาจากที่ไกล พระนางเจ้า เสด็จถึงท้ายที่จงกรม ไม่เห็นลูกรักทั้งสอง ซึ่งเคยออกมายืนรอรับ จึงรำพึงกับพระองค์เองว่า

“เคยเห็นลูกน้อยทั้งสอง หน้าตาขะมุกขะมอมไปด้วยฝุ่น ยืนรอรับที่นี่ แต่วันนี้ ทำไม ไม่เห็นลูกทั้งสองร่าเริง วิ่งมาต้อนรับ ค้นชายพกแม่ ทำให้แม่ชื่นใจ วันนี้ ไม่เห็นลูก แม่ทิ้งลูกไว้  แล้วออกไปหาผลไม้ เหมือนแม่นกออกจากรัง เหมือนแม่ราชสีห์ทิ้งลูกไว้ ไปหาเหยื่อ แม่กลับมา  ไม่เห็นหน้าลูกรักทั้งสอง เห็นแต่รอยเท้าเหยียบย่ำอยู่ตามผืนทราย กองทรายที่ลูกทั้งสองกองไว้  ก็ยังเกลื่อนอยู่ ไม่ไกลจากอาศรม แม่เคยเห็นลูกทั้งสอง เอาทรายโปรยเล่น จนกายขะมุกขะมอมไปด้วยฝุ่น วิ่งไปรอบ ๆ นี่ผลมะตูมเหลือง ที่ลูกเล่น ตกอยู่ น้ำนมคัดเต็มถัน แม่เจ็บจนปวด  แต่อกแม่ กลับปวดร้าวราวจะแตก เพราะไม่ได้เห็นหน้าลูก เมื่อก่อน อาศรมเหมือนมีมหรสพเพราะลูกทั้งสอง ร่าเริงเล่นกันสนุกสนาน แต่วันนี้ นี่ อย่างไร อาศรม ช่างเงียบเชียบเสียจริง แม้แต่ฝูงกา ก็ไม่มี ฝูงนก ก็หายไป หรือ ลูกทั้งสอง ตายเสียแน่แล้ว”

      พระนางมัทรี ทรงรำพัน เสด็จไปเฝ้าพระเวสสันดร วางกระเช้าผลไม้ลง เห็นพระโพธิสัตว์ ประทับนั่งนิ่ง อยู่ลำพัง เพียงพระองค์เดียว แต่ไม่เห็นพระโอรส และพระธิดา จึงทูลถามว่า  

“นี้ อย่างไรกัน พระองค์ ทรงนิ่งอยู่ได้ เมื่อคืน หม่อมฉันฝันร้าย ใจก็หวาดหวั่นอยู่ว่า จะเกิดเหตุร้าย แม้ฝูงกา ฝูงนก ก็ไม่มี ลูกทั้งสอง หายไปไหน หรือถูกสัตว์ร้าย กัดกินเสียแล้ว หรือใครนำลูกทั้งสองไป พระองค์ ส่งไปให้เป็นทูตเฝ้าพระสีพีราชที่กรุงเชตุดร หรือเธอผู้ช่างเจรจา หลับอยู่ในอาศรม หรือพากันแอบไปเล่นข้างนอก แล้วพลัดหลงไป”

      แม้พระนางมัทรี จะกราบทูลอย่างนี้ พระเวสสันดร ก็ไม่ได้ตรัสอะไร พระนางจึงกราบทูลว่า

 “เหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสกับหม่อมฉัน หม่อมฉัน มีความผิดอะไร พระองค์เฉยเมยกับหม่อมฉันเช่นนี้ เป็นทุกข์ ยิ่งกว่าการที่หม่อมฉัน ไม่เห็นลูกทั้งสอง การไม่เห็นลูก เป็นทุกข์มากอยู่แล้ว แต่พระองค์ มาเย็นชา ไม่ตรัสกับหม่อมฉันเช่นนี้ ยิ่งเป็นทุกข์มากขึ้น ถ้าคืนนี้ พระองค์ไม่บอกหม่อมฉันว่า ลูกไปไหน พรุ่งนี้ พระองค์คงจะได้เห็นศพหม่อมฉัน เป็นแน่”

พระเวสสันดร ดำริว่า จะให้พระนางมัทรีคลายความโศกเพราะบุตร ด้วยคำหยาบ จึงตรัสว่า

 “มัทรี เธอเป็นราชบุตรี มีเกียรติ รูปร่างหน้าตาก็งาม ไปหาผลไม้ตั้งแต่เช้า กลับมาจนมืดค่ำ ทั้งในป่า ก็มีพราน ดาบส และวิทยาธร ท่องเที่ยวอยู่ เป็นอันมาก ใครจะรู้ว่า เธอทำอะไร ลงไป หญิงที่ทิ้งลูกเข้าป่า ตั้งแต่เช้า กลับมาจนมืดค่ำเช่นนี้ ไม่มีใครเขาทำกัน เธอไม่มีแม้เพียงแต่ จะคิดว่า ลูกตัวน้อย จะเป็นอย่างไร หรือสามีของตน จะคิดอย่างไร เธอไปป่าแต่เช้า กลับมาจนมืดค่ำอย่างนี้ คงเห็นว่า ฉันยากเข็ญ”

      พระนางมัทรี ไม่ได้มีความน้อยเนื้อต่ำใจ คิดว่า พระสวามี คงเข้าใจผิดที่พระนางกลับมาช้ากว่าเวลา จึงทูลว่า  

“พระองค์ได้สดับเสียงร้องคำรามกึกก้องของราชสีห์ และเสือโคร่ง ที่มากินน้ำในสระหรือไม่  และขณะหม่อมฉัน เที่ยวหาผลไม้อยู่ในป่าใหญ่ ก็เกิดลางร้ายหลายอย่าง เสียมหลุดจากมือ กระเช้าที่คล้องอยู่บนบ่า ก็พลัดตก หม่อมฉัน ตกใจกลัว เป็นห่วงพระองค์ และลูก ๆ ได้ยกมือขึ้นไหว้ไปทั่วทิศ อธิษฐาน ขอให้หม่อมฉัน และพระองค์ ตลอดจนลูก ๆ รอดพ้นจากภัยนี้ ขออย่าให้ราชสีห์ และเสือเหลือง ทำอันตรายเลย หม่อมฉัน คิดว่า วันนี้ เกิดลางร้ายหลายอย่าง ทั้งเมื่อคืนก็ฝันร้าย จึงตั้งใจ จะกลับเร็วกว่าทุกวัน แต่หาผลไม้ไม่ได้ ไปที่ไหน ก็มีแต่ผลไม้ที่กินไม่ได้ จึงกลับออกจากป่าเย็นไป ซ้ำร้ายราชสีห์ เสือโคร่ง และเสือเหลือง ก็มาขวางทาง หม่อมฉัน จึงมาจนตกเย็น ขอพระองค์ ยกโทษให้หม่อมฉันเถิด” แม้เช่นนี้ พระเวสสันดร ก็ไม่ตรัสอะไรกับพระนาง

      พระนางมัทรี รำพันโดยประการต่าง ๆ ว่า “ทำไม ไม่ตรัสกับหม่อมฉันบ้าง หม่อมฉันนุ่งห่ม   หนังเสือเหลือง เก็บผลไม้ในป่า มาให้พระองค์ และลูก ตลอดมา หม่อมฉัน ฝนขมิ้น ทาให้ลูก นำมะตูมสุกเหลืองนี้ มาให้ลูกเล่น และเก็บผลไม้มา ด้วยหวังว่า จะเป็นเครื่องเล่นของลูก ขอเพียงให้พวกเรา ได้อยู่พร้อมหน้าพร้อมตาพ่อแม่ลูก พวกเราถูกเนรเทศจากแว่นแคว้น ร่วมสุขร่วมทุกข์กันมา ไม่ใช่เพราะหม่อมฉันรักพระองค์ และลูกหรอกหรือ พระองค์เห็นลูกบ้างหรือไม่  

หม่อมฉัน เคยด่าสมณพราหมณ์ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ผู้มีศีล เป็นพหูสูต ไว้หรืออย่างไร  ชาตินี้ จึงต้องมาพลัดพรากจากลูก”

      แม้พระนางมัทรี ทรงรำพันอยู่อย่างนี้ พระเวสสันดร ก็ไม่ได้ตรัสอะไร ๆ ด้วย

ทุกข์ของแม่

      ครั้นพระเวสสันดร ไม่ตรัสอะไร พระนางมัทรี ก็หวาดหวั่นใจ จึงอาศัยแสงจันทร์ ออกเที่ยว ตามหาพระโอรส และพระธิดา เสด็จไปตามสถานที่ต่าง ๆ มีต้นหว้า เป็นต้น ซึ่งเป็นที่พระโอรส  พระธิดา เคยเล่น ทรงคร่ำครวญ ไปตามต้นไม้ ที่ลูกเคยนั่งเล่น แต่ก็ไม่เห็นลูก เห็นเพียงตุ๊กตาช้าง  ตุ๊กตาม้า ตุ๊กตาวัว ที่ลูกทั้งสองเคยเล่น ทิ้งอยู่เกลื่อนกลาด จึงเที่ยวตามหาลูกบนภูเขา เมื่อไม่เห็น ก็ทรงคร่ำครวญ เสด็จลงจากภูเขา กลับมาคร่ำครวญอยู่ในอาศรม ทอดพระเนตรเห็นของเล่นพระโอรส  พระธิดา ก็ยิ่งร้องไห้คร่ำครวญหนักว่า “ตุ๊กตาเนื้อทรายทอง ตุ๊กตากระต่าย ตุ๊กตานกเค้า ตุ๊กตาชะมด  ตุ๊กตาหงส์ ตุ๊กตานกกระเรียน ตุ๊กตานกยูงขนหางวิจิตรเหล่านี้ ที่ลูกทั้งสองเคยเล่น ก็ยังอยู่  แล้วลูกทั้งสอง หายไปไหน” จนทำให้ฝูงสัตว์ และฝูงนก ตกใจ ออกจากที่อยู่ เพราะเสียงคร่ำครวญ  และเสียงฝีพระบาทของพระนางมัทรี

พระนางมัทรี ไม่เห็นลูกทั้งสอง ที่อาศรม ก็ออกจากอาศรม เที่ยวตามหาไปตามป่าอีกครั้ง  ทรงรำพันว่า “พุ่มไม้มีดอก และสระโบกขรณีมีนกจากพราก ส่งเสียงร้อง ดารดาษไปด้วยดอกมณฑา และปทุมอุบล รอยลูกทั้งสองมาเล่น ยังปรากฏอยู่ แต่ลูกทั้งสอง หายไปไหน”

      เมื่อพระนางมัทรี ไม่พบลูกจากที่ไหน ก็เสด็จไปหาพระเวสสันดรอีก เห็นพระองค์ประทับนั่ง  มีพระพักตร์เศร้าหมอง จึงทูลว่า

      “พระองค์ ไม่ได้ออกไปหาฟืน ไม่ได้ไปตักน้ำ ไม่ได้ก่อไฟ ไฉนพระองค์ จึงดูอิดโรย อ่อนแรง  เศร้าหมอง พระองค์ เป็นที่รักของหม่อมฉัน ไม่มีใคร ที่หม่อมฉันรัก ยิ่งกว่าพระองค์ เมื่อก่อน ความทุกข์ยากนานาประการ หายไป เมื่อได้อยู่ร่วมกับพระองค์ แต่วันนี้ แม้หม่อมฉัน เห็นพระองค์  กลับทำให้เกิดความเศร้าโศก มากขึ้น”

      แม้พระนางมัทรี กราบทูลถึงอย่างนี้ พระเวสสันดร ก็ประทับนั่งนิ่งอยู่นั่นเอง เมื่อพระเวสสันดร เย็นชา ไม่ตรัสด้วย พระนาง ก็เต็มแน่นไปด้วยความโศกเศร้า ร่างกายสั่นเทิ้ม เสด็จเที่ยวตามหาลูกไปตามที่เคยตามหาครั้งก่อน เมื่อไม่พบ ก็เสด็จกลับมาเฝ้าพระเวสสันดรอีก กราบทูลว่า“หม่อมฉัน ไม่พบลูก ลูกทั้งสอง คงตายแล้วแน่”

      พระนางมัทรี เศร้าโศก เที่ยวตามหาลูก ไปตามสถานที่ต่าง ๆ ถึง ๓ รอบ สถานที่ที่พระนางเจ้าเที่ยวไปตลอดคืน เป็นระยะทางราว ๑๕ โยชน์

      ครั้นสว่าง พระนางเจ้า เสด็จมาประทับยืนคร่ำครวญอยู่ใกล้ ๆ พระเวสสันดร  เพราะความที่พระนาง เสด็จเที่ยวไปตามภูเขา เถื่อนถ้ำ ป่าไม้ และความทุกข์ระทมขมขื่นใจ จึงทำให้พระนาง หมดแรง สิ้นสติ ล้มลงใกล้พระยุคลบาทของพระเวสสันดร  

      พระโพธิสัตว์ ทรงตกพระทัย มือไม้สั่น เข้าใจว่า พระนางมัทรี สิ้นพระชนม์ จึงรำพึงว่า  “มัทรี เธอไม่ควรมาตายในป่าแดนไกล หากเธอตายในเชตุดรราชธานี ก็ยังจะได้จัดการศพอย่างยิ่งใหญ่ รัฐทั้งสอง ก็สะเทือนถึงกัน แต่ตัวเรา อยู่กลางป่า แต่เพียงผู้เดียว จะทำอย่างไรได้ แม้แต่เสียมที่จะขุดเสาเชิงตะกอนเผาศพก็ยังไม่มี “  แม้พระองค์ จะโศกเศร้าอย่างมาก แต่ก็ยังมีสติ เสด็จลุกขึ้น ด้วยตั้งใจว่า จะดูให้รู้แน่นอนก่อน  จึงวางพระหัตถ์ตรงหัวใจพระนางมัทรี ทราบว่า ยังมีความอบอุ่นอยู่ จึงนำน้ำจากพระเต้ามา  แม้ไม่ได้ถูกเนื้อต้องกายพระนาง มาตลอด ๗ เดือน ก็ไม่ทรงใส่ใจว่า พระองค์เป็นบรรพชิต  เพราะความเศร้าโศกสงสารพระนางมัทรี ทรงร้องไห้ น้ำตานองหน้า ช้อนพระเศียร พระนางมัทรี ขึ้นวางไว้บนตัก พรมด้วยน้ำ ลูบพระพักตร์ และที่ตรงพระหทัย ประทับนั่งอยู่

      ครู่หนึ่ง พระนางมัทรี ก็กลับได้สติ พระนางเจ้าทรงมีหิริ และโอตตัปปะ ลุกขึ้น  กราบพระโพธิสัตว์ ทรงร้องไห้ น้ำตานองหน้า ทูลถามว่า “ลูกทั้งสอง หายไปไหน” พระโพธิสัตว์ตอบว่า “พี่ ให้เป็นทาสพราหมณ์คนหนึ่ง ไปแล้ว”

      พระนางมัทรี ทูลว่า “พระองค์ ประทานลูกให้พราหมณ์ไป เหตุไร จึงไม่ยอมบอกหม่อมฉัน ให้รู้ ปล่อยให้คร่ำครวญ เที่ยวตามหาอยู่ ตลอดทั้งคืน” พระเวสสันดร ตรัสว่า “พี่ไม่อยากบอกเธอ ให้รู้ตั้งแต่แรก กลัวจะรับไม่ได้ เกิดทุกข์ว่า พราหมณ์เฒ่าเข็ญใจ มาขอลูกไป เธออย่ากลัวเลย  จงยินดีเถิด เธอจงเห็นแก่ฉัน ที่ปรารถนาพระโพธิญาณ อย่าคร่ำครวญนักเลย เธอคร่ำครวญ  ร้องไห้มาก ก็ทำให้พี่เจ็บปวดทุกข์ทรมานมาก หากเรายังไม่ตาย ก็คงได้พบลูกทั้งสอง สัตบุรุษ  เห็นยาจกมาขอทาน ก็ควรให้ เธอจงอนุโมทนา การให้บุตรผู้เป็นที่รักยิ่งเป็นทานของพี่”

      พระนางมัทรี ทูลว่า “หม่อมฉัน ขออนุโมทนา พระองค์ ทรงบริจาคทานแล้ว จงทำพระทัย ให้เลื่อมใสเบิกบาน ขอจงทรงบำเพ็ญทาน ให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไปเถิด”

      ครั้นพระนางมัทรี ทูลอย่างนี้แล้ว พระเวสสันดร ตรัสว่า “มัทรี เธอพูดอะไร ถึงขนาดฉันให้ลูกที่รักทั้งสอง เป็นทานแล้ว จิตใจฉัน ไม่เลื่อมใส ความอัศจรรย์ทั้งหลาย ก็คงไม่เกิดขึ้น”  แล้วพระองค์ ได้ตรัสเล่าถึงความอัศจรรย์ที่เกิดขึ้นทั้งหมด ให้พระนางเจ้าฟัง

      พระนางมัทรี เกิดอัศจรรย์ และเลื่อมใสการให้บุตรเป็นทาน อันเป็นทานสูงสุดของพระเวสสันดร

สละพระชายา เพื่อพระโพธิญาณ

      ภายหลังจากพระเวสสันดร ให้บุตรเป็นมหาทานแล้ว ท้าวสักกเทวราช ดำริว่า เมื่อวานนี้ พระเวสสันดร ได้ประทานบุตรแก่ชูชก ทำให้เกิดแผ่นดินไหว บัดนี้ ถ้าจะมีคนต่ำช้าคนหนึ่งไปเฝ้าพระเวสสันดร ทูลขอพระนางมัทรี ผู้ทรงพระสิริโฉม มีศีลาจารวัตรงดงาม เคารพรักพระสวามี ยิ่งกว่าชีวิต ก็จะทำให้พระองค์ อยู่คนเดียว เปล่าเปลี่ยว ขาดผู้ปฏิบัติ อย่ากระนั้นเลย  เราจะแปลงเป็นพราหมณ์ ไปขอพระนางมัทรี ให้พระองค์บริจาคยอดแห่งทานบารมี พระองค์จะได้ไม่บริจาคพระนางมัทรีให้ใคร แล้วถวายพระนางคืนให้

      ครั้นรุ่งเช้า อาทิตย์อุทัยแล้ว ท้าวสักกเทวราช จึงแปลงเป็นพราหมณ์ชรางกเงิ่น ไปปรากฏให้สองกษัตริย์เห็น แต่เช้า แล้วตรัสปฏิสันถาร ถามถึงการเป็นอยู่ พระเวสสันดรตรัสว่า “พระองค์ทั้งสอง อยู่สุขสบายดี ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บแต่อย่างใด ในป่าใหญ่ แม้จะมีสัตว์ร้ายมากมาย  แต่ก็ไม่ทำอันตราย เมื่อพระองค์มาอยู่ป่า มีชีวิตลำบาก ตลอด ๗ เดือน เพิ่งจะเห็นพราหมณ์  เป็นคนที่สอง ท่านมาก็ดีแล้ว เชิญเข้ามาข้างในเถิด เชิญท่านเลือกทานผลไม้แต่ที่ดี ๆ ดื่มน้ำให้ชื่นใจก่อน”

      พระเวสสันดร ทำปฏิสันถารพราหมณ์ อย่างนี้แล้ว จึงตรัสถามถึงสาเหตุ ที่เข้ามาป่าใหญ่

      ท้าวสักกเทวราช ทูลว่า มาที่นี้ เพื่อขอพระนางมัทรีอัครมเหสีของพระองค์

      เมื่อท้าวสักกเทวราชในคราบพราหมณ์ชรา ทูลอย่างนี้แล้ว พระเวสสันดร มิได้ตรัสว่า  “เมื่อวานนี้ อาตมา ได้ให้ทานลูกแก่พราหมณ์ไปแล้ว ถ้าให้พระนางมัทรี อาตมาจะต้องอยู่ในป่า เพียงคนเดียว แล้วจะให้มัทรีแก่ท่าน ได้อย่างไร” พระองค์ ไม่ทรงหดหู่ ลังเล ขัดเคือง ราวกับจะยังภูผา ให้บันลือลั่น ตรัสว่า “อาตมา ให้สิ่งที่ท่านขอ ด้วยความยินดี โดยไม่หวาดหวั่น”

      ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว พระเวสสันดร ทรงจับพระกรพระนางมัทรี ด้วยพระหัตถ์ข้างหนึ่ง จับพระเต้าน้ำ ด้วยพระหัตถ์ข้างหนึ่ง หลั่งน้ำลงในมือพราหมณ์ ได้พระราชทานพระนางมัทรีแก่พราหมณ์

      เมื่อพระเวสสันดร บริจาคพระนางมัทรีให้พราหมณ์ เป็นทาน ได้เกิดความมหัศจรรย์ ขนลุกพองสยองเกล้า แผ่นดิน ได้กัมปนาทหวั่นไหว แม้พระนางมัทรี ก็มิได้แสดงอาการกริ้วพระสวามี ไม่แสดงอาการขวยเขิน ไม่กรรแสง แต่ยินดีในการให้ทาน ของพระสวามี

      พระเวสสันดร คิดว่า มัทรี จะเป็นอย่างไร จึงทอดพระเนตรดูพระพักตร์ของพระนาง พระนางมัทรีจึงทูลถามว่า  “พระองค์ มองดูหน้าหม่อมฉัน ทำไม หม่อมฉัน เป็นชายาของพระองค์ ตั้งแต่ยังรุ่นสาว พระองค์เป็นพระสวามี ชื่อว่า เป็นเจ้าของหม่อมฉัน พระองค์ ทรงประสงค์จะพระราชทานแก่บุคคลใด ก็จงพระราชทานตามพระประสงค์ จะทรงขาย หรือจะทรงฆ่าเสีย ก็ได้”

      เมื่อสละพระชาลีราชโอรส พระธิดากัณหาชินาราชกุมารี และพระนางมัทรี พระเวสสันดรมิได้คิดเสียดายเลย เพราะเหตุแห่งพระโพธิญาณเท่านั้น ไม่ใช่ว่า พระองค์เกลียดชังลูกทั้งสอง ไม่ใช่ว่า พระองค์ไม่รักพระนางเจ้ามัทรี จึงให้เป็นทาน แต่เพราะพระองค์ รักพระสัพพัญญุตญาณยิ่งกว่า จึงได้ให้บุตร ธิดา และพระชายา ผู้เป็นที่รัก เป็นทาน เพื่อพระโพธิญาณ  

พร ๘ ประการ

      ท้าวสักกเทวราช ทราบอัธยาศัยอันประณีตของกษัตริย์ทั้งสองพระองค์ จึงชมเชยว่า “พระองค์ทั้งสอง ชนะข้าศึกทั้งมวล ทั้งที่เป็นของทิพย์ และของมนุษย์ ได้แล้ว ปฐพีบันลือลั่น ส่งเสียงสาธุการกึกก้องไปถึงสวรรค์ สายฟ้าก็แปลบปลาบไปโดยรอบ เกิดเสียงโกลาหล ประหนึ่งเสียงภูเขาถล่มทลาย หมู่เทพ ทั้งพระอินทร์ พระพรหม พระปชาบดี พระจันทร์ พระยม  และท้าวเวสสุวัณมหาราช ต่างอนุโมทนาว่า พระองค์ทำสิ่งที่ทำได้ยากยิ่ง ธรรมของสัตบุรุษ เป็นสิ่งที่อสัตบุรุษ ทำได้ยาก ภพภูมิ ที่ไปจากโลกนี้ ของสัตบุรุษ และอสัตบุรุษ แตกต่างกัน อสัตบุรุษทั้งหลาย ย่อมไปสู่นรก ส่วนสัตบุรุษทั้งหลาย ย่อมไปสู่สวรรค์ การที่พระองค์เสด็จประทับแรมอยู่กลางป่า ได้ให้พระโอรส และพระมเหสี เป็นทานนี้ จะทำให้พระองค์ สัมฤทธิ์ ในสิ่งที่ปรารถนา”

      ท้าวสักกเทวราช ดำริว่า ไม่ควรจะชักช้า ควรถวายพระนางมัทรี คืนพระเวสสันดร จึงตรัสว่า  “ข้าพระองค์ ขอถวายพระนางมัทรี คืนแด่พระองค์ เพราะพระองค์ทั้งสอง มีฉันทะ อัธยาศัยเสมอกัน พระองค์ทั้งสอง เป็นกษัตริย์ สมบูรณ์โดยสายโลหิต ทั้งฝ่ายพระมารดา และพระบิดาถูกเนรเทศ ให้มาอยู่อาศรมในราวไพรนี้ ขอจงบำเพ็ญบุญกุศลตามสมควรเถิด” แล้วบอกว่า พระองค์เป็นพระอินทร์ ขอให้เลือกรับพร ๘ ประการ

      ครั้นท้าวสักกะจอมเทพ ตรัสอยู่อย่างนี้แล้ว ก็รุ่งเรือง เปล่งปลั่ง ด้วยร่างทิพย์ สถิตอยู่ในอากาศ

      พระเวสสันดร ตรัสว่า “ข้าแต่ท้าวสักกะ ถ้าพระองค์ จะประทานพร ขอพระชนก ทรงยินดีรับหม่อมฉัน กลับจากป่า สู่พระราชนิเวศน์ ครองราชสมบัติตามเดิม นี้เป็นพรข้อที่ ๑

      หม่อมฉัน ไม่ชอบการฆ่าคน แม้มีนักโทษทำผิดร้ายแรง ขอให้สามารถช่วยเขา รอดพ้นจากโทษประหารชีวิต นี้เป็นพรข้อที่ ๒

      คนที่อยู่ในวัยแก่ คนหนุ่ม และคนกลางคน เหล่านั้น พึงอาศัยหม่อมฉันเลี้ยงชีพ ข้อนี้ เป็นพรข้อที่ ๓

      หม่อมฉัน ไม่พึงล่วงเกินภรรยาคนอื่น พอใจ แต่ในภรรยาของตน อย่าตกอยู่ในอำนาจสตรี  นี้เป็นพรข้อที่ ๔

      ขอให้บุตรของหม่อมฉัน ที่พลัดพรากไปนั้น มีอายุยืน จนได้ครองราชสมบัติ ขอให้เขาครองแผ่นดินโดยธรรม นี้เป็นพรข้อที่ ๕

      ขอให้หาอาหารได้ โดยไม่ลำบาก ทุกวัน นี้เป็นพรข้อที่ ๖

      เมื่อหม่อมฉัน บริจาคทาน ทรัพย์สมบัติ อย่าได้หมดสิ้นไป แม้บริจาคแล้ว ก็อย่าได้เดือดร้อน  ในภายหลัง ขณะกำลังบริจาค ก็ขอให้จิตใจผ่องใส นี้เป็นพรข้อที่ ๗

      เมื่อหม่อมฉัน ตายแล้ว ขอให้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิต มาเกิดเป็นมนุษย์อีกครั้ง ขออย่าได้เกิดอีก นี้เป็นพรข้อที่ ๘

      ท้าวสักกะจอมเทพ ตรัสว่า “ไม่นานนัก พระบิดาของพระองค์ จะเสด็จมารับพระองค์ ส่วนพระโอรส และพระธิดา ก็อย่าทรงเป็นห่วง” ครั้นท้าวสักกเทวราช ประทานโอวาท อย่างนี้แล้ว ก็เสด็จกลับทิพยสถานของพระองค์

พระมหากษัตริยาธิราชเจ้า

      พราหมณ์ชูชก พาพระชาลี และพระกัณหาชินา ทั้งสองพระองค์ เดินทางไกล ถึง ๖๐ โยชน์  เหล่าเทพยดา ได้อารักขาพระกุมารทั้งสองพระองค์ ตลอดเส้นทาง

      ในระหว่างการเดินทาง เมื่อดวงอาทิตย์อัสดงคต ชูชก ก็ผูกพระกุมารทั้งสอง ไว้ที่กอไม้  ให้บรรทมที่พื้นดิน ตนเอง ขึ้นต้นไม้ นอนที่หว่างคาคบกิ่งไม้ เพราะกลัวสัตว์ร้าย

      ในขณะนั้น มีเทพบุตรองค์หนึ่ง แปลงเป็นพระเวสสันดร และเทพธิดาองค์หนึ่ง แปลงเป็นพระนางมัทรี มาแก้มัดพระกุมารทั้งสองออก นวดพระหัตถ์ และพระบาท ให้สรงน้ำ แต่งตัว แล้วให้เสวยอาหารทิพย์ ให้บรรทมบนที่นอนทิพย์ พออรุณขึ้น ก็เอาเครื่องพันธนาการผูกไว้ตามเดิม แล้วอันตรธานหายไป

      พระราชกุมารทั้งสองพระองค์ มิได้เจ็บป่วยแต่อย่างไร เสด็จไปด้วยการอนุเคราะห์ของเทวดา อย่างนี้

      ครั้นสว่างแล้ว ชูชกลงจากต้นไม้ พาพระกุมารทั้งสอง เดินทางต่อไป มุ่งหน้าสู่กาลิงครัฐ  จนมาถึงทางสองแพร่ง ทางหนึ่งไปกาลิงครัฐ อีกทางหนึ่งไปกรุงเชตุดร เทวดา ดลใจให้ชูชกเห็นทางไป กรุงเชตุดร เป็นทางไปกาลิงครัฐ ชูชกจึงนำสองกุมารเลือกเดินทาง มุ่งหน้าไปกรุงเชตุดร ด้วยเข้าใจว่า เป็นทางไปแคว้นกาลิงครัฐ ลัดเลาะไปตามเชิงภูผา ที่เดินไปได้ยาก จนลุเข้าเขตกรุงเชตุดร

      ใกล้รุ่งวันนั้น พระเจ้าสญชัย ฝันว่า พระองค์ประทับนั่ง ในท้องพระโรง ขณะนั้น  มีชายคนหนึ่ง ผิวดำ หน้าตาเหี้ยมเกรียม นำดอกบัวสองดอก มาวางไว้ในพระหัตถ์ พระองค์รับดอกบัวทั้งสองดอกไว้ ประดับที่พระกรรณทั้งสองข้าง ละอองเกสรดอกปทุมสองดอก  ร่วงลงบนอกของพระองค์

      พระเจ้าสญชัย ตื่นบรรทม ทรงครุ่นคิดถึงความฝัน จึงตรัสเรียกพราหมณ์ มาทำนาย  พวกพราหมณ์ ทูลพยากรณ์ว่า “พระประยูรญาติ ผู้เป็นที่รักยิ่งของพระองค์ ที่จากไปนานจะกลับมา” พระเจ้าสญชัย สดับคำพยากรณ์นั้นแล้ว ทรงยินดีเป็นอย่างยิ่ง ทรงสนานพระเศียรแล้ว เสวยพระกระยาหาร ตั้งแต่เช้า ตกแต่งพระองค์ ด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง ประทับนั่งในท้องพระโรง  เทวดา ดลใจให้พราหมณ์ชูชก นำพระกุมารมายืนอยู่ที่ท้องสนามหลวง

      ขณะนั้น พระเจ้าสญชัย คอยทอดพระเนตรดูหนทางที่มาสู่ท้องสนามหลวงอยู่ตลอดเวลา  ทรงมีใจจดจ่ออยู่ว่า จะมีใครมา ทรงเห็นพระกุมาร ทั้งสองพระองค์ แต่ไกล จึงตรัสถามข้าราชบริพารว่า “นั่น ใครกัน หน้าตางดงามยิ่งนัก คนหนึ่ง คล้ายชาลี คนหนึ่ง คล้ายกัณหา หลานเรา”

      ทรงรับสั่งอำมาตย์คนหนึ่ง ให้ไปนำพราหมณ์กับเด็กทั้งสองมา อำมาตย์คนนั้น ไปนำพราหมณ์กับเด็กทั้งสองมาเบื้องพระพักตร์ พระเจ้าสญชัยทอดพระเนตรเห็นหลานถูกพราหมณ์ผูกมือจูงมาก็เศร้าโศกยิ่ง จึงตรัสถามพราหมณ์ชูชกว่า “พราหมณ์ ท่านนำเด็กทั้งสองคนนี้ มาจากไหน วันนี้จึงได้มาถึงเมืองของเรา แล้วท่านจะไปไหนต่อ”

      ชูชก กราบทูลว่า “พระเวสสันดร พระราชทานพระราชโอรสทั้งสอง ให้ข้าพระบาท นับแต่ข้าพระบาท ได้พระราชกุมาร พระราชกุมารี มา นับได้ ๑๕ ราตรีเข้าวันนี้”

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า “ไหน ท่านพราหมณ์ลองว่าไป ท่านพูดอย่างไร พระเวสสันดร จึงประทานลูกให้ท่าน จะเชื่อได้อย่างไรว่า ท่านได้มาโดยชอบ ใครบ้าง จะให้ลูกในไส้เป็นทานได้”

      ชูชก กราบทูลว่า “พระเวสสันดร เป็นที่พึ่งของเหล่าคนยาก ดั่งธรณี เป็นที่พึ่งอาศัยของหมู่สัตว์ และดุจดั่งสาคร เป็นที่รวมแห่งแม่น้ำทุกสาย เมื่อพระเวสสันดร เสด็จประทับแรมอยู่ในป่าใหญ่ พระองค์ ได้พระราชทานพระโอรส และพระธิดา ให้ข้าพระบาท”

      ขณะนั้น พวกอำมาตย์ และข้าราชบริพาร ต่างติเตียนพระเวสสันดรกันขึ้น อื้ออึงว่า “พระเวสสันดร ทำลงไปได้อย่างไร เมื่อครั้ง ยังครองฆราวาส พระองค์ มีพระราชศรัทธา  บริจาคทาน มากมาย จึงถูกขับไล่จากราชอาณาจักร ให้ไปอยู่ในป่า กลับให้ทานลูกในไส้เสียอีก  ดูเอาเถิด หากพระองค์พระราชทานทาส ทาสี ม้า แม่ม้าอัสดร รถ ช้าง และแก้วแหวนเงินทองก็ยังไม่สู้กะไร แต่นี่พระองค์ พระราชทานพระโอรส พระธิดา พระองค์ทำลงไปได้อย่างไร”

      พระชาลีราชกุมาร ทรงอดทนเห็นเหล่าอำมาตย์ตำหนิติเตียนพระชนกไม่ได้ จึงพูดปกป้องพระบิดาว่า “ทาส ทาสี ม้า แม่ม้าอัสดร รถ ช้างกุญชร และแก้วแหวนเงินทอง ในอาศรม     ของพระบิดา ไม่มี ถ้าพระบิดา ไม่ให้ลูก แล้วจะให้อะไร”

      พระเจ้าสญชัย สดับคำองอาจฉาดฉานของหลานเช่นนั้น จึงตรัสว่า “หลานรัก พวกเราสรรเสริญทานของบิดาหลานดอก ไม่ได้ติเตียนเลย บิดาหลาน ให้หลานทั้งสอง แก่คนขอทาน หฤทัยของบิดาหลาน เป็นอย่างไรบ้าง”

      พระชาลีราชกุมาร กราบทูลว่า “พระอัยกา พระบิดา พระราชทานหม่อมฉันทั้งสองให้คนขอทานแล้ว ทรงฟังคำพูดที่น่าสงสารของน้องหญิงกัณหา พระองค์ทรงเป็นทุกข์ทรมานใจยิ่งนัก ทรงกรรแสง พระเนตรแดงก่ำ น้ำตาไหลนองหน้า น้องหญิงกัณหา กราบทูลพระบิดาว่า ข้าแต่พระบิดา พราหมณ์นี้ เอาไม้เท้าตีหม่อมฉัน เหมือนตีทาสีผู้เกิดในเรือน ไหน คนเขาบอกว่า  พวกพราหมณ์มีธรรม แต่ตาพราหมณ์นี้ ทำไม ไม่เห็นเป็นเช่นนั้น แกเป็นยักษ์แปลงเป็นพราหมณ์มาขอหม่อมฉันทั้งสองไปกินแน่ ๆ หม่อมฉัน ถูกปีศาจนำไป เสด็จพ่อทอดพระเนตรเห็นไหม”  

      พระเจ้าสญชัย สดับเช่นนั้น ทรงสงสารหลานเหลือประมาณ ไม่อาจกลั้นความเศร้าโศกไว้ได้ ก็ทรงกรรแสง ทรงทอดพระเนตรเห็นหลานทั้งสอง ยังยืนอยู่กับพราหมณ์ชูชก ไม่เข้ามาหาพูดจาฉอเลาะ เหมือนเมื่อก่อน จึงตรัสว่า “แม่ของหลาน ก็เป็นพระราชบุตรี พ่อก็เป็นพระราชโอรส เมื่อก่อน หลานทั้งสอง เคยขึ้นนั่งบนตักปู่ คลอเคลียอยู่ข้างกาย เดี๋ยวนี้ ทำไม ยืนอยู่ห่างไกล เข้ามาหาเถิด หลานรัก”

      พระชาลีราชกุมาร น้อยพระทัย จึงกราบทูลว่า “พระชนนีของหม่อมฉัน เป็นพระราชบุตรี  ส่วนพระชนก ก็เป็นพระราชบุตร นั่น ก็เป็นส่วนของพระบิดา และพระมารดา แต่หม่อมฉันทั้งสอง เป็นทาสของพราหมณ์ หม่อมฉันทั้งสอง จึงต้องยืนอยู่ไกล ตามฐานะของทาส”

      พระเจ้าสญชัย สดับเช่นนั้น เหมือนหัวใจจะแตก ตรัสว่า “หลาน อย่าได้พูดอย่างนี้เลย ยิ่งทำให้ปู่เป็นทุกข์ หัวใจปู่ เร่าร้อน กายก็เหมือนถูกยกขึ้นไว้บนกองไฟ หลานรู้ไหม นับจากวันที่พวกเจ้าจากไป ปู่ไม่เคยมีความสุขในราชบัลลังก์เลย ยิ่งหลานรัก พูดอย่างนี้ ยิ่งทำให้เป็นทุกข์ ปู่จะเอาทรัพย์ไถ่หลานมา หลานจะได้ไม่ต้องเป็นทาส พ่อของหลาน ให้หลานทั้งสองแก่พราหมณ์  ตีราคาไว้เท่าไร พนักงาน จะได้ให้พราหมณ์รับทรัพย์ไป”  

      พระชาลีราชกุมาร กราบทูลว่า “พระอัยกา พระบิดา ตีราคาหม่อมฉัน ๑,๐๐๐ ตำลึงทองคำ ส่วนน้องหญิงกัณหา ตีราคาด้วยช้างเป็นต้น อย่างละ ๑๐๐” พระเจ้าสญชัย รับสั่งให้อำมาตย์ไปนำทรัพย์ตามกำหนด มาไถ่หลาน

      พระเจ้าสญชัย ได้พระราชทานสิ่งทั้งปวง อย่างละร้อย และทองคำ ๑,๐๐๐ ตำลึง และพระราชทานปราสาท ๗ ชั้น แก่พราหมณ์เฒ่าชูชก เป็นค่าไถ่หลาน ตั้งแต่นั้น ชูชก ก็มีบริวารมาก  แกรวบรวมทรัพย์ นำขึ้นปราสาท นั่งบนบัลลังก์ใหญ่ กินอาหารอย่างดี นอนบนที่นอนใหญ่

      พระเจ้าสญชัย ให้พระชาลี และพระกัณหาชินาสรงสนาน แล้วให้เสวยโภชนาหาร ทรงประดับหลาน จุมพิตพระเศียร แล้วให้พระชาลีประทับนั่งบนพระเพลา ส่วนพระกัณหาชินาประทับนั่งบนพระเพลาของพระนางเจ้าผุสดี ตรัสถามถึงความเป็นอยู่ของพระเวสสันดรกับพระนางเจ้ามัทรี

      พระชาลีราชกุมาร กราบทูลปู่ว่า “พระบิดา และพระมารดา ไม่มีโรคภัยไข้เจ็บแต่อย่างไร  เลี้ยงชีวิตด้วยผลไม้ ซึ่งอุดมสมบูรณ์ เหลือบ ยุง และสัตว์เลื้อยคลาน มีบ้าง แต่ก็เล็กน้อย แม้จะมี สัตว์ร้ายชุม แต่ก็ไม่ได้มาทำอันตราย แต่อย่างไร  

เสด็จแม่ เป็นสุขุมาลชาติ แต่ก็ต้องไปขุดมันหัวอ่อน มันมือเสือ มันนก และเก็บผลไม้ในป่า มาเลี้ยงพวกเรา จนซูบผอม ผิวกายหยาบกร้าน เพราะลม และแดด เมื่อเสด็จแม่ เที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ ซึ่งเกลื่อนกล่นไปด้วยสัตว์ร้าย ทั้งแรด และเสือเหลือง พระเกสา ก็ยุ่งเหยิง พระองค์ เกล้าชฎา บนพระเกสา เหงื่อไหลเปรอะเปื้อนชฎา ทรงหนังเสือเหลืองเป็นพระภูษา ทรงบรรทมเหนือแผ่นดิน และบูชาไฟ”

      ครั้นพระชาลี กราบทูลถึงความที่พระชนนีประสบความทุกข์ยาก อย่างนี้แล้ว จึงทูลเสด็จปู่ว่า  “ตามปกติ หลานเคยได้ยินมาว่า คนเป็นพ่อเป็นแม่ในโลกนี้ ต่างก็รักลูก เสด็จปู่ เห็นจะไม่รักลูกเป็นแน่ จึงปล่อยให้ลูกไปทุกข์ยากอยู่กลางป่า”

      พระเจ้าสญชัย ฟังคำฉอเลาะ ไร้เดียงสาของหลาน ทรงสะเทือนใจ อย่างมาก ตรัสว่า “หลานรัก การที่ปู่ขับไล่บิดาของหลาน ซึ่งไม่มีความผิดไปอยู่ป่า ตามคำของชาวสีพีนั้น ปู่ทำไม่ถูกต้อง สมบัติทุกอย่างของปู่ ที่มีอยู่ในพระนคร ปู่ยกให้บิดาของหลานทั้งหมด ขอให้บิดาหลานมาเป็นกษัตริย์ ปกครองแคว้นสีพีเถิด”

      พระชาลี กราบทูลว่า “พระอัยกา พระบิดาของหม่อมฉัน คงจะไม่มาเป็นพระราชา เพราะหม่อมฉันกราบทูลเป็นแน่ ขอพระอัยกา ไปเชิญพระบิดาด้วยพระองค์เองเถิด”

      พระเจ้าสญชัย สดับคำหลาน จึงมีพระราชดำรัส เรียกหาเสนาคุตต์อำมาตย์มา สั่งให้ป่าวประกาศไปทั่วพระนครว่า พระองค์จะเสด็จเขาวงกต และรับสั่งให้อำมาตย์หกหมื่น ผู้เป็นสหชาติของพระเวสสันดร เตรียมกองทัพ ทั้งกองพลช้าง กองพลม้า กองพลทหารราบ มีศัสตราวุธครบ และ ชาวนิคม พราหมณ์ปุโรหิต ตามเสด็จ

      พระเจ้าสญชัย รับสั่งให้ตกแต่งหนทางเสด็จ ให้ราบเรียบ ตั้งแต่เชตุดรราชธานี จนถึงเขาวงกต  ประดับตกแต่งเส้นทาง ให้งดงามไปด้วยดอกไม้นานาพรรรณ โปรยข้าวตอกเรี่ยราย มีการละเล่น และ ขับร้อง ประโคมดนตรีโดยประการต่าง ๆ

      ขณะที่พระเจ้าสญชัย รับสั่งให้ทหารเตรียมกองทัพ และจัดการประดับพระนครอยู่นั้น  ชูชก กินอาหารอย่างตะกละตะกลาม เพราะไม่เคยได้กินของดี ๆ อาหารไม่ย่อย จึงท้องแตกตาย

      พระเจ้าสญชัย ให้ทำฌาปนกิจศพชูชก ให้ป่าวประกาศหาญาติ มารับสมบัติที่ได้รับพระราชทาน  แต่ก็ไม่มีใครแจ้งความจำนง เพราะกลัวความผิด จึงโปรดให้ริบทรัพย์ทั้งหมด คืนเข้าพระคลังหลวง ตามเดิม

      พระเจ้าสญชัย จัดเตรียมกองทัพ ๑๒ กองทัพ ใช้เวลา ๗ วัน จึงเสร็จ ครั้นใกล้เวลาเคลื่อนพลโยธา ก็พอดี พระเจ้ากรุงกาลิงครัฐ โปรดให้พราหมณ์นำช้างปัจจยนาเคนทร์ ที่พระเวสสันดรบริจาคไป มาถวายคืนที่พระนครสีพี พระเจ้าสญชัย โปรดให้นำช้างปัจจยนาเคนทร์เข้าขบวนทัพไปรับพระเวสสันดรด้วย จึงยกกองทัพออกจากพระนคร พร้อมด้วยข้าราชบริพารอย่างมากมาย โดยมีพระชาลีราชกุมาร เป็นผู้นำทางเสด็จ ด้วยความดีใจ ช้างพลายกุญชร กำลังหนุ่มแน่น พอควาญช้างผูกสายรัด ก็บันลือโกญจนาท ม้าอาชาไนยก็ร่าเริง ทะยานไปเบื้องหน้า อย่างรวดเร็ว เสียงล้อรถบดพื้นดินดังกึกก้อง ฝุ่นละอองก็คละคลุ้งฟุ้งขึ้นปิดนภากาศ

ฝนโบกขรพรรษ

      พระชาลีราชกุมาร ให้ตั้งค่ายไว้ ใกล้ฝั่งสระมุจลินท์ เตรียมขบวนรถ หันหน้ากลับพระนครให้จัดกองรักษาการป้องกันสัตว์ร้ายไว้ตามจุดต่าง ๆ เสียงพาหนะ มีช้าง เป็นต้น กึกก้องอื้ออึงสนั่นป่า

      พระเวสสันดร สดับเสียงนั้น ก็ทรงหวาดกลัว ด้วยเข้าพระทัยว่า ศัตรูปลงพระชนม์พระชนกของพระองค์แล้ว ยกทัพตามมาฆ่าพระองค์ จึงพาพระนางมัทรี เสด็จขึ้นภูผา ทอดพระเนตรดูกองทัพ  ตรัสกับพระนางมัทรีว่า “น้องมัทรี เธอจงพิจารณาเสียงกึกก้องในป่า ฝูงม้าศึก คึกคักร่าเริง ปลายธงต้องลมสะบัดไหว พวกเขายกกองทัพมาล้อมเราไว้ เหมือนนายพรานต้อนฝูงสัตว์ป่าให้ตกหลุมพราง  พวกเราไร้ความผิด ต้องถูกเนรเทศมาอยู่ป่า แล้วยังตามมาทำลายล้าง เขากำลังจะฆ่าคนที่ไม่มีทางสู้”

      พระนางมัทรี ทอดพระเนตรกองทัพ ก็จำได้ ทรงทราบว่า ทั้งหมด ล้วนเป็นกองทัพ ที่จงรักภักดี  ต่อพระองค์ จึงตรัสปลอบพระสวามี ให้อุ่นใจว่า “เหล่าศัตรู ไม่สามารถข่มเหงพระองค์ได้ เหมือนไฟ ไม่สามารถเผามหาสมุทร พรที่ท้าวสักกเทวราชประทาน กำลังจะบังเกิดผล เรากำลังจะพบ              กับความสวัสดี ด้วยกองทัพนี้ เป็นแน่”

      พระเวสสันดร ทรงคลายความตกใจแล้ว จึงเสด็จลงจากภูเขาพร้อมด้วยพระนางมัทรีไปประทับนั่งที่ประตูบรรณศาลา ทรงตั้งพระทัยให้หนักแน่น

      พระเจ้าสญชัย รับสั่งกับพระนางผุสดีว่า ควรจะค่อย ๆ ทะยอยกันเข้าไป พระองค์จะเข้าไปก่อน เพราะถ้าเข้าไปพร้อมกันทั้งหมด จะเกิดความเศร้าโศกอย่างมาก ให้คอยกำหนดดูว่า ผู้ที่เข้าไปก่อนคลายความเศร้าโศกแล้ว จึงค่อยให้ข้าราชบริพาร ตามเข้าไป ส่วนหลาน อยู่ก่อน ค่อยตามเข้าไป ภายหลัง

      พระเจ้าสญชัย ให้กลับขบวนรถ หันหน้าสู่พระนครเชตุดร พักกองทัพตั้งยับยั้งอยู่ภายนอก   จัดวางกำลังอารักขาไว้อย่างดี แล้วเสด็จเข้าไปหาพระเวสสันดร เพียงลำพัง พระองค์เสด็จลงจากช้างพระที่นั่ง ทอดพระเนตรเห็นพระราชโอรส ร่างกายกร้านเกรียม นั่งอยู่ในอาศรม ก็ทรงสะเทือนพระทัย

      พระเวสสันดร เห็นพระราชบิดาเสด็จมา ก็ลุกต้อนรับ ถวายบังคม ฝ่ายพระนางมัทรีซบพระเศียรอภิวาทแทบพระบาท สะอื้นไห้ พระเจ้าสญชัย ตรัสอะไรไม่ออก ทรงสวมกอดสองกษัตริย์ไว้แนบทรวง ฝ่าพระหัตถ์ลูบหลังไปมา ทรงกรรแสงอยู่อย่างนั้น ครั้นสร่างโศก จึงตรัสถามถึงความเป็นอยู่

      พระเวสสันดร กราบทูลว่า “หม่อมฉัน ถูกเนรเทศ ต้องหาเลี้ยงชีพในป่า อยู่อย่างคนเข็ญใจ  เที่ยวเก็บผลไม้ เลี้ยงชีพ ความเข็ญใจ ฝึกหม่อมฉันทั้งสอง ให้เข้มแข็ง ดุจนายสารถี ฝึกม้าให้หมดพยศ เพราะคิดถึงพระชนก และพระชนนี ร่างกายจึงผ่ายผอม” พระเวสสันดร ทูลถามถึงข่าวคราวของพระโอรส และพระธิดา ที่พราหมณ์เฒ่าหยาบช้าขอไป เฆี่ยนตีเหมือนคนตีโค ว่า พระบิดาได้ข่าวบ้างหรือไม่

      พระเจ้าสญชัย ตรัสว่า พระองค์ได้ไถ่หลานทั้งสอง มาจากพราหมณ์ไว้แล้ว พระเวสสันดรและพระนางมัทรี สดับดังนั้น ก็ทรงปลอดโปร่ง ตรัสปฏิสันถารกับพระบิดาถึงสุขภาพ ความสงบสุขของอาณาประชาราษฎร์ ตลอดจนเหตุการณ์บ้านเมืองต่าง ๆ พระเจ้าสญชัย ตรัสบอกถึงความไม่มีโรคาพาธของพระองค์ ตลอดถึงเหตุการณ์บ้านเมืองว่า สงบสุข ชนบทก็มั่งคั่ง ฝนก็ตกต้องตามฤดูกาล

      ขณะที่กษัตริย์ทั้ง ๓ พระองค์ กำลังตรัสสนทนากัน พระนางผุสดี คำนวณระยะเวลาตามที่กำหนด เห็นชักช้า ไม่อาจรออยู่ต่อไปได้ จึงเสด็จมา โดยไม่ได้สวมฉลองพระบาท พระเวสสันดร  และพระนางมัทรี ทอดพระเนตรเห็นพระชนนี ผ่านเหลี่ยมภูผา กำลังเสด็จมา ก็ลุกขึ้นต้อนรับถวายบังคม

      ในขณะที่พระเวสสันดร และพระนางมัทรี ถวายบังคม พระนางผุสดีเทวี เงยพระพักตร์ขึ้น ประทับยืนอยู่ พระชาลี และพระกัณหาทั้งสอง ก็เสด็จพ้นเหลี่ยมเขามา

      พระนางมัทรี ทอดพระเนตรเห็นพระโอรส พระธิดา ก็สั่นไปทั่วพระวรกาย ไม่สามารถจะดำรงอยู่ได้ ทรงร้องไห้คร่ำครวญ วิ่งไปหาลูก พระชาลี และพระกัณหา เห็นพระมารดาก็ทรงคร่ำครวญ วิ่งโผเข้าไปหาพระมารดา เช่นกัน

      พระนางมัทรี ทรงร้องไห้โฮ คร่ำครวญด้วยพระสุรเสียงอันดัง พระวรกายสั่นสะท้านถึงวิสัญญีภาพ สลบล้มลงนอนเหนือแผ่นดิน พระชาลี และพระกัณหา วิ่งมาอย่างเร็ว ครั้นถึงก็โผเข้ากอดพระชนนี ที่นอนสลบอยู่ ถึงวิสัญญีภาพ ล้มลงทับพระมารดา ในขณะนั้น น้ำนมที่อัดคัด  อยู่นาน ก็ไหลออกจากพระยุคลถันของพระนางมัทรี

      พระเวสสันดร ทอดพระเนตรเห็นสามแม่ลูก สลบลงเช่นนั้น ทรงสะเทือนพระทัยอย่างแรง  ไม่อาจทรงกลั้นโศกาดูรไว้ได้ ก็ถึงวิสัญญีภาพ สลบล้มลง แม้พระชนก และพระชนนี พระเวสสันดรก็สะเทือนพระทัย ถึงวิสัญญีภาพ ล้มลงในที่นั้นเหมือนกัน

      เหล่าอำมาตย์หกหมื่น ผู้เป็นสหชาติ ของพระเวสสันดร เห็นเช่นนั้น ต่างก็สะเทือนใจ สลบล้มลงที่นั้น เหมือนกัน

      บรรดาข้าราชบริพารที่ตามเสด็จ เห็นเหตุการณ์อันน่าสงสาร และสะเทือนใจนั้น แม้คนหนึ่งก็ไม่อาจดำรงอยู่ได้โดยภาวะของตน ทั่วทั้งอาศรม เต็มไปด้วยความโศกเศร้า เหมือนป่ารังถูกลมกระหน่ำพัด กรีดเสียงหวีดหวิววังเวงใจ

      ขณะนั้น ภูผาทั้งหลาย ก็บันลือลั่น มหาปฐพีก็หวั่นไหว มหาสมุทรก็เกิดคลื่นยักษ์ปั่นป่วน  เขาสิเนรุราชก็โอนเอนไปมา ทั่วทั้งเทวโลกก็โกลาหล  

      ท้าวสักกเทวราช ทรงดำริว่า กษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์ พร้อมด้วยข้าราชบริพาร ถึงวิสัญญีภาพ  สลบแล้ว ไม่มีใครแม้แต่คนเดียว ที่สามารถจะลุกขึ้น เอาน้ำราดรดสรีระของใครได้ เอาเถอะ เราจะให้ ฝนโบกขรพรรษตก เพื่อชนเหล่านั้น จึงให้ฝนโบกขรพรรษ ตกลงท่ามกลางสมาคมแห่งกษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์

      กษัตริย์ทั้ง ๖ พระองค์ ตลอดจนข้าราชบริพาร ก็กลับฟื้นคืนสติ มหาชน ต่างเกิดอัศจรรย์ว่า  ฝนโบกขรพรรษ ตกท่ามกลางสมาคมพระญาติแห่งพระโพธิสัตว์ แผ่นดินก็ไหว ภูเขาทั้งหลายก็บันลือลั่น เกิดความมหัศจรรย์ ชวนให้ขนพองสยองเกล้า

      ขณะนั้น พระเจ้าสญชัย ทรงพรั่งพร้อมด้วยพระประยูรญาติ พระชาลี และพระกัณหาชินา ผู้พระราชนัดดา พระนางมัทรี ผู้สะใภ้ พระเวสสันดร ผู้พระราชโอรส และพระนางเจ้าผุสดี พระมเหสี

      มหาชนชาวแคว้นสีพี ที่มาประชุมกันทั้งหมด ร้องไห้อยู่ในป่าอันน่ากลัว ประนมมือแด่พระเวสสันดร ทูลวิงวอนพระเวสสันดร และพระนางมัทรี ให้ครองราชสมบัติ

กลับสู่พระนครเชตุดร

      พระเวสสันดรบรมโพธิสัตว์ ทรงสดับดังนั้นแล้ว แม้ทรงประสงค์จะครองราชสมบัติ แต่เมื่อไม่ตรัสอะไร ก็เหมือนพระองค์ใจง่าย ไม่หนักแน่น จึงตรัสกับพระชนกว่า “พระบิดา  อาณาประชาราษฎร์ ตลอดจนชาวนิคม ประชุมกันเนรเทศหม่อมฉัน ผู้ครองราชสมบัติโดยธรรมจากแว่นแคว้น มิใช่หรือ แล้วจะครองราชสมบัติ ได้อย่างไร”

      พระเจ้าสญชัย ยอมรับว่า การที่พระองค์เนรเทศพระเวสสันดร ผู้ไม่มีความผิด  ออกจากแว่นแคว้น ตามคำประชาชน พระองค์ ทำไม่ถูกต้อง ไม่ใช่ทางแห่งความเจริญ แต่ ขึ้นชื่อว่า  บุตรทั้งหลาย ควรปลดเปลื้องทุกข์ ที่เกิดกับบิดา มารดา และพี่น้อง แล้วพระเจ้าสญชัย ได้เชิญให้พระเวสสันดร กลับไปครองราชสมบัติ พระบรมโพธิสัตว์ ทรงรับคำพระบิดา

      เหล่าอำมาตย์ผู้สหชาติ ทราบว่า พระโพธิสัตว์ ทรงรับราชสมบัติ แล้วจึงกราบทูลให้ทรงสรงสนาน พระเวสสันดร เสด็จเข้าอาศรม ทรงเปลื้องเครื่องฤาษี เก็บไว้ ทรงพระภูษาสีดุจสังข์ เสด็จออกจากอาศรม ทรงรำพึงว่า “ที่นี่ เป็นสถานที่ที่เราเจริญสมณธรรม ตลอด ๗ เดือนครึ่ง   สถานที่นี้เอง ที่แผ่นดินไหว เพราะอาศัยบารมี คือ การให้บุตร และภรรยา ผู้เป็นที่รักของเราเป็นทาน” ทรงรำพึงเช่นนี้แล้ว ก็ทรงทำประทักษิณอาศรม ๓ รอบ ทรงกราบอาศรมด้วยเบญจางคประดิษฐ์ แล้วประทับยืนอย่างองอาจ  

      อาณาประชาราษฎร์ อภิเษกพระองค์ ขึ้นเป็นพระราชา ครองราชสมบัติในนครเชตุดร แคว้นสีพี อีกครั้ง

      พระเวสสันดร ทรงพระภูษาอันสะอาดงดงาม ทรงผูกสอดพระแสงขรรค์ ทำให้ดูน่าเกรงขาม  เสด็จขึ้นทรงพญาช้างปัจจยนาเคนทร์ เป็นพระคชาธาร เหล่าโยธา ต่างร่าเริง โห่ร้องส่งเสียงกึกก้อง ห้อมล้อมพระโพธิสัตว์ผู้เป็นจอมทัพของตน

      พระเวสสันดรเมื่อทรงระลึกถึงความยากลำบากของพระองค์ ขณะเสด็จประทับอาศัยอยู่ในป่าแห่งนี้  จึงทรงให้ทหารนำกลองไปตีป่าวประกาศไปทั่วตามเวิ้งเขาวงกตอันรื่นรมย์

      เหล่านางข้าหลวง ถวายน้ำสรงสนานพระเศียรพระนางเจ้ามัทรี  ได้กล่าวมงคลว่า  “ขอให้พระเวสสันดร รักพระนางเจ้า ตลอดไป ขอพระชาลี และพระกัณหาชินา ทั้งสองพระองค์  จงอภิบาลพระนางเจ้า ขอพระเจ้าสญชัยมหาราช จงคุ้มครองรักษาพระนางเจ้าเถิด”  

      พระนางมัทรี เมื่อทรงระลึกถึงความลำบากของพระองค์ในกาลก่อน กว่าจะได้พบกับลูกทั้งสอง จึงตรัสกับพระโอรส พระธิดาว่า “ลูกรัก เมื่อก่อน แม่บำเพ็ญวัตร นอนบนพื้นดิน ที่ทำอย่างนี้ก็เพราะแม่อธิษฐานใจ อยากได้ลูกกลับคืนมา วันนี้ บุญกุศลนั้นออกผลแล้ว ขอบุญกุศลที่พ่อกับแม่บำเพ็ญมา จงตามคุ้มครองลูกของแม่ ขอพระมหาราชสญชัย จงคุ้มครองลูก บุญอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่แม่และพ่อได้บำเพ็ญไว้ จงเกิดแก่ลูก ด้วยอำนาจบุญกุศลนั้น ขอลูกอย่าได้เจ็บป่วยไข้ อย่าตาย ก่อนวัยอันควร”

      ฝ่ายพระนางผุสดีเทวี ทรงดำริว่า ตั้งแต่นี้ต่อไป เราใส่ชุดอย่างไร ลูกสะใภ้ของเรา จงใส่ชุดอย่างนั้น ทรงจัดแจงเครื่องแต่งตัวของพระนางมัทรี ด้วยพระองค์เอง พระองค์ใส่เครื่องประดับอย่างใด ก็จัดแจงเครื่องประดับอย่างนั้น ให้พระนางมัทรี

      พวกอำมาตย์ เชิญพระนางมัทรี เสด็จขึ้นช้างดรุณหัตถีเชือกหนึ่ง พระเวสสันดร และ พระนางมัทรี ทั้งสองพระองค์ ได้เสด็จไปสู่กองทัพ ฝ่ายพระเจ้าสญชัยมหาราช พร้อมด้วยกองทัพ  ประพาสเล่น ตามภูผาและป่าเขา อย่างสำราญพระองค์ ประมาณหนึ่งเดือน จึงโปรดให้ทูลพระเวสสันดร ป่าวร้องให้ทราบกาล เสด็จกลับพระนคร

      ขณะที่พระโพธิสัตว์ ประทับที่เขาวงกต สัตว์ร้าย ในป่าแห่งนั้น ตลอดจนฝูงนกนานาชนิด  ไม่เบียดเบียนกันและกัน ต่างส่งเสียงร้อง ด้วยความร่าเริง เมื่อพระเวสสันดร เสด็จไปแล้ว ฝูงสัตว์ป่าและฝูงนกทั้งหมด เกิดความเศร้า ต่างมาชุมนุมกันในป่านั้น ไม่ส่งเสียงร้องขับขาน  ด้วยความเบิกบาน เหมือนเมื่อก่อน ป่าทั้งป่า เงียบเหงา

      พระเวสสันดร เสด็จกลับกรุงเชตุดร ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ ใช้ระยะเวลา ๒ เดือนตลอดเส้นทาง ๖๐ โยชน์ พระองค์ เสด็จผ่านไปตามท้องถนน ที่ประดับตกแต่งไว้ ขณะที่กษัตริย์ทั้งหกพระองค์ เสด็จมาถึง ประชาชน ต่างยินดีปรีดา ฟ้อนรำ ขับร้อง โบกธง ตีกลอง ร้องป่าวประกาศ ไปทั่ว ให้ชาวพระนครปล่อยสรรพสัตว์ที่ถูกขังไว้

      ในวันพระเวสสันดร เสด็จเข้าพระนคร ท้าวสักกะ บันดาลให้ฝนรัตนะทั้งเจ็ดตกให้บริเวณพระราชนิเวศน์ เต็มด้วยรัตนะ สูงประมาณเอว พระโพธิสัตว์ โปรดให้พระราชทานทรัพย์ที่ตกแก่ตระกูลต่าง ๆ และให้ขนทรัพย์ที่เหลือ เข้าท้องพระคลังหลวง ทรงบำเพ็ญทานบารมีตลอดพระชนม์ชีพ ภายหลังสิ้นพระชนม์แล้ว ได้ไปเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต  

กลับชาติมาเกิดสมัยพุทธกาล

      ครั้นพระบรมศาสดา ตรัสเรื่องพระเวสสันดรแล้ว ตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย แม้ในชาติก่อน  มหาเมฆ ก็ทำให้ฝนโบกขรพรรษ ตกในสมาคมแห่งพระประยูรญาติของเรา อย่างนี้เหมือนกัน” ทรงประชุมชาดกว่า

“พราหมณ์ชูชก ในอดีตชาตินั้น คือ ภิกษุเทวทัต นางอมิตตตาปนา คือ นางจิญจมาณวิกา  นายพรานเจตบุตร คือ ภิกษุฉันนะ อัจจุตดาบส คือ ภิกษุสารีบุตร ท้าวสักกเทวราช คือ  ภิกษุอนุรุทธะ พระเจ้าสญชัยนรินทรราช คือ พระเจ้าสุทโธทนมหาราช พระนางผุสดีเทวี คือ พระนางสิริมหามายา พระนางมัทรี คือ พระนางยโสธรา พระมารดาราหุล ชาลีกุมาร คือ ราหุล  กัณหา คือ ภิกษุณีอุบลวรรณา ข้าราชบริพารที่เหลือ คือ พุทธบริษัท ส่วนพระเวสสันดรราช คือ  เราเอง ผู้สัมมาสัมพุทธเจ้า”

โปรดพระพุทธบิดา

      ในวันรุ่งขึ้น พระบรมศาสดา แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสองหมื่นรูป เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงกบิลพัสดุ์ พระผู้มีพระภาคเจ้า ประทับยืนที่ประตูพระราชวัง ทรงพิจารณาว่า พระพุทธเจ้า  ทั้งหลาย ในปางก่อน เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในพระนครแห่งราชสกุล อย่างไร เสด็จไปยังเรือนของเหล่าชน  โดยข้ามลำดับ หรือเสด็จเที่ยวไป ตามลำดับ

      ทรงพิจารณาแล้ว ก็มิได้เห็นพระพุทธเจ้า แม้สักพระองค์หนึ่ง ที่จะเสด็จไปโดยข้ามลำดับ  จึงทรงดำริว่า บัดนี้ แม้เรา ก็ควรจะรักษาประเพณีพระพุทธเจ้าไว้ และต่อไป สาวกทั้งหลายของเรา  เมื่อปฏิบัติตามเราอยู่ จะได้บำเพ็ญ ปิณฑจาริกวัตร^๑๔ พิจารณาดังนี้แล้ว จึงเสด็จเที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับเรือน ประชาชนชาวกรุงกบิลพัสดุ์ ต่างโจษขานกันว่า “เจ้าชายสิทธัตถะ พระราชโอรส เดินเที่ยวขอทาน” ต่างก็พากันเปิดหน้าต่างออกดูพระราชโอรส เดินอยู่ท่ามกลางถนน

๑๔ ปิณฑจาริกวัตร คือ ถือการเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร

พระนางเจ้ายโสธรา ดำริว่า เมื่อก่อน พระลูกเจ้า เสด็จไปในพระนคร ด้วยราชานุภาพอันยิ่งใหญ่ พรั่งพร้อมด้วยกองพลทุกหมู่เหล่า มาบัดนี้ พระองค์ ปลงผม และหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เป็นนักบวช ถือกระเบื้องเสด็จเที่ยวขอข้าวอยู่กลางถนน จะเป็นอย่างไร  จึงเปิดหน้าต่าง ทอดพระเนตร ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงยังมรรคาในพระนคร ให้สว่างไสวด้วยพุทธานุภาพอันยิ่งใหญ่ พระรัศมีแห่งพระสรีระไพโรจน์ยิ่ง งดงามด้วยพุทธสิริ หาสิ่งเปรียบมิได้  ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ รุ่งเรืองด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการ เจิดจรัสด้วยพระรัศมี ด้านละวา จึงทรงกล่าวชม ตั้งแต่พระอุณหิส จนถึงพื้นพระบาท ด้วยนรสีหคาถาว่า  “พระผู้นรสีห์ มีพระเกสาดำสนิท มีพระนลาฏ ปราศจากมลทิน ดุจดวงอาทิตย์ มีพระนาสิก งดงาม พอเหมาะ มีข่ายแห่งพระรัศมี ซ่านไป ฯลฯ”

      พระเทวี ได้กราบทูลพระเจ้าสุทโธทนะว่า “พระโอรสของพระองค์ เสด็จเที่ยวขอข้าวอยู่ตามถนน” พระพุทธบิดาสลดพระทัย ทรงจัดผ้าสาฎกให้เรียบร้อย รีบเสด็จดำเนินออกไป โดยเร็ว ประทับยืนเบื้องพระพักตร์ ขวางทางเสด็จบิณฑบาตของพระพุทธองค์ แล้วตรัสถามว่า  “เหตุไร ลูก จึงทำให้พ่อได้อาย ทำไม จึงเที่ยวขอข้าวตามถนนเช่นนี้” พระบรมศาสดา ตรัสว่า  “มหาบพิตร นี้ เป็นการประพฤติตามวงศ์ ของอาตมภาพ”

      พระพุทธบิดา ตรัสว่า “ลูก วงศ์ของเรา เป็นวงศ์กษัตริย์ ในวงศ์กษัตริย์ ไม่เคยมีกษัตริย์แม้สักพระองค์เดียว เที่ยวขออาหาร”  

      พระบรมศาสดา ตรัสว่า “มหาบพิตร วงศ์กษัตริย์นั้น เป็นวงศ์ของพระองค์ ส่วนพุทธวงศ์เป็นวงศ์ของอาตมภาพ พระพุทธเจ้าทั้งหลาย เลี้ยงชีพ ด้วยการเที่ยวบิณฑบาต” พระบรมศาสดา  ประทับยืนอยู่ในระหว่างมรรคานั้นเอง แสดงพระธรรมเทศนา โปรดพระพุทธบิดา ด้วยพระคาถาว่า

“บุคคล ไม่ควรประมาท ในโภชนะที่ตนได้รับ พึงประพฤติธรรม ให้สุจริต ผู้ประพฤติธรรม อันสุจริต เป็นปกติ ย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้ และโลกหน้า”

      เมื่อจบพระธรรมเทศนา พระพุทธบิดา บรรลุโสดาปัตติผล ครั้นพระพุทธบิดา ทรงบรรลุโสดาปัตติผลแล้ว ทรงรับบาตรของพระผู้มีพระภาคเจ้า เสด็จนำพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งภิกษุสงฆ์ขึ้นสู่มหาปราสาท ถวายภัตตาหาร หลังเสร็จภัตกิจ พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสย้ำว่า“บุคคลพึงประพฤติธรรม ให้สุจริต ไม่พึงประพฤติธรรม ให้ทุจริต ผู้ประพฤติธรรม อันสุจริต เป็นปกติ  ย่อมอยู่เป็นสุข ทั้งในโลกนี้ และโลกหน้า”

      ครั้นจบพระดำรัส พระเจ้าสุทโธทนะ บรรลุสกทาคามิผล ส่วนพระนางมหาปชาบดีโคตมี  บรรลุโสดาปัตติผล นางสนมทั้งปวง พากันมาถวายบังคมพระพุทธองค์ เว้นพระนางเจ้ายโสธรา  มารดาพระราหุล แม้เหล่าข้าราชบริพาร จะพากันกราบทูล ขอให้เสด็จไปถวายบังคมพระพุทธเจ้า  ก็ตรัสว่า “ถ้าเรา มีความดีอยู่บ้าง พระลูกเจ้า ก็จะเสด็จมาหาเราเอง เมื่อนั้น เราจึงจะถวายบังคม”  ตรัสดังนั้นแล้ว ก็มิได้เสด็จไป

โปรดพระนางยโสธรา

      หลังจากบรรดาพระประยูรญาติเข้าเฝ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงให้พระพุทธบิดารับบาตร เสด็จไปยังตำหนักของพระนางยโสธรา พร้อมด้วยอัครสาวกทั้งสอง ประทับนั่งบนพระแท่นที่เขาจัดถวาย พระเทวีรีบเสด็จมาเฝ้า จับข้อพระบาททั้งสอง กลิ้งเกลือกพระเศียร ที่หลังพระบาท แล้ว  ถวายบังคม ตามพระอัธยาศัย

      พระเจ้าสุทโธทนะ ทรงพรรณนาคุณของพระนางยโสธรา ที่มีความจงรักภักดีต่อพระพุทธองค์ ตลอดมาว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สะใภ้ของหม่อมฉัน เมื่อได้สดับว่า พระองค์ทรงนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ตั้งแต่นั้น ก็ทรงผ้ากาสาวพัสตร์ ได้สดับว่า พระองค์ฉันอาหารมื้อเดียว ก็เสวยพระกระยาหารมื้อเดียว ทรงสดับว่า พระองค์ทรงไม่นั่ง ไม่นอน ที่นั่งที่นอนสูงใหญ่ ก็บรรทมบนเตียงน้อย ที่ขึงด้วยแผ่นผ้า ทรงทราบว่า พระองค์ ไม่ใช้ของหอมมีดอกไม้ เป็นต้น ก็งดเว้น ดอกไม้ และของหอม ในระยะกาลที่พระองค์ผนวชแล้ว พระสุณิสาของหม่อมฉัน เพียบพร้อมด้วยคุณสมบัติอย่างนี้”

      พระพุทธองค์ ตรัสว่า “มหาบพิตร ข้อที่พระนาง มีพระองค์คุ้มครองอยู่ ในบัดนี้ปฏิบัติตนได้ ในเมื่อญาณแก่กล้าแล้วเช่นนี้ ไม่น่าอัศจรรย์ ในชาติก่อน พระนางท่องเที่ยวอยู่ที่เชิงเขา เพียงลำพัง แม้ไม่มีผู้ใดอารักขา ก็ยังคุ้มครองตนได้ ทั้งที่ญาณยังไม่แก่กล้า” แล้วตรัสจันทกินนรีชาดก เพื่อบรรเทาความเศร้าโศกของพระนางยโสธรา

      พระพุทธองค์ตรัสเล่าเรื่องราวในอดีตชาติ เมื่อครั้งที่พระองค์เสวยพระชาติเป็นกินนร มีภรรยาชื่อ “จันทกินนรี” อาศัยอยู่ที่เขาจันทบรรพต เมื่อถึงฤดูแล้ง สองสามีภรรยา ลงมาหากินที่เชิงเขา

ครั้งนั้น พระราชาเสด็จประพาสป่า มาถึงลำน้ำ ที่กินนร และกินนรี สองสามีภรรยาพากันเล่นน้ำ และร้องเพลงกัน อย่างมีความสุข

      พระราชา ทอดพระเนตรเห็น ทรงมีจิตปฏิพัทธ์นางกินนรี จึงยิงกินนรตาย นางจันทกินนรี ร้องไห้คร่ำครวญถึงสามีของตน อย่างน่าเวทนา พระราชา ตรัสปลอบนางผู้กำลังร่ำไห้ว่า “เธอจะได้เป็นอัครมเหสี ผู้เป็นใหญ่ ในนครของเรา”

      นางกินนรี กล่าวว่า “ถึงแม้เรา จะต้องตาย ก็จะไม่ยอมเป็นมเหสี ของผู้ฆ่าสามีของเรา  ทั้ง ๆ ที่ ไม่มีความผิด” แล้วอุ้มสามี ขึ้นสู่ยอดเขา ยกศีรษะ วางไว้บนตักของตน พลางร้องไห้ รำพัน ขอชีวิตสามีคืน

      ท้าวสักกะ ทรงทราบเหตุนั้น จึงแปลงเป็นพราหมณ์ ถือกุณฑีน้ำ มารดบนร่างของกินนร  ทันใดนั้น กินนร ก็กลับฟื้นคืนชีวิต ท้าวสักกะ ได้ประทานโอวาทแก่ทั้งคู่ว่า “ตั้งแต่บัดนี้ เธอทั้งสองอย่าลงจากจันทบรรพต จงพากันหากินอยู่บนเขานี้ เท่านั้น”

      พระบรมศาสดา ตรัสพระธรรมเทศนานี้ จบลง มารดาพระราหุล ได้บรรลุโสดาปัตติผล ณ ที่นั้นเอง ต่อมา พระนางยโสธรา ได้บวชเป็นภิกษุณี ในพระพุทธศาสนา และได้บรรลุเป็นพระอรหันต์ ในเวลาต่อมา

ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๑๐ พระเวสสันดร มหาชาติ มหาทาน

The post ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๑๐ พระเวสสันดร มหาชาติ มหาทาน appeared first on Manasikul Online.

ด้วยในปีพุทธศักราช ๒๕๖๕ นับเป็นปีมหามงคลของพสกนิกรชาวไทย ที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕ และในกาลสมัยอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ คณะพระเถระวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ทั้ง ๕ รูป ประกอบด้วย

พระพรหมสิทธิ (ธงชัย สุขญาโณ)

พระราชอุปเสณาภรณ์ (สังคม ญาณวฑฺฒโน)

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระศรีคุณาภรณ์ (บุญทวี ปญฺญาวํโสม)

พระครูสิริวิหารการ (สมจิตร จิตฺตธมฺโม)

ได้มีเจตนารมณ์ร่วมกันที่จะเรียบเรียงหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ด้วยระลึกถึงพระคุณขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างสูงสุดว่า

ทศชาติ เป็นเรื่องที่แสดงให้เห็นถึงปณิธานที่ตั้งมั่นของพระโพธิสัตว์ที่จะบำเพ็ญพระบารมีให้ถึงพร้อมบริบูรณ์ เพื่อให้บรรลุพระโพธิญาณตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไม่ว่าพระองค์จะต้องประสบกับความทุกข์ยากเดือดร้อนอย่างแสนสาหัส แต่ปณิธานของพระองค์ ก็จะไม่มีวันเปลี่ยนแปลง

และเมื่อได้น้อมรำลึกถึงพระราชจริยาวัตรที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทรงบำเพ็ญ ต่อบวรพระพุทธศาสนา

อีกทั้งพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์ ที่ได้ทรงบำเพ็ญมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่เปรียบประดุจพระโพธิสัตว์ในการบำเพ็ญพระบารมี อันยิ่งใหญ่ด้วยการเสียสละความสุขส่วนพระองค์ ช่วยเหลือเกื้อกูลอาณาประชาราษฎร์ ให้ประสบแต่ความผาสุกตามหลักธรรมของพระพุทธศาสนา

 ในการนี้ สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด ได้พิจารณาแล้วเห็นประโยชน์อันควรนำออกเผยแพร่ให้กว้างขวาง จึงได้ร่วมกันจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” เพื่อเฉลิมพระเกียรติ  

อีกทั้ง บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) ได้สนับสนุนการจัดทำหนังสือทศชาติ เป็น E-Book และ Audiobook เพื่อให้ประชาชนผู้สนใจสามารถติดตามได้ในหลากหลายช่องทาง

ซึ่งหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับเฉลิมพระเกียรติดังกล่าวนี้ ใช้ภาษาที่เรียบง่าย เพื่อให้เป็นพุทธชาดกที่ประชาชนในทุกระดับชั้นสามารถเข้าถึงแก่นธรรมของพระพุทธศาสนาได้อย่างทั่วถึงเท่าเทียมกัน

ท่านสามารถ โหลดหนังสือทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ ได้ที่

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

ขุนเขาย่อมมีวันทลาย

สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง

แต่ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

ญาณวชิระ

สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) จัดทำหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕

ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

ฉบับ ญาณวชิระ

: ชาติที่ ๗ พระจันทกุมาร

ขันติ คือ อาภรณ์ประดับใจ

“พระองค์ พระราชทานพวกข้าพระองค์

ให้เป็นทาสขัณฑหาลปุโรหิต ยังจะดีเสียกว่าฆ่าพวกข้าพระองค์  

เพราะถึงแม้ว่า จะถูกจองจําด้วยโซ่ใหญ่

พวกข้าพระองค์ ก็ยังพอจะเลี้ยงช้าง เลี้ยงม้า

ขนขี้ช้าง ขี้ม้า ให้เขาได้

หรือหากจะถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้น

พวกข้าพระองค์ ก็ยังเที่ยวขออาหารเลี้ยงชีวิตได้”

จันทชาดก เป็นชาดกที่พระพุทธเจ้าตรัสเล่าถึงเรื่องราวในอดีตชาติของพระองค์ เมื่อครั้งเกิดเป็นเจ้าชายจันทกุมาร ทรงมีปณิธานที่จะบําเพ็ญ “ขันติบารมี” แม้จะได้รับความทุกข์ทรมานจากความไม่เป็นธรรมอย่างไร  ก็จะอดทน  กล้ำกลืน  ไม่คิดทําร้ายผู้ที่ทําร้ายตน

จันทกุมารชาดก ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต และอรรถกถา ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต

ขณะตรัสเล่าเรื่องจันทกุมารนั้น พระพุทธองค์ประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เนื่องจากพวกภิกษุสนทนากันเกี่ยวกับพระเทวทัตว่า พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นเด็กหนุ่ม จึงมีพระทัยเบา หลงเชื่อพระเทวทัต ทรงทำปิตุฆาต โดยการปลงพระชนม์พระเจ้าพิมพิสารผู้เป็นพระชนก ด้วยการให้อดพระกระยาหาร  และใช้มีดกรีดพระบาททั้งสองข้าง เพื่อไม่ให้พระชนกเสด็จพระดําเนินด้วยการจงกรม จนกระทั่ง สวรรคตในเวลาต่อมา แล้วอภิเษกพระองค์ขึ้นเป็นกษัตริย์แห่งแคว้นมคธ ครั้นครองราชย์แล้ว  ถูกพระเทวทตยุยงให้ส่งพลธนูไปปลงพระชนม์พระบรมศาสดา

พระเจ้าอชาตศัตรูตรัสถามพระเทวทัตว่า ในเรื่องนี้พระองค์ควรจะต้องทำอย่างไร

พระเทวทัตขอให้พระเจ้าอชาตศัตรูระดมพลธนูมาเป็นจำนวนมาก จากนั้น คัดเอาเฉพาะที่ฝีมือดี ๆ แล้วส่งมาให้ตน พระเจ้าอชาตศัตรูทรงรับดำเนินการตามนั้น จึงให้เรียกระดมพลธนู  เฉพาะพวกที่ยิงแม่น จำนวน ๕๐๐ คน คัดเลือกจากพลธนูเหล่านั้น ให้ได้พลแม่นธนู จำนวน ๓๑ คน  แล้วรับสั่งว่า “พวกเจ้าจงทำตามคำสั่งของพระเถระ” ทรงส่งพลธนูไปรับคำสั่งจากพระเทวทัต     

 พระเทวทัตเรียกเฉพาะหัวหน้าพลธนูมาวางแผน แล้วสั่งการว่า “ท่านหัวหน้า ขณะนี้ พระสมณโคดม  ประทับอยู่บนภูเขาคิชฌกูฏ พระองค์จะเสด็จจงกรมในที่พักกลางวันอยู่ตรงโน้น ส่วนท่านต้องไปซุ่มอยู่อีกด้านหนึ่ง ยิงพระสมณโคดมให้ตายด้วยลูกศรอาบยาพิษ แล้วค่อยหลบหนีออกมาอีกด้าน”

ครั้นวางแผนร่วมกันเสร็จแล้ว จึงส่งหัวหน้าพลธนูไป จากนั้น ได้ซ้อนแผน จัดวางกำลังพลธนูอีกชุดหนึ่ง ไว้ที่หนทางนั้น ๒ คน เพื่อฆ่าตัดตอน สั่งว่า “จะมีชายคนหนึ่ง เดินมาทางที่พวกท่านดักซุ่มอยู่  จงปลิดชีพชายคนนั้นเสีย แล้วกลับมาตามทางโน้น” แม้ในทางนั้น พระเทวทัตก็จัดวางพลธนูไว้ ๔ คน สั่งว่า “จะมีชาย ๒ คน เดินมาทางที่พวกท่านดักซุ่มอยู่ จงฆ่าชาย ๒ คนนั้นเสีย แล้วกลับมาทางโน้น” แม้ในทางนั้น พระเทวทัตก็จัดวางพลธนูไว้ ๘ คน สั่งว่า “จะมีชาย ๔ คน เดินมาตามทางที่พวกท่านดักซุ่มอยู่ จงฆ่าคนทั้ง ๔ เสีย แล้วกลับมาทางโน้น” แม้ในทางนั้น พระเทวทัตก็จัดวางกำลังคนไว้ ๑๖ คนเช่นกัน สั่งว่า “จะมีชาย ๘ คน เดินมาตามทางที่พวกท่านซุ่มอยู่ จงฆ่าคนทั้ง ๘ นั้นเสีย แล้วกลับมาทางโน้น”

การที่พระเทวทัตทำอย่างนั้น เพราะต้องการฆ่าปิดปากคนทั้งหมด เพื่อปกปิดกรรมชั่วของตน

ขณะนั้น หัวหน้าพลธนูจัดเตรียมอาวุธครบมือ ขัดดาบทางด้านซ้าย แล้วผูกแล่งธนูไว้ข้างหลัง จับคันธนูใหญ่  ที่ทำจากเขาแกะ ตรงขึ้นเขาคิชฌกูฏ ไปหลบซ่อนอยู่ตามจุดที่วางแผนเอาไว้ เห็นพระบรมศาสดาเสด็จจงกรมอยู่ จึงยกคันธนูขึ้น แล้วพาดลูกศร ดึงสายมา หมายใจว่า จะยิงพระตถาคต แต่ไม่สามารถยิงลูกศรออกไปได้ ด้วยพระศาสดา ทรงให้ขึ้นสายธนู ได้เท่านั้น แต่ให้ยิงลูกศรออกไปไม่ได้

หัวหน้าพลธนูนั้น เมื่อไม่สามารถยิงลูกศรออกไปได้ ทั้งลดคันธนูลงก็ไม่ได้ จำต้องยืนแข็งทื่ออยู่อย่างนั้น จึงลำบากกายอย่างยิ่ง เหมือนกระดูกสีข้างทั้ง ๒ จะหัก มีน้ำลายไหลยืดออกจากปาก ทั่วทั้งร่างกายเกิดอาการเกร็งแข็งกระด้าง เหมือนเครื่องยนต์ติดขัด จึงกลัวตายยืนอยู่

ลำดับนั้น พระบรมศาสดาทอดพระเนตรเห็นหัวหน้าพลธนูเหนื่อยล้าแล้ว จึงเปล่งพระวาจา ด้วยพระสุรเสียงอันไพเราะ ตรัสปลอบหัวหน้าพลธนู ให้เบาใจว่า “ท่านผู้เจริญ อย่ากลัวเลย จงเข้ามา ที่นี้เถิด” ในขณะนั้น อาการแข็งเกร็งของหัวหน้าพลธนูได้คลายออก จึงทิ้งอาวุธ เข้าไปหมอบลง  เอาหัวซบแทบบาทมูลของพระผู้มีพระภาคเจ้า  แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โทษล่วงเกิน  ได้ตกถึงข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ข้าพระองค์  ช่างโง่เขลานัก เป็นคนหลง เป็นคนบาป ข้าพระพุทธเจ้า มิได้รู้จักคุณของพระองค์ จึงได้มา ปลงพระชนม์ชีพของพระองค์ ตามที่พระเทวทัตเสี้ยมสอน  ขอพระองค์โปรดยกโทษ แก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด” แล้วหัวหน้าพลธนู จึงนั่งลง ณ ที่อันสมควร

พระบรมศาสดาแสดงธรรมโปรดหัวหน้าพลธนู ให้บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว ตรัสสอนว่า  “เธอ  จงอย่ากลับไปตามทางที่พระเทวทัตวางแผนให้ แต่จงไปเสียทางอื่น” แล้วส่งหัวหน้าพลธนูนั้นไป เมื่อพระบรมศาสดาส่งหัวหน้าพลธนูไปแล้ว พระองค์ได้เสด็จจากที่จงกรม ไปประทับนั่งอยู่ที่โคนไม้ต้นหนึ่ง

เมื่อพลธนูอีก ๒ คน ไม่เห็นหัวหน้าพลธนูกลับมาที่จุดนัดพบ ตามแผน ทั้งเวลาก็ผ่านไปนานจนผิดปกติ คิดว่า ทำไมชักช้านัก จึงออกเดินสวนทางไป ครั้นเห็นพระทศพล ก็เข้าไปถวายอภิวาท  นั่งลงด้านหนึ่ง พระบรมศาสดาจึงแสดงธรรมโปรดพลธนูทั้ง ๒ คนนั้น ให้ได้บรรลุโสดาปัตติผลเช่นกัน ตรัสสอนว่า “เธอทั้ง ๒ อย่าเดินไปทางที่พระเทวทัตสั่งไว้ ให้หลบออกไปทางอื่น” แล้วส่งเขากลับไป

เมื่อพลธนูที่เหลือนอกนี้มานั่งเฝ้าในทำนองเดียวกัน ก็ทรงแสดงพระธรรมเทศนาโปรด ให้พวกเขา ได้บรรลุโสดาปัตติผล แล้วทรงส่งกลับไปโดยทางอื่นเช่นเดียวกัน

หัวหน้าพลธนูที่กลับมาถึงก่อน ได้เข้าไปหาพระเทวทัตแล้วรายงานว่า ตนไม่สามารถ ปลงพระชนม์ชีพของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงมีอิทธิฤทธิ์มาก  ทรงมีอานุภาพอันยิ่งใหญ่  แม้พลธนูที่เหลือ ก็กลับมาพบพระเทวทัต ในทำนองดียวกัน

พลแม่นธนูเหล่านั้นคิดกันว่า พวกตนอาศัยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงรอดชีวิตมาได้ จึงชวนกัน ออกบวชในสำนักของพระศาสดาแล้ว ได้บรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์ทุกรูป

ความเป็นไปของพระเทวทัตทั้งหมดนี้  ได้ปรากฏในหมู่ภิกษุสงฆ์

เปิดตำนานชีวิตพระเทวทัต

พระเทวทัต เป็นพระญาติของพระพุทธเจ้า ฝ่ายกรุงเทวทหะ ออกบวชพร้อมกับพระภัททิยะ   พระอนุรุทธะ พระอานนท์ พระภัคคุ พระกิมพิละ ซึ่งเป็นพระญาติฝ่ายศากยวงศ์ กรุงกบิลพัสดุ์  และพระอุบาลี พนักงานภูษามาลาในราชสํานัก เมื่อพระเทวทัตบวชแล้ว เห็นลาภสักการะเกิดขึ้นในพระศาสนามาก จึงหลงติดในลาภ คิดการใหญ่ปรารถนาจะปกครองสงฆ์เสียเอง

เมื่อพระพุทธศาสนาเจริญรุ่งเรือง ชาวกรุงโกสัมพี ต่างถือจีวร เภสัช น้ำปานะ และดอกไม้   เครื่องสักการะบูชาไปวิหาร ต่างถามถึงพระพุทธเจ้า และพระเถระสําคัญ มีพระสารีบุตร เป็นต้น แต่ไม่มีใครถามถึงพระเทวทัตเลย

พระเทวทัตเกิดความน้อยเนื้อต่ำใจ คิดว่า เราก็เป็นกษัตริย์บวช พร้อมกับเจ้าศากยะเหมือนกัน  แต่ไม่มีใครถามถึงเรา ควรทําให้ใครเลื่อมใส จะได้มีลาภสักการะอย่างองค์อื่นบ้าง พระเทวทัตนึกถึงพระเจ้าพิมพิสาร แต่พระองค์ก็บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว มีศรัทธาตั้งมั่นต่อพระพุทธเจ้า ไม่สามารถทําให้พระองค์เลื่อมใสได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศล ก็เช่นกัน ส่วนอชาตศัตรูกุมาร พระโอรสของพระเจ้าพิมพิสาร ยังเป็นเด็กหนุ่ม ยังไม่รู้คุณ และโทษอะไร หากทําให้พระองค์เลื่อมใสได้  ลาภสักการะเป็นอันมาก จะเกิดขึ้นตามมา

พระเทวทัต จึงออกจากกรุงโกสัมพี ไปยังกรุงราชคฤห์ เนรมิตกายเป็นกุมารน้อย มีอสรพิษ ๔ ตัว พันที่มือและเท้าทั้งสี่ ตัวหนึ่งที่คอ ตัวหนึ่งแผ่พังพานเป็นเทริดบนศรีษะ ตัวหนึ่งทําเฉวียงบ่าลงจากอากาศ ด้วยสังวาลย์งูนี้ นั่งบนพระเพลาของอชาตศัตรูกุมาร

ครั้นเห็นพระราชกุมารตกใจกลัว ก็ทูลว่า “อย่ากลัวเลย อาตมา คือ พระเทวทัต” พลันนั้นก็กลับกลายเป็นพระภิกษุ ทรงไตรจีวร ผู้สํารวม น่าเลื่อมใสเช่นเดิม ยืนอยู่ตรงพระพักตร์ ทําให้พระราชกุมารทรงเลื่อมใสด้วยอิทธิปาฏิหาริย์

ต่อมา พระราชกุมารก็ได้ไปพบพระเทวทัต ทั้งเวลาเช้า และเวลาเย็น พร้อมด้วยรถบรรทุก ภัตตาหาร เป็นจํานวนมาก ทําให้พระเทวทัตมีลาภสักการะเป็นอันมาก  

พวกพระภิกษุซึ่งเดินทางมาจากกรุงราชคฤห์ เพื่อเข้าเฝ้าพระบรมศาสดา กราบทูลเหตุการณ์ต่าง ๆ ให้พระองค์ทราบ พระบรมศาสดา ตรัสเตือนพวกภิกษุว่า พวกเธอจงอย่าพอใจลาภสักการะเลย  อชาตศัตรูกุมาร จะบํารุงเทวทัตไปได้กี่วัน ลาภสักการะที่เกิดขึ้นแก่เทวทัต ก็เพื่อฆ่าตนเท่านั้น แล้ว ตรัสย้ำว่า

“ผลกล้วยเกิดขึ้น ย่อมฆ่าต้นกล้วย ขุยไผ่เกิดขึ้น ย่อมฆ่าต้นไผ่ ขุยอ้อเกิดขึ้น ย่อมฆ่าต้นอ้อ  ฉันใด ลาภสักการะ เมื่อเกิดขึ้นแล้ว ย่อมฆ่าคนชั่ว เหมือนลูกม้าอัสดร ย่อมฆ่าแม่ของตนเอง  ฉันนั้น”

พระเทวทัตทูลขอปกครองสงฆ์

ครั้นอยู่ต่อมา เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จกลับจากกรุงโกสัมพี มาประทับที่กรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ   พระเทวทัตมีลาภสักการะมาก เกิดหลงในลาภ จึงอยากเป็นใหญ่ในหมู่สงฆ์ เพราะจิตคิดไม่ดี จึงทําให้ ฤทธิ์เสื่อม

ขณะพระพุทธองค์กําลังแสดงธรรม อยู่ที่พระเวฬุวันวิหาร พระเทวทัตได้เข้าไปกราบทูล  ขอปกครองสงฆ์ด้วยตนเอง

แม้พระพุทธเจ้า จะตรัสห้ามถึง ๓ ครั้ง แต่พระเทวทัต ก็ยังกราบทูลเช่นนั้น ในที่สุด พระพุทธองค์ตรัสว่า “เทวทัต แม้แต่พระสารีบุตร และพระโมคคัลลานะ พระองค์ก็ยังไม่มอบให้ปกครองสงฆ์ แล้วไฉน พระองค์จะมอบให้พระเทวทัตปกครองสงฆ์” แล้วทรงตําหนิพระเทวทัตว่า ใช้สอยปัจจัยที่เขาถวาย เหมือนคนคอยกลืนกินน้ำลายที่เขาถ่มทิ้ง

พระเทวทัตน้อยใจว่า พระบรมศาสดาประจานตนท่ามกลางสงฆ์ แต่กลับทรงยกย่องพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ขึ้นข่มตน จึงโกรธและผูกอาฆาตพระบรมศาสดา นับแต่นั้นมา

พระบรมศาสดารับสั่งให้สงฆ์ทํา ปกาสนียกรรม คือ กรรมอันสงฆ์ควรประกาศให้ประชาชนทราบถึงพฤติกรรมของพระเทวทัตว่า ทำไม่ถูกต้อง

พระเทวทัตน้อยเนื้อต่ำใจว่า เราถูกพระสมณโคดมกําจัดเสียแล้ว บัดนี้ เราจะทําให้พระองค์พินาศ

ต่อมา เมื่อพระเทวทัตไม่สามารถครอบงำสงฆ์ได้ จึงวางแผนด้านอาณาจักร ยุยงเจ้าชายอชาตศัตรูให้ปลงพระชนม์ พระเจ้าพิมพิสาร ผู้ทรงเป็นพระชนก แล้วอภิเษกพระองค์ ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์ ส่วนพระเทวทัต ได้พยายามปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า ด้วยหวังจะปกครองสงฆ์เอง

พระเทวทัตได้ส่งพลธนู ไปซุ่มยิงพระพุทธเจ้า เมื่อไม่สําเร็จ จึงขึ้นภูเขาคิชฌกูฏด้วยตัวเอง  กลิ้งก้อนศิลาใหญ่ลงมา ด้วยหมายใจว่า จะปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า ขณะที่ก้อนศิลากลิ้งลงมา  ได้กระทบยอดบรรพตสองยอด ซึ่งเคลื่อนเข้ามาบดบัง สะเก็ดศิลากระเด็นมากระทบพระบาทพระพุทธเจ้า ทําให้ห้อพระโลหิต หมู่ภิกษุใช้แคร่หาม นําพระพุทธองค์ไปแวะพัก ณ มัททกุจฉิ อุทยานเชิงเขาคิชฌกูฏ แล้วนําพระองค์ไปยังชีวกัมพวัน หมอชีวกโกมารภัจจ์ได้ถวายการรักษา จนอาการดีขึ้น

จากนั้น พระเทวทัตได้ปล่อยช้างหลวงชื่อ “นาฬาคิรี” ซึ่งกำลังตกมัน ไปปลงพระชนม์ พระพุทธเจ้า พระอานนท์เถระยอมสละชีวิตออกขวางข้างหน้า พระพุทธองค์ทรงห้ามพระอานนท์  และแผ่เมตตาจิตไปสู่ช้างนาฬาคิรี เมื่อช้างหลวงได้สัมผัสเมตตาจิตของพระองค์ ก็หายเมา ลดงวงลง  เดินเข้าไปหาพระพุทธองค์ หมอบลงตรงเบื้องพระพักตร์ พระพุทธองค์ทรงยกพระหัตถ์ขวาลูบกระพองช้างนาฬาคิรี ตรัสว่า “นาฬาคิรี เจ้าอย่าเข้ามาหาเราด้วยจิตคิดจะฆ่าเช่นนี้ เพราะนั้น  เป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ ผู้ทําร้ายพระพุทธเจ้า ย่อมไปสู่ทุคติ เจ้าจงอย่าประมาท เมื่อสิ้นชีพจะไปสู่สุคติได้”

ช้างนาฬาคิรีเอางวงสูดละอองธุลีพระบาทของพระพุทธองค์ แล้วพ่นลงบนกระพองของตน ย่อตัวถอยออกไปจนสุดสายตาที่แลเห็นพระพุทธเจ้า แล้วจึงหันหลังกลับไปสู่โรงช้าง

ประชาชนที่เห็นเหตุการณ์ ต่างวิพากษ์วิจารณ์กันว่า “การกระทําทั้งหมดนี้เป็นฝีมือพระเทวทัต แต่พระเจ้าแผ่นดิน ก็ยังคบภิกษุเช่นนี้อยู่อีก”

พระเจ้าอชาตศัตรู ทรงสดับเสียงเล่าลือวิพากษ์วิจารณ์ของประชาชน จึงรับสั่งให้ถอนสำรับอาหาร ที่เคยอุปัฏฐากพระเทวทัตคืนมา แล้วมิได้เสด็จไปอุปัฏฐากพระเทวทัตอีกเลย ประชาชนต่างหมดศรัทธา ไม่มีใครต้อนรับพระเทวทัต พระเทวทัตเสื่อมจากลาภสักการะ จึงวางแผนการใหม่ เป็นเหตุ แห่งสังฆเภท ทําสงฆ์ให้แตกจากกัน  

พระเทวทัตได้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ทูลขอข้อวัตรปฏิบัติอย่างอุกฤษฏ์ เพื่อให้พระบรมศาสดา บัญญัติให้ภิกษุสงฆ์ปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด ข้อวัตรปฏิบัตินั้น มี ๕ ประการ คือ

๑. ภิกษุทั้งหลายไม่พึงฉันปลาและเนื้อตลอดชีวิต 

๒. ภิกษุทั้งหลายพึงอยู่ป่าเป็นวัตรตลอดชีวิต 

๓. ภิกษุทั้งหลายพึงเที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตรตลอดชีวิต 

๔. ภิกษุทั้งหลายพึงใช้ผ้าบังสุกุลเป็นวัตรตลอดชีวิต 

๕. ภิกษุทั้งหลายพึงอยู่โคนต้นไม้เป็นวัตรตลอดชีวิต

พระพุทธองค์ตรัสห้ามพระเทวทัต พร้อมให้เหตุผลว่า ทรงอนุญาตปลาและเนื้อที่บริสุทธิ์ ๓ ประการ คือ

๑. ไม่เห็นว่า เขาฆ่าเพื่อตน 

๒. ไม่ได้ยินว่า เขาฆ่าเพื่อตน

๓. ไม่สงสัยว่า เขาฆ่าเพื่อตน

สําหรับการอยู่ป่าตลอดชีวิต การเที่ยวบิณฑบาตตลอดชีวิต การใช้ผ้าบังสุกุลตลอดชีวิต  ทรงอนุญาตให้ถือข้อวัตรปฏิบัติเหล่านี้ ตามปฏิปทาของตนเองเป็นที่ตั้ง ภิกษุรูปใดต้องการถือปฏิปทาการอยู่ป่าเป็นวัตร เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร หรือถือผ้าบังสุกุลเป็นวัตร ก็ให้ปฏิบัติตามนั้น ใครไม่ต้องการ ก็ไม่ต้องปฏิบัติ สําหรับประการสุดท้าย ทรงอนุญาตให้พระภิกษุอาศัยโคนไม้เป็นเสนาสนะได้เพียง ๘ เดือน นอกฤดูฝนเท่านั้น เนื่องจากการอยู่ป่าในฤดูฝน จะทําให้ภิกษุสงฆ์เกิดความลําบาก

ที่จริง พระเทวทัต ก็รู้ว่า ถึงอย่างไร พระพุทธเจ้าก็คงไม่ทรงอนุญาต ซึ่งจะได้เป็นช่องในการยกตนข่มท่าน เมื่อพระเทวทัตได้ยินว่า พระบรมศาสดาไม่ทรงอนุญาต จึงเกิดความดีใจที่สมกับความปรารถนาของตน ที่จะทําให้ประชาชนเห็นว่า ตนเป็นผู้มีข้อวัตรปฏิบัติที่เคร่งกว่าพระพุทธเจ้าจึงลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วกลับไปพร้อมพระภิกษุสาวกของตน

รุ่งขึ้นอีกวัน พระเทวทัตพร้อมด้วยพระภิกษุสาวก เข้าไปกรุงราชคฤห์ ประกาศให้ประชาชน ทราบความที่พระพุทธเจ้าไม่ทรงอนุญาตข้อวัตรที่เคร่งครัดที่ตนสมาทานและประพฤติปฏิบัติอยู่ คือ ไม่ฉันปลาและเนื้อ แต่จะฉันอาหารประเภทผักตลอดชีวิต อยู่ป่าใช้ชีวิตอย่างพระป่าตลอดชีวิต  เที่ยวบิณฑบาต และต้องฉันในบาตรเท่านั้นตลอดชีวิต อาหารที่ถวายด้วยภาชนะอย่างอื่นซึ่งไม่ได้ใส่ลงไปในบาตรไม่ฉัน ใช้ผ้าบังสุกุลตลอดชีวิต ถ้าผ้าที่ชาวบ้านถวาย จะไม่ใช้สอย และอยู่โคนต้นไม้ตลอดชีวิต

คําประกาศนั้น ทําให้ประชาชนที่เบาปัญญา เข้าใจว่า พระเทวทัตเคร่งครัด ส่วนพระพุทธเจ้า มักมาก คิดถึงแต่ความสะดวกสบาย และทําให้พระภิกษุบวชใหม่ ที่มีปัญญาน้อย ยังไม่รู้ทั่วถึงพระธรรมวินัย พากันหลงเชื่อ ยอมตนเข้าเป็นพรรคพวกจํานวนมาก

เมื่อพระพุทธเจ้าทรงทราบ ให้พระเทวทัตมาเฝ้า รับสั่งถามเรื่องที่เกิดขึ้น พระเทวทัตรับว่า  จริงตามนั้น พระพุทธเจ้าจึงตรัสว่า “เทวทัต เธออย่าพอใจการทําให้สงฆ์เกิดความแตกแยกเลย  เพราะการทําให้สงฆ์แตกแยก มีโทษหนัก ผู้ใดทําให้สงฆ์แตกแยก ย่อมพบแต่ความทุกข์ และหมกไหม้ในนรกชั่วกัปชั่วกัลป์”  

พระเทวทัตไม่ได้ใส่ใจโอวาทของพระพุทธองค์ ผลุนผลันไปจากที่นั้น เช้าวันต่อมา พระเทวทัต พบพระอานนท์ขณะกําลังบิณฑบาต ได้บอกความประสงค์ของตนว่า “อานนท์ นับตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป ผมจะแยกทําอุโบสถสังฆกรรมจากพระผู้มีพระภาคเจ้า แยกจากหมู่ภิกษุสงฆ์”

เมื่อพระอานนท์กลับจากบิณฑบาต ได้นําความนั้นกราบทูลพระพุทธเจ้า พระพุทธองค์ทรงเปล่งอุทานว่า “คนดีทําความดีได้ง่าย แต่คนชั่วทําความดีได้ยาก คนชั่วทําความชั่วได้ง่าย แต่คนดีทำความชั่วได้ยาก”

ครั้นถึงวันอุโบสถ พระเทวทัตประกาศให้พระภิกษุเลือกเอาว่า “ข้อวัตรปฏิบัติทั้ง ๕ ประการนี้  ผู้ใดเห็นชอบ ผู้นั้นจงจับสลากเลือกเอา”

พระภิกษุ ผู้บวชใหม่ ชาวเมืองเวสาลี ประมาณ ๕๐๐ รูป ยังไม่รู้พระธรรมวินัย เข้าใจว่า นี้คือ  ธรรม นี้คือ วินัย จึงเลือกข้อวัตรปฏิบัติตามพระเทวทัต ครั้นพระเทวทัตทําลายสงฆ์ให้แตกจากกันแล้ว  ได้นำพระภิกษุผู้บวชใหม่ ๕๐๐ รูป หลีกไปทางตําบลคยาสีสะ

พระบรมศาสดาตรัสกับพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะว่า “หากพวกเธอยังมีความการุญ ในพระภิกษุผู้บวชใหม่เหล่านั้นอยู่ จงรีบไปนำพระภิกษุเหล่านั้น ซึ่งกําลังจะถึงความย่อยยับกลับมา” พระอัครสาวกทั้งสองจึงเดินทางตามไปที่ตําบลคยาสีสะ 

พระเทวทัตเห็นพระอัครสาวกทั้งสองตามมา เข้าใจว่า พระอัครสาวกตามมาเพราะชอบใจ หลักธรรมของตน จึงนิมนต์ให้นั่ง

ขณะนั้น พระเทวทัตกําลังแสดงธรรมแก่พระภิกษุทั้งหลาย เลียนแบบตามอย่างพระพุทธเจ้า  เชื้อเชิญพระสารีบุตรว่า “สารีบุตร บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์ปราศจากความง่วงแล้ว ท่านจงแสดงธรรมกถาต่อจากเราเถิด เราเมื่อยหลัง จักนอนพักสักครู่หนึ่ง” เพราะพระเทวทัตเหน็ดเหนื่อย  จึงขาดสติสัมปชัญญะ ผล็อยหลับไป

พระสารีบุตรได้กล่าวสอนพระภิกษุผู้บวชใหม่ ทั้งด้วยธรรมีกถา และการว่ากล่าวตักเตือน  สั่งสอน ส่วนพระมหาโมคคัลลานะ ก็กล่าวสอนทั้งด้วยธรรมีกถาและการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์  เมื่อพระมหาเถระทั้งสองกล่าวสอนอยู่ พระภิกษุผู้บวชใหม่เหล่านั้น ได้ดวงตาเห็นธรรม  เกิดความเลื่อมใส

จากนั้น พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ ได้นําพระภิกษุทั้ง ๕๐๐ รูปนั้น กลับไปยังพระเวฬุวันวิหาร กรุงราชคฤห์

พระโกกาลิกะ ซึ่งเป็นสาวกผู้ใหญ่ของพระเทวทัต ปลุกพระเทวทัตให้ลุกขึ้นกล่าวว่า  “ลุกขึ้นเถิด ท่านเทวทัต พระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พาพระภิกษุเหล่านั้นไปแล้ว เราบอกท่าน แล้วว่า อย่าไว้ใจพระสารีบุตรกับพระโมคคัลลานะ เพราะทั้งสองมีเจตนาไม่ดี ลุอํานาจแห่งความปรารถนาลามก” ด้วยความฉุนเฉียว จึงเอาเข่ากระทุ้งยอดอกพระเทวทัต จนพระเทวทัต  กระอักเลือดอุ่น

เพราะความตรอมใจ ทําให้พระเทวทัตอาพาธนานถึง ๙ เดือน และนับวันอาการก็ยิ่งทรุดหนักลงเรื่อย ๆ ในที่สุด ก็กลับได้สํานึก ต้องการเข้าเฝ้าพระพุทธองค์ จึงขอร้องสาวกของตนที่ยังเหลืออยู่  ให้ช่วยนําไป พระภิกษุพวกนั้นกล่าวว่า “ท่านสร้างเวรสร้างกรรมกับพระพุทธเจ้าไว้มากนัก จึงไม่อาจนำท่านไปเฝ้าได้”

         พระเทวทัตกล่าวว่า “อย่าทำให้เราพินาศเลย แม้เราจะผูกอาฆาตพระพุทธเจ้า แต่พระองค์ไม่มีความอาฆาตแม้ประมาณเท่าปลายผม เราจะไปขอขมาพระพุทธเจ้า”

แท้จริงแล้ว แม้พระเทวทัตจะทําเช่นนั้น แต่พระพุทธองค์ก็ทรงมีน้ำพระทัยต่อพระเทวทัต  เสมอกับบุคคลทั่วไป เช่น นายขมังธนู โจรองคุลิมาล ช้างนาฬาคิรี และพระราหุล เป็นต้น  

พระเทวทัตได้ร้องขอวิงวอนแล้ววิงวอนเล่า ให้พระภิกษุนําไปเฝ้าพระพุทธองค์ สาวกเหล่านั้น  จึงเอาเตียงหามพระเทวทัตไปจากกรุงราชคฤห์ จนถึงกรุงสาวัตถี พระภิกษุทั้งหลายได้ทราบข่าว  จึงเข้าไปกราบทูลให้พระบรมศาสดาทราบ  

พระองค์ตรัสว่า “เทวทัตจะไม่มีโอกาสได้เห็นพระองค์อีกเลย ในชาตินี้”

แม้เหล่าพระภิกษุจะได้เข้าไปกราบทูลให้ทรงทราบเป็นระยะ ๆ ว่า “อีกประมาณหนึ่งโยชน์ พระเทวทัตก็มาถึงแล้ว อีกประมาณคาวุตหนึ่งแล้ว ขณะนี้ ใกล้จะมาถึงสระโบกขรณีแล้ว” พระพุทธองค์ก็ยังทรง รับสั่งเช่นเดิมว่า “แม้พระเทวทัตจะเข้ามาจนถึงพระเชตวัน พระเทวทัตก็จะไม่มีโอกาสได้เห็นพระองค์ในชาตินี้”

เมื่อสาวกนําพระเทวทัตมาใกล้พระเชตวัน วางเตียงลงริมฝั่งสระโบกขรณี ต่างก็ลงไปอาบน้ำในสระ พระเทวทัตรู้สึกอบอุ่นใจที่จะได้พบพระพุทธเจ้า พยายามพยุงกายลุกขึ้นจากเตียงเพื่อจะล้างหน้า พอวางเท้าลงบนพื้นดินเท่านั้น เท้าทั้งสองก็จมลงในแผ่นดิน ถูกธรณีสูบตั้งแต่ข้อเท้า  เข่า เอว อก จนถึงคอ ในขณะที่คางจรดถึงพื้นดิน พระเทวทัตสํานึกผิด ได้กล่าวคําขอขมาพระพุทธองค์ เป็นครั้งสุดท้ายว่า “ข้าพระองค์ถวายกระดูกคางเป็นพุทธบูชา ขอถึงพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ว่า เป็นที่พึ่ง”

ด้วยอานิสงส์ที่พระเทวทัตสํานึกผิด เปล่งวาจาขอถึงพระพุทธเจ้าว่าเป็นที่พึ่ง ก่อนมรณภาพนี้  ภายหลังจากชดใช้กรรมในอเวจีนรกแล้ว ในอนาคต พระเทวทัตจะได้ตรัสรู้เป็นพระปัจเจกพุทธเจ้า  นามว่า “อัฏฐิสสระ”

เรื่องที่พระเทวทัตพยายามส่งพลแม่นธนูไปปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า จนธรณีสูบนั้น  ได้ก่อให้เกิดความสังเวชใจ กลายเป็นเรื่องสนทนากันอย่างกว้างขวางในหมู่พระภิกษุสงฆ์ ตลอดจนประชาชนทั่วไป

พระศาสดาเสด็จออกจากที่บรรทม สดับเสียงสนทนาของภิกษุทั้งหลาย ด้วยพระโสตธาตุอันเป็นทิพย์ จึงเสด็จมายังโรงธรรมสภา ตรัสถามถึงเรื่องที่ภิกษุสนทนากัน ว่า “ภิกษุทั้งหลาย  มิใช่แต่ในชาตินี้เท่านั้น ที่พระเทวทัตพยายามฆ่าคนเป็นอันมาก เพราะผูกเวรในเราผู้เดียว แม้ในชาติก่อน พระเทวทัตก็พยายามทําเช่นนี้” หมู่ภิกษุเกิดความสนใจ ทูลขอให้เล่าเรื่องราวให้ฟัง  พระองค์จึงตรัสเล่าเรื่องจันทกุมาร ซึ่งเป็นเรื่องในอดีตชาติของพระองค์ ให้หมู่ภิกษุฟัง  

กำเนิดพระจันทกุมาร

ในอดีตกาล สมัยนั้น กรุงพาราณสี มีชื่อว่า “ปุปผวดี” พระราชาผู้ปกครองแผ่นดินพระนามว่า  “พระเจ้าวสวัตดี” พระองค์มีพระโอรสนามว่า “เอกราช” เมื่อพระเจ้าวสวัตดีทรงชราภาพแล้ว   ได้สละราชบัลลังก์ ทรงอภิเษกพระราชโอรสขึ้นครองราชสมบัติ พระเจ้าเอกราชทรงตั้งพระโอรส  พระนามว่า “พระจันทกุมาร” ดํารงตําแหน่งอุปราช ส่วนพราหมณ์ชื่อว่า “ขัณฑหาละ” ผู้เป็นอาจารย์  ทรงตั้งให้เป็นปุโรหิต

ครั้นอยู่ต่อมา พระราชาทรงเห็นว่า ขัณฑหาละ เป็นบัณฑิต มีความรอบรู้ เป็นผู้ถวายอนุศาสน์  อรรถธรรม แด่พระองค์ จึงให้ดํารงตําแหน่งผู้พิพากษาตัดสินอรรถคดีอีกตำแหน่งหนึ่งด้วย  ขัณฑหาลพราหมณ์ อาศัยตําแหน่งผู้พิพากษา รับสินบน ใครให้สินบน ก็ตัดสินลําเอียงเข้าหาผู้นั้น

อยู่มาวันหนึ่ง ชายผู้แพ้คดีคนหนึ่ง ไม่ยอมรับในคําพิพากษา จึงยืนด่าอยู่ในศาลที่วินิจฉัยอรรถคดี ครั้นออกมาภายนอก เห็นพระจันทกุมาร จึงเข้าไปเฝ้า กราบลงแทบพระบาท ร้องห่มร้องไห้ ว่า ไม่ได้รับความเป็นธรรมจากคำพิพากษา ขัณฑหาละปล้นตนในการตัดสินคดี รับสินบนแล้วตัดสินให้ตนแพ้คดีความ 

พระจันทกุมารปลอบโยนว่า “อย่ากลัวไปเลย” แล้วพาชายคนนั้น ไปยังศาลที่ทำการวินิจฉัยอรรถคดี ขอให้มีการรื้อฟื้นคดีขึ้นมาพิจารณาใหม่ พระองค์ทรงตรวจสอบหลักฐานแล้ว  กลับคำพิพากษา ตัดสินให้ชายคนนั้นเป็นฝ่ายชนะคดี ประชาชนที่มาฟังคําพิพากษาต่างพากันแซ่ซ้องสรรเสริญ ดังกึกก้องไปทั่วพระนคร

พระราชาตรัสถามถึงเสียงโห่ร้องนั้น เจ้าหน้าที่กราบทูลให้ทรงทราบว่า พระราชกุมารตัดสินคดี ด้วยความเที่ยงธรรม ประชาชนจึงส่งเสียงสาธุการ พระราชาทรงปลาบปลื้มพระทัย  เมื่อพระจันทกุมารเสด็จมาเฝ้า จึงตรัสถามถึงเรื่องการตัดสินคดีความ ทรงทราบว่า พระราชโอรสมีความยุติธรรม จึงมอบตําแหน่งการตัดสินคดี ให้เป็นผู้รับผิดชอบเพียงผู้เดียว  

ด้วยแรงอาฆาต

ตั้งแต่วันนั้นเป็นต้นมา ขัณฑหาลพราหมณ์สูญเสียผลประโยชน์ที่เคยได้รับจากสินบน  จึงผูกอาฆาตพระจันทกุมาร คอยจ้องจับผิดอยู่ ส่วนพระราชา ก็มีพระทัยไม่หนักแน่น

ใกล้รุ่งวันหนึ่ง พระองค์ฝันว่า ได้ทอดพระเนตรเห็นสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มีซุ้มประตู และกําแพง ประดับด้วยแก้ว ๗ ประการ ถนนหนทางราบเรียบงดงาม เวชยันตปราสาทสูงเทียมเมฆ มีสวนนันทวัน  มีสระโบกขรณี น่าเบิกบานใจ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่นางเทพอัปสรฟ้อนรํา ขับร้อง ประโคมดนตรี

ครั้นทรงตื่นบรรทม ประสงค์จะเสด็จไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ จึงทรงดำริว่า พรุ่งนี้ เมื่ออาจารย์มาเฝ้า จะถามถึงวิธีการที่จะไปเทวโลก แล้วจะทำตามวิธีที่อาจารย์บอก ทรงสรงสนานแต่เช้าตรู่  เสวยพระกระยาหารแล้ว ประทับนั่งรอพราหมณ์ปุโรหิต

ส่วนขัณฑหาลพราหมณ์ ไปเฝ้าพระราชาแต่เช้า ทูลถามถึงการบรรทมตามธรรมเนียม พระราชา ตรัสถามว่า “อาจารย์ ท่านเป็นผู้ฉลาด รอบรู้ คนทําบุญอย่างไร จึงจะได้ไปสวรรค์”

ที่จริง ปัญหานี้ พระเจ้าเอกราชต้องถามพระสัพพัญญูพุทธเจ้า สาวกของพระพุทธเจ้า หรือไม่ก็พระโพธิสัตว์ แต่พระองค์กลับตรัสถามขัณฑหาลพราหมณ์

ขัณฑหาลพราหมณ์ คิดว่า ได้โอกาสแก้แค้นศัตรูแล้ว เราจะฆ่าพระจันทกุมาร พระราชาตรัสถามถึงทางไปสู่สวรรค์ จึงบอกทางไปนรกว่า “ผู้จะไปเกิดในสวรรค์ ต้องทํา “อติทาน” คือ ทาน ที่ยิ่งใหญ่ กว่าการให้ทานทั้งปวง ต้องฆ่าคนที่ไม่ควรฆ่า”

พระราชาตรัสถามถึงทานที่ยิ่งใหญ่กว่าการให้ทานทั้งปวง เป็นอย่างไร ในโลกนี้ ใครคือคนที่ไม่ควรฆ่า พระองค์จะบูชายัญ ให้ทานตามที่บอกนั้น

ขัณฑหาลพราหมณ์กราบทูลว่า “ต้องบูชายัญ ด้วยการฆ่าพระราชโอรส พระราชธิดา พระมเหสี ชาวนิคม โคอุสุภราช และม้าอาชาไนย อย่างละ ๔ ตลอดจนสัตว์เหล่าอื่นอีก มีช้าง  เป็นต้น อย่างละ ๔ ด้วยการตัดหัว เอาถาดทองคํา รองโลหิต เทลงในหลุมยัญ แล้วจะได้ไปเทวโลก  การให้อาหาร และเครื่องนุ่งห่ม เป็นต้น แก่สมณพราหมณ์ คนยากไร้ คนเดินทางไกล วณิพก และยาจก ทําได้ง่าย จึงไม่ได้เป็นทานที่ล่วงล้ำ ไปกว่าการให้ทาน ส่วนการฆ่าบุคคลที่ไม่ควรฆ่า แล้ว บูชายัญด้วยเลือดจากลําคอของคนเหล่านั้น นี้ชื่อว่า “อติทาน” เป็นทานที่ทําได้ยาก เพราะเป็นการสละอย่างยิ่งใหญ่”

การที่ขัณฑหาลพราหมณ์ให้จับคนอื่น ๆ และสัตว์ชนิดต่าง ๆ บูชายัญด้วย เพราะคิดว่า ถ้าจับเฉพาะพระจันทกุมารคนเดียว ผู้คนก็จะคิดว่า ตนผูกอาฆาตพระกุมาร จึงให้จับประชาชนด้วย  จะได้ไม่เป็นที่สงสัย

พราหมณ์กราบทูลถามพระราชาว่า “ขอเดชะ พระองค์จะทรงบูชายัญที่ทําได้ยากนี้ได้หรือ”  พระราชาตรัสว่า “ท่านเกรงว่า เราจะทําไม่ได้หรือ เราบูชายัญแล้ว จะไปสวรรค์” ขัณฑหาลพราหมณ์ทูลว่า “โดยมาก มนุษย์เป็นคนขี้ขลาด อ่อนแอ จึงบูชายัญไม่ได้ ขอพระองค์ โปรดให้รวบรวมสัตว์ มาชุมนุมไว้ในที่นี้ ข้าพระองค์จะเตรียมหลุมบูชายัญ”

ครั้นพราหมณ์กราบทูลดังนี้แล้ว จึงพาพรรคพวกของตนทั้งหมดเท่าที่มี ออกจากพระนคร  ไปเตรียมหลุมบูชายัญ ปรับพื้นที่ให้ราบเรียบสม่ำเสมอ แล้วล้อมรั้วไว้

การที่พราหมณ์ล้อมรั้วหลุมยัญไว้ เพราะเกรงว่า สมณพราหมณ์ หรือผู้มีใจเป็นธรรม มาพบเข้า แล้วจะขัดขวางการกระทํานั้น พราหมณ์ในโบราณกาล จึงบัญญัติกฎการบูชายัญไว้ว่า หลุมยัญต้องล้อมรั้ว จึงจะถูกต้องตามพิธีกรรมแห่งการบูชายัญ

ชาวพระราชวังใน ได้ยินเช่นนั้น ก็พากันตกใจ ต่างโจษจันระเบ็งเซ็งแซ่ กล่าวขานไปทั่วพระราชวังว่า พระราชกุมาร และพระมเหสี จะถูกฆ่าบูชายัญ  

ถูกจับบูชายัญ

พระเจ้าเอกราชทรงเรียกทหารมารับสั่ง ว่า “เราฆ่าพระโอรส พระธิดา และพระมเหสี  บูชายัญ แล้วจะได้ไปสวรรค์ เจ้าจงไปควบคุมตัวพระจันทกุมาร พระสุริยกุมาร พระภัททเสนกุมาร  พระสุรกุมาร และ พระวามโคตรกุมาร มารวมไว้ในที่แห่งเดียวกัน”  

พวกทหารไปตําหนักพระจันทกุมารก่อนพระองค์อื่น ทูลให้ทรงทราบว่า “พระบิดา ทรงมีพระประสงค์จะฆ่าพระองค์บูชายัญ แล้วไปสวรรค์ จึงทรงรับสั่งพวกข้าพระองค์ มาควบคุมพระองค์ไป”

เจ้าชายจันทกุมารตรัสถามว่า “ใครแนะนําพระราชา ให้พวกท่านมาจับเรา” ทหารกราบทูลว่า “ขัณฑหาลพราหมณ์ พระเจ้าข้า”

เจ้าชายจันทกุมารตรัสถามว่า “พระองค์ทรงใช้ให้พวกท่าน มาจับเราเพียงคนเดียว หรือให้จับคนอื่นด้วย”

ทหารกราบทูลว่า “พระราชาโปรดให้จับคนอื่นด้วย พระองค์ทรงมีพระประสงค์จะบูชายัญ ด้วยสัตว์ชนิดต่าง ๆ ชนิดละ ๔ ตัว”

พระจันทกุมารคิดว่า พราหมณ์นี้ จองเวรเราคนเดียว มิได้จองเวรคนอื่น แต่เพราะสูญเสียผลประโยชน์จากการตัดสินคดีความ ก็จะฆ่าคนเป็นอันมาก เมื่อเราเข้าเฝ้าพระบิดา คนทั้งหมดก็จะพ้นภัย เจ้าชายจันทกุมารตรัสว่า “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงทําตามพระราชบัญชาของพระเจ้าอยู่หัว เถิด” ทหารนําเจ้าชายจันทกุมาร มาประทับที่ท้องสนามหลวง แล้วไปควบคุมตัวพระราชกุมารอีก ๓ พระองค์ มาประทับรวมกัน

จากนั้น พระราชารับสั่งให้ทหารไปนําตัวพระธิดาทั้ง ๔ พระองค์ คือ เจ้าหญิงอุปเสนา  เจ้าหญิงโกกิลา เจ้าหญิงมุทิตา และเจ้าหญิงนันทา ให้มาอยู่รวมกันกับพี่ชาย แล้วรับสั่งให้ไปควบคุมตัวพระมเหสี คือ พระนางวิชยา พระนางเอราวดี พระนางเกศินี และพระนางสุนันทา  มาประทับรวมกับพระโอรสและพระธิดา

จากนั้น ทรงให้ทหารไปควบคุมตัวเศรษฐีทั้ง ๔ คน คือ ปุณณมุขคหบดี ภัททิยคหบดี  สิงคาลคหบดี และวัฑฒคหบดี

เมื่อพระราชาให้ทหารไปจับกุมพระโอรส พระธิดา และพระมเหสีนั้น ทั่วพระนคร ไม่มีใครกล้าเอ่ยปากอะไรเลย

แต่เมื่อพระราชามีรับสั่งให้ควบคุมตัวเศรษฐีมาเท่านั้น ก็เกิดการต่อต้าน เนื่องจากเศรษฐีเป็นตระกูลใหญ่ มีเครือญาติ เพื่อนฝูง เกี่ยวพันกันเป็นอันมาก เมื่อเศรษฐีถูกจับกุมตัว ประชาชนจึงเกิดปฏิกิริยาต่อต้าน พากันกําเริบขึ้น กลายเป็นจลาจลไปทั่วพระนคร ได้มีการนัดชุมนุมกันตามท้องถนน และสวนสาธารณะ ปราศรัยคัดค้านกันว่า “เราจะไม่ยอมให้พระราชาฆ่าเศรษฐีบูชายัญ” แล้วพากันไปห้อมล้อมเศรษฐีเอาไว้ พวกเศรษฐีถูกห้อมล้อมด้วยหมู่ญาติและพวกพ้อง  เบียดเสียด เกลื่อนกล่นไปด้วยบุตรและภรรยา รวมตัวกันเดินทางไปถวายบังคมพระราชา ขอประทานชีวิตไว้ แล้วขอให้ประกาศ ให้พวกตนเป็นทาส

แม้พวกคหบดี ตลอดจนบุตร ภรรยา และญาติพี่น้องของเศรษฐี อ้อนวอนขอชีวิตอยู่อย่างนี้  ก็หาได้ทําให้พวกทหารถอยกลับไปไม่ ยังควบคุมตัวเหล่าเศรษฐี ไปนั่งรวมกับพระราชกุมารตามรับสั่ง ของพระราชา

จากนั้น พระราชารับสั่งให้ทหารไปนําช้างต้น ๔ ตัว คือ ช้างอภยังกร ช้างนาฬาคิรี ช้างอัจจุคตะ  ช้างวรุณทันตะ ม้าอัสดร ๔ ตัว คือ ม้าเกสี ม้าสุภมุข ม้าปุณณมุข ม้าวินตกะ และโคอุสภราช อีก ๔ ตัว คือ โคยูถปติ โคอโนชา โคนิสภะ โคควัมปติ มารวมกันไว้ ทรงรับสั่งทหารตระเตรียมการทุกอย่างให้พร้อม สําหรับการบูชายัญในวันรุ่งขึ้น ทรงให้แจ้งแก่พระโอรสและพระธิดาว่า วันนี้ จะเป็นวันสุดท้ายแล้ว

ในเวลานั้น พระชนนีและพระชนกผู้ชราภาพของพระเจ้าเอกราช ยังทรงพระชนม์อยู่ทั้ง ๒ พระองค์ พวกอํามาตย์จึงไปเข้าเฝ้ากราบทูลให้ทรงทราบว่า พระราชาทรงประสงค์จะใช้พระโอรส  พระธิดา และพระมเหสี เป็นเครื่องบูชายัญ พระราชมารดารําพึงรําพันกรรแสงไห้ ทุบอก คร่ำครวญ เสด็จไปตรัสถามพระเจ้าเอกราชว่า “เขาว่า ลูกจะบูชายัญเช่นนี้ จริงหรือ”

พระราชากราบทูลว่า “เมื่อต้องฆ่าจันทกุมาร หม่อมฉันก็สละลูกทุกคนได้ เมื่อหม่อมฉันบูชายัญด้วยบุตรธิดาแล้ว จะได้ไปสวรรค์”

พระราชมารดาตรัสว่า “ลูกเอ๋ย ลูกอย่าเชื่อคําพูดเช่นนั้นเลย การเอาลูกบูชายัญ เป็นทางไปนรก ไม่ใช่ทางไปสวรรค์ ลูกจงให้ทาน อย่าได้เบียดเบียนสัตว์เลย นี่จึงจะเป็นทางไปสวรรค์”  แล้วพระชนนีก็ตรัสเรียกพระราชาโดยประการต่าง ๆ ทั้งโดยนามและโดยโคตร เพื่อให้ได้สติ

พระราชาตรัสว่า “เสด็จแม่ คําแนะนําของอาจารย์ ต้องเป็นจริง หม่อมฉันจะฆ่าจันทกุมาร  และ สุริยกุมาร หม่อมฉันจะบูชายัญด้วยบุตร ที่สละได้ยาก”

เมื่อพระราชมารดาทําให้พระราชาเชื่อไม่ได้ ก็กรรแสงไห้เสด็จหลีกไป แม้พระเจ้าวสวัตดี พระราชบิดา ผู้ชราภาพ ได้สดับเช่นนั้น ก็เสด็จมาซักถามเรื่องราวนั้น ทรงห้ามพระราชโอรส แม้พระเจ้าเอกราช ก็ทรงยืนยันเช่นเดิมว่า เมื่อพระองค์บูชายัญด้วยบุตรทั้งหลายแล้ว จะได้ไปสวรรค์

พระราชบิดาตรัสว่า “ลูกเอ๋ย ลูกอย่าได้หลงเชื่อคำพูดเช่นนั้นเลย คนฆ่าลูกแล้ว จะได้ไปสวรรค์ มีที่ไหน ลูกอย่าได้ฆ่าสัตว์ตัดชีวิตเลย จงมีราชบุตรห้อมล้อม ปกครองอาณาประชาราษฎร์  ปกครองกาสิกรัฐ ทำให้บ้านเมืองเจริญรุ่งเรือง โดยธรรมเถิด” 

แม้พระราชบิดา ก็ไม่อาจห้ามพระเจ้าเอกราช ให้ทําตามพระราชดํารัสได้

พระจันทกุมารทรงดําริว่า เพราะเราคนเดียว ทําให้ผู้คนเดือดร้อนทั่วทั้งแผ่นดิน เราจะทูลวิงวอนพระราชบิดา ให้ปลดปล่อยอาณาประชาราษฎร์ จึงตรัสว่า “ขอพระองค์ อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย โปรดพระราชทานพวกข้าพระองค์ทั้งหมด ให้เป็นทาสของปุโรหิตเถิด ถึงแม้พวกข้าพระองค์ ถูกท่านปุโรหิตจองจําด้วยโซ่ใหญ่ ก็ยังพอจะเลี้ยงช้าง เลี้ยงม้า ขนขี้ช้าง ขนขี้ม้าให้เขาได้ หรือหากเนรเทศพวกข้าพระองค์ออกจากแว่นแคว้น ก็ยังจะเที่ยวขอทานเลี้ยงชีวิตได้”

พระราชาได้ทรงสดับคําพร่ำวอนต่าง ๆ ของพระราชกุมารแล้ว ทรงเกิดความทุกข์  เหมือนอกจะแตก ทรงกรรแสงไห้ประกาศว่า “ไม่มีพ่อคนไหนฆ่าลูกในไส้ของตนได้ เราไม่ต้องการไปสวรรค์แล้ว ลูกพร่ำเพ้อ เพราะรักชีวิต ทําให้พ่อเป็นทุกข์เหลือเกิน พวกท่านจงปล่อยลูกเราเถิด  พอกันที กับการเอาลูกบูชายัญ”

ครั้นพวกทหารได้ฟังพระดํารัสของพระราชาแล้ว ต่างก็ดีใจ ปล่อยพระราชบุตร   อาณาประชาราษฎร์ ตลอดจนสัตว์ทุกชนิด  

ฝ่ายขัณฑหาลพราหมณ์กําลังจัดเตรียมพิธีกรรมอยู่ในหลุมยัญอย่างประณีต ด้วยความรู้สึกสาสมใจว่า ได้แก้แค้นศัตรูแล้ว ทหารคนหนึ่ง ได้มาเย้ยหยันพราหมณ์ว่า “เฮ้ย ขัณฑหาละ ไอ้พราหมณ์ชั่ว พระราชา ทรงให้ปล่อยพระราชโอรส และพระราชธิดาไปแล้วโว้ย แกคงต้องเอา เลือดในคอของลูกเมียแกเอง บูชายัญแล้วละ”

ขัณฑหาลพราหมณ์รู้สึกโมโหสุดขีด คิดว่า นี่พระราชาทำอะไรลงไป ทรงเป็นบ้าไปแล้วหรือไง  จึงลุกขึ้นวิ่งไปอย่างรีบเร่ง ราวกับคนถูกไฟประลัยกัลป์แผดเผา กราบทูลว่า “ขอเดชะ ผู้ที่บูชายัญเองก็ตาม แนะนําให้ผู้อื่นบูชายัญก็ตาม และผู้ที่อนุโมทนาผู้บูชายัญก็ตาม ย่อมไปสู่สวรรค์  ข้าพระองค์ทูลไว้ตั้งแต่ทีแรกแล้วมิใช่หรือว่า การบูชายัญเช่นนี้ ทําได้ยาก แต่พระองค์ ก็ยังยืนยันที่จะทํา เมื่อข้าพระองค์ตระเตรียมการบูชายัญไว้เสร็จแล้ว พระองค์กลับทรงล้มเลิกกลางคัน”

พระราชาไม่ทรงทราบว่า ขัณฑหาลพราหมณ์ผูกอาฆาตพระราชกุมาร ทรงเข้าใจว่า การบูชายัญ เป็นความชอบธรรม จึงทรงรับสั่งให้ทหารไปจับกุมพระราชกุมารกลับมาอีก  

พระจันทกุมาร กราบทูลว่า “ขอเดชะ เมื่อข้าพระองค์เกิด พระองค์รับสั่งให้พราหมณ์มากล่าวคํามงคลแก่ข้าพระองค์  ก็ในกาลนั้น ขัณฑหาลพราหมณ์นี่เอง ตรวจตราลักษณะของข้าพระองค์ แล้วทํานายว่า พระราชกุมารพระองค์นี้ จะไม่ประสบภยันตรายนานาประการ  ในระหว่าง พระราชกุมารพระองค์นี้ จะปกครองรัฐให้เจริญรุ่งเรืองสืบต่อจากพระองค์  คําพยากรณ์ของขัณฑหาลพราหมณ์ ฟังดูแล้ว ไร้เหตุผล ไม่สมกับที่กล่าวไว้ตั้งแต่ต้น โกหก หลอกลวง พระองค์ก็ทรงเชื่อเขา จะฆ่าลูกบูชายัญ โดยหาเหตุอันควรมิได้เลย

ก็แล้วทําไม จึงไม่ฆ่าพวกข้าพระองค์เสียตั้งแต่ยังเยาว์ จะได้ไม่ต้องมาประสบกับความเจ็บปวดใจ เช่นนี้ ครั้นเลี้ยงให้โตเป็นหนุ่มแล้ว มิได้คิดร้ายอะไรพระองค์เลย กลับรับสั่งให้ฆ่าเสีย

ขอพระองค์จงทรงพิจารณาดูเถิด เมื่อบ้านเมืองเกิดศึกสงคราม ชายแดนกระด้างกระเดื่อง  มิใช่พวกบุตรเช่นข้าพระองค์หรอกหรือ ที่จะขึ้นคอช้าง ขึ้นหลังม้า มีอาวุธคู่กาย จู่โจมข้าศึกอยู่กลางสนามรบ บุตรเช่นนี้หรือ ที่ควรถูกฆ่าบูชายัญ แม่นกเพียรคาบหญ้ามาทํารัง  ก็หวังจะทะนุถนอมลูกน้อยของตน ส่วนพระองค์กลับรับสั่งให้ฆ่าลูกในไส้

พระองค์ทรงเชื่อขัณฑหาลปุโรหิต วันนี้ ขัณฑหาลปุโรหิต ยังไม่ฆ่าพระองค์ เพราะยังมีพวกข้าพระองค์อยู่ แต่เมื่อเขากําจัดพวกข้าพระองค์ได้แล้ว ต่อไปก็จะฆ่าพระองค์ด้วย พระองค์พระราชทานบ้าน นิคม และโภคะ ให้พราหมณ์ แต่พราหมณ์นั้น ก็ยังคิดร้ายผู้ให้ข้าวน้ำเช่นนั้นได้  เพราะโดยมาก พวกพราหมณ์เป็นคนอกตัญญ” แล้วพระจันทกุมาร ก็อ้อนวอนอีกมากมาย

ครั้นพระราชา สดับคําพร่ำกล่าวของพระกุมารเช่นนั้น ก็โปรดให้ปล่อยพวกพระราชกุมารไปอีก

ขัณฑหาลพราหมณ์ มากล่าวอีกเช่นเคยว่า พระราชาทรงประสงค์จะบูชายัญ แต่กลับเป็นผู้สร้างความยุ่งยาก ให้กับพิธี ขอพระราชาอย่าให้มีอะไรมาเป็นอุปสรรคในการบูชายัญเลย  ครั้นพระราชาถูกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ เพราะความที่เป็นคนหูเบา จึงรับสั่งให้จับกุมพระราชกุมาร  กลับมาอีกครั้ง

พระจันทกุมารจึงย้อนคําพูดของพราหมณ์ว่า “ขอเดชะ ถ้าบูชายัญเช่นนี้แล้ว จะได้ไปสวรรค์จริงตามที่ขัณฑหาลพราหมณ์สอน ก็ให้พราหมณ์นั่นแหละ ทดลองเอาลูกเมียของตนบูชายัญก่อน  พระองค์ค่อยบูชายัญภายหลัง แม้โภชนะมีรสอร่อย พระองค์จะเสวย ยังต้องให้คนอื่นลองชิมก่อน   ก็นี่ความตายของลูกในไส้แท้ ๆ เหตุไร พระองค์จึงไม่โปรดให้คนอื่นทดลองก่อน

น่าแปลกใจ เมื่อรู้ว่า คนฆ่าบุตรและธิดาแล้ว จะได้ไปสวรรค์ ทำไมพราหมณ์ จึงไม่ฆ่าลูก  ภรรยา และพวกญาติของตนเอง ถ้าฆ่าผู้อื่น แล้วจะได้ไปเทวโลก ฆ่าตนเอง คงได้ไปถึงพรหมโลก  ฉะนั้น ก็ไม่ต้องฆ่าคนอื่นหรอก ฆ่าตนเองนั่นแหละ ดีที่สุด แต่พราหมณ์นี้ ไม่ทำอย่างนั้น กลับยุให้พระองค์ฆ่าพวกข้าพระองค์ ขอพระองค์ทรงทราบไว้เถิด พราหมณ์นี้ สูญเสียผลประโยชน์ในการตัดสินคดีความ เขาผูกอาฆาตข้าพระองค์ จึงทําเช่นนี้”

แม้พระจันทกุมาร จะกราบทูลเช่นนี้ ก็ไม่ได้ทําให้พระราชบิดาเปลี่ยนความตั้งใจ พระราชกุมาร จึงหันไปตรัสกับประชาชนที่ห้อมล้อมพระราชาว่า “พวกท่านทั้งหลายในพระนครนี้ ก็ล้วนรักลูก ไฉน จึงไม่กราบทูลพระราชา อย่าให้ฆ่าลูกในใส้ แม้เราเองก็ได้ทำประโยชน์ให้แก่พระราชา และได้ทำประโยชน์ให้แก่ประชาชน ทั้งประชาชนในพระนครนี้ ก็ไม่มีใครที่มีความแค้นเคืองต่อเรา แต่ทำไม จึงไม่มีใครช่วยกราบทูลทัดทานพระราชาให้เราเลย”

แม้เจ้าชายจันทกุมาร จะตรัสอย่างนี้ ก็ไม่มีประชาชนคนไหน กล้ากราบทูลทัดทานพระราชา  จึงส่งพระชายาของพระองค์ ไปทูลวิงวอนพระราชาว่า อย่าฆ่าพระราชกุมารทั้งหลาย ผู้ไม่คิดทำร้ายต่อพระองค์ ผู้องอาจดุจพญาราชสีห์ ผู้เป็นความหวังของอาณาประชาราษฎร์  

พระราชาไม่ทรงทอดพระเนตรดูสตรีเหล่านั้นเลย พระราชกุมารไร้ที่พึ่ง จึงบ่นเพ้อว่า “ทําไม เราจึงไม่เกิดในตระกูลช่างรถ ในตระกูลปุกกุสะ หรือในตระกูลพ่อค้า พระราชาจะได้ไม่รับสั่งให้ฆ่าเราบูชายัญ ทําไมหนอ เราต้องเกิดมาเป็นลูกกษัตริย์”

พระราชกุมารส่งพระชายาไปร้องขอพราหมณ์ว่า พวกเธอจงไปหมอบแทบเท้าท่านอาจารย์ ขัณฑหาละ จงอ้อนวอนว่า “ท่านอาจารย์ พวกเราไม่รู้ว่า มีความผิดอะไร ถ้าจันทกุมารทำอะไรผิดต่อท่าน โดยไม่รู้ตัว ก็ขอท่านยกโทษให้จันทกุมารด้วยเถิด”

จากนั้น เจ้าหญิงเสลาราชกุมารี น้องสาวของจันทกุมาร ผู้ที่พระราชากรุณามาก เห็นพี่ชายถูกนำไปบูชายัญ ไม่อาจอดกลั้นความโศกเศร้าได้ จึงไปกราบลงแทบพระบาทของพระราชบิดาร่ำไห้ คร่ำครวญว่า “เสด็จพ่อ พระองค์ปรารถนาสวรรค์ แล้วทําไม จึงต้องเอาเจ้าพี่ของลูก เป็นเครื่องบูชายัญ” แม้เช่นนั้น พระราชาไม่ทรงใส่ใจคําอ้อนวอนของพระนาง

จากนั้น เจ้าชายวสุละ พระโอรสของพระจันทกุมาร เห็นพระบิดาถูกจองจําได้รับทุกข์ จึงเข้าไปหมอบแทบพระบาทพระราชา กอดเข่าพระอัยกา ทูลวิงวอนขอชีวิตพระบิดา ร้องไห้คร่ำครวญ  เกลือกกลิ้งไปมาอยู่เบื้องพระพักตร์ว่า “ขอเดชะ พระอัยกา หลานเป็นเด็ก ยังไม่โตเป็นหนุ่ม  ต้องกําพร้าบิดา ขอพระอัยกาอย่าได้ฆ่าพระบิดาของหลานเลย”

พระราชาทรงสดับเสียงคร่ำครวญของหลาน เหมือนพระอุระจะแตก ทรงสวมกอดหลาน มีพระเนตรเต็มไปด้วยพระอัสสุชล ตรัสว่า “หลานรัก อย่าทุกข์ไปเลย ปู่จะปล่อยพ่อเจ้า พ่อเจ้าอยู่นี่  เจ้าจงไปพร้อมกับพ่อ เจ้าร้องอยู่อย่างนี้ ทําให้ปู่ทุกข์เหลือเกิน จงปล่อยพระราชกุมาร  เราไม่ต้องการไปสวรรค์แล้ว”

ขัณฑหาลพราหมณ์ ก็มากล่าวอีกว่า ยัญนี้ทำได้ยาก เกิดขึ้นได้แสนยาก ขอจงอย่าให้อะไรมามีอุปสรรคต่อพิธีบูชายัญ แม้พระราชาก็ให้ทหารไปจับกุมพระราชกุมารตามคําของพราหมณ์ กลับมาอีกเหมือนเดิม

พราหมณ์คิดว่า พระราชาพระองค์นี้ เป็นคนใจเบา ประเดี๋ยวให้ปล่อย ประเดี๋ยวให้จับ หากมีเด็กมาอ้อนวอนอีก พระองค์ก็จะปล่อยพระราชบุตร เราจะพาเจ้าชายไปหลุมยัญเสียเลย จึงกราบทูลว่า  “ข้าพระองค์ตระเตรียมยัญพร้อมทุกอย่างเสร็จแล้ว สมบูรณ์ด้วยรัตนชาติทั้งปวง บัดนี้ ได้เวลาแล้ว  เชิญเสด็จเถิด เชิญพระองค์ทรงบูชายัญ จะได้ไปสวรรค์ บันเทิงพระหฤทัย”

เกิดจลาจลทั่วพระนคร

ในเวลาที่ทหารพาพระโพธิสัตว์ไปหลุมยัญ พระชายาของเจ้าชายจันทกุมาร และเจ้าชายสุริยกุมาร ก็ได้ออกจากพระราชนิเวศน์ เดินทางติดตามไปด้วย มีผมเผ้ารุงรัง ร้องไห้ คร่ำครวญ  ต่างบ่นเพ้อรำพันไปตามทางว่าพระจันทรกุมารและพระสุริยกุมารใส่ชุดผ้าขาวจากแคว้นกาสี ใส่ต่างหู  ลูบไล้ด้วยกฤษณาและจุณจันทน์ ถูกทหารนำตัวออกไปบูชายัญแล้ว เมื่อก่อนทั้ง ๒ พระองค์ ถูกทหารเชิญเสด็จโดยคอช้าง โดยหลังม้า โดยราชรถคันงาม ประดับด้วยเครื่องทอง แต่วันนี้ พระจันทกุมาร และพระสุริยกุมารทั้ง ๒ พระองค์ เสด็จด้วยเท้าเปล่า พระราชมารดาเป็นทุกข์เหลือเกิน ประชาชนต่างก็โศกเศร้า

เมื่อเจ้าหญิงเหล่านั้น ร้องไห้ คร่ำครวญอยู่ ทหารได้นําตัวเจ้าชายออกจากพระนครไปยังหลุมบูชายัญแล้ว ประชาชนทั่วทั้งพระนคร ชุมนุมประท้วงกัน เกิดจลาจลขึ้น หลั่งไหลออกจากพระนคร ตามเสด็จไปอย่างเนืองแน่น พราหมณ์เห็นฝูงชนมากเกินไป เกิดความหวาดกลัวว่า  จะเกิดเหตุร้ายขึ้น จึงสั่งให้ปิดประตูพระนคร

         เมื่อประชาชนออกจากพระนครไปที่หลุมยัญไม่ได้ ก็พากันไปชุมนุมในสวนแห่งหนึ่ง  ภายในพระนคร ใกล้กําแพง ด้านที่จะประกอบพิธีบูชายัญ ส่งเสียงโห่ร้อง อื้ออึง ฝูงนกพากันตกใจ บินทะยาน ขึ้นท้องฟ้า ฝูงชนเห็นนกแตกตื่น จึงร้องเรียกนกนั้น ๆ พร่ำเพ้อเหมือนคนบ้าว่า “นกเอ๋ย  ถ้าพวกเจ้า ต้องการเนื้อ ก็จงบินไปทางทิศตะวันออกแห่งปุปผวดีนคร ที่นั้น พระเจ้าเอกราช  ผู้มีพระทัยเบา จะฆ่าพระโอรส พระธิดา พระมเหสี คหบดี ช้าง ม้า โคอุสุภราช และสัตว์อื่น ๆ  บูชายัญ”  

ประชาชนคร่ำครวญอย่างนี้แล้ว จึงเคลื่อนขบวนไปยังพระตําหนักพระโพธิสัตว์ ทําประทักษิณปราสาท แล้วมองดูพระตําหนัก เห็นเรือนยอด และพระราชอุทยาน ก็รู้สึกเงียบเหงาวังเวงใจ  จึงคร่ำครวญโดยประการต่าง ๆ ว่า “นี่ปราสาทของพระองค์ นี่เรือนยอดของพระองค์ ล้วนทําด้วยทองคํา เกลื่อนกล่นด้วยพวงมาลัย งดงามยิ่ง นี่พระราชอุทยานมีดอกไม้บานสะพรั่งตลอดฤดูกาล ทั้งอโศก กรรณิการ์ แคฝอย มะม่วง สระโบกขรณี ดารดาษด้วยดอกบัวหลวง และบัวขาว งดงามวิจิตรด้วยลายเครือวัลย์ น่ารื่นรมย์ใจยิ่งนัก บัดนี้ พระโอรสทั้ง ๔ พระองค์ ถูกเขานําไปฆ่าแล้ว”  

ครั้นประชาชนพร่ำเพ้อที่พระตําหนักแล้ว จึงพากันไปพร่ำเพ้อที่โรงช้าง โรงม้าว่า “นี่ช้างแก้ว  นี่ม้าแก้ว พระลูกเจ้าเสด็จไปในรถคันนี้ ย่อมงดงามดังเทวดา บัดนี้ พระลูกเจ้าถูกเขานําไปฆ่าแล้ว  อย่างไรหนอ พระราชาผู้มีพระทัยเบา จึงจะบูชายัญด้วยลูกในไส้ บ้านเมืองจะว่างเปล่าเงียบเหงา ไร้มนุษย์ พระนครจะกลายเป็นป่าใหญ่”

เมื่อประตูเมืองถูกปิด ประชาชนออกไปข้างนอกไม่ได้ ก็พากันชุมนุมโห่ร้องไปตามท้องถนนภายในพระนคร               

ฝ่ายเจ้าชายจันทกุมารถูกนําตัวไปที่หลุมบูชายัญ พระมารดาพระโพธิสัตว์นามว่า “โคตมีเทวี”  ซบลงแทบบาทพระราชา เกลือกกลิ้งไปมา ทูลขอประทานชีวิตพระโอรสว่า “หม่อมฉันจะเป็นบ้าแล้ว  ถ้าเขาฆ่าลูกจันทกุมาร ชีวิตของหม่อมฉันก็จะหาไม่”

          เมื่อพระนางโคตมีเทวีคร่ำครวญอยู่อย่างนี้ พระราชาก็ทรงนิ่ง ไม่ตรัสอะไร พระนางโคตมี  จึงบอกลูกสะใภ้ทั้งหลายว่า “ลูกเราโกรธพวกเจ้าแล้วกระมัง จึงหนีจากพวกเจ้าไป เหตุไร พวกเจ้า จึงไม่นําสามีเจ้ากลับมา” เมื่อพระนางฆัฏฎิกา พระนางอุปริกขี พระนางโบกขรณี และพระนางภาริกา  ผู้เป็นสะใภ้ ไม่รู้จะทำอย่างไร จึงสวมกอดมารดาพระโพธิสัตว์ ต่างร้องไห้คร่ำครวญอยู่อย่างนั้น  

เมื่อพระมารดาพระโพธิสัตว์กับพระสุณิสา ไม่เห็นวิธีอื่นที่ดีไปกว่านี้ จึงกล่าวคาถาสาปแช่ง พราหมณ์ ว่า “ขัณฑหาละ เมื่อจันทกุมาร และสุริยกุมาร ถูกนําไปฆ่า เจ้าได้ฆ่าความหวังของประชาชน เราเกิดความโศกเศร้าใจเช่นไร ขอให้แม่ของเจ้า เมียของเจ้า จงประสบความเศร้าโศก ทุกข์ทรมานใจ เช่นเรา ขอให้แม่ของเจ้า ได้เห็นพวกลูก ๆ ของตน ตายต่อหน้า เช่นกับเรา”  

ที่หลุมบูชายัญ แม้พระโพธิสัตว์ก็ทูลวิงวอนพระราชาอีกว่า “ขอพระองค์ อย่าได้ฆ่าพวกข้าพระองค์เลย หญิงผู้ต้องการบุตร แม้จะยากจนข้นแค้นเพียงไรก็ตาม หรือแม้แต่จะเป็นหญิงหมัน มีลูกไม่ได้ ก็ตาม ก็ยังบนบานศาลกล่าว ขอบุตรจากเทวดา บางคนตั้งครรภ์แล้ว ก็ปล่อยให้ลูกแท้ง ส่วนมารดาของหม่อมฉัน ดูแลครรภ์อย่างดี จนลูกเกิดมา แต่พระองค์ กลับรับสั่ง ให้ฆ่าลูกบูชายัญ ขอพระองค์อย่ารับสั่งให้ฆ่าพวกข้าพระองค์บูชายัญเลย”

แม้พระจันทกุมารจะทูลวิงวอนอย่างนี้ พระราชาก็ไม่ตอบอะไร พระโพธิสัตว์จึงหมอบลงแทบพระบาทของพระมารดา พลางร้องไห้ปริเทวนาการ ว่า “พระมารดาต้องทุกข์ทรมานใจ เพราะ เลี้ยงลูกมา ด้วยความลําบาก แต่ต้องมาถูกฆ่า ด้วยเหตุอันไม่ควร ลูกขอกราบพระบาทพระมารดา ขอพระราชบิดา จงได้ไปเทวโลกสมใจเถิด ขอพระมารดาทรงสวมกอดลูก แล้ว ประทานพระบาทให้ลูกได้กราบ บัดนี้ ลูกจะจากไปแล้ว คงทําให้พระมารดาโศกเศร้าตลอดไป”

พระมารดาพระโพธิสัตว์ทรงคร่ำครวญ พร่ำเพ้อว่า “มานี่เถิดลูกแม่ ลูกจงนุ่งผ้ากาสิกพัสตร์เนื้อละเอียด ประดับหัตถาภรณ์ ด้วยเครื่องประดับทองคําฝังมุกดาและแก้ว   แม่จะประดับให้ลูกเป็นครั้งสุดท้าย”  

บัดนี้ เจ้าหญิงจันทาเทวี ผู้เป็นอัครมเหสีของเจ้าชายจันทกุมาร หมอบลงแทบฝ่าพระบาทของพระราชา พลางพิไรรำพันว่า “พระองค์ไม่ทรงรักลูกแล้วหรือ”  

พระราชาตรัสว่า “เรารักลูกทุกคน ไม่ใช่แค่ลูกที่เกิดจากโคตมีเท่านั้น แม้พวกเจ้าผู้เป็นสะใภ้ ก็เป็นที่รักของเราเช่นกัน แต่เราปรารถนาสวรรค์ จึงต้องฆ่าลูกของเรา”

เจ้าหญิงจันทากราบทูลว่า “ขอจงรับสั่งให้ฆ่าลูกเสียก่อน แต่อย่าทำลายดวงใจของลูกเลย ลูกจะได้ไม่เจ็บปวดทุกข์ทรมาน เพราะการจากไปของจันทกุมาร ลูกจะได้ไปอยู่กับจันทกุมารในปรโลก ถ้าพระองค์จะทรงทําบุญให้สมบูรณ์ ก็จงฆ่าหม่อมฉันทั้งสองพร้อมกัน”

พระราชาตรัสว่า “จันทา เจ้าอย่าทําอย่างนี้เลย ถึงเราบูชายัญด้วยบุตรของเราแล้ว พี่ผัว น้องผัวของเจ้า ก็ยังอยู่ จะทุกข์ร้อนไปทำไม เจ้าก็อยู่กับพวกเขาได้”

เมื่อพระราชาตรัสเช่นนั้น เจ้าหญิงจันทาเทวีไม่รู้จะทำอย่างไร จึงเอาฝ่ามือตีตัวเองรําพึงรําพัน ว่า “ทำไมพระองค์ตรัสเช่นนั้นได้ ไม่มีประโยชน์อะไรที่จะมีชีวิตอยู่อีกต่อไป เราจะดื่มยาพิษ  ตายตามจันทกุมารไป ไม่มีพระญาติหรือมิตรสหายคนใดเลย ที่มีหัวใจยึดมั่นในความดีพอ  ที่จะกราบทูลทัดทาน ไม่ให้พระราชาฆ่าพระราชโอรส เชิญเถิด นี่ ลูกของหม่อมฉันทุกคน ขอจงเอา ลูกของหม่อมฉันไปบูชายัญด้วย พวกเราจะได้ตายไปพร้อมกัน ถ้าไม่ฆ่าลูกของหม่อมฉัน ก็จงปล่อยจันทกุมาร”

พระนางจันทาเทวีทรงคร่ำครวญเช่นนี้กับพระราชา เมื่อไม่ได้ผลอย่างไร จึงเสด็จไปยืนร้องไห้ อยู่กับพระโพธิสัตว์

เจ้าชายจันทกุมารตรัสปลอบเจ้าหญิงจันทาเทวี ว่า “จันทา เมื่อยังมีชีวิต เราให้อาภรณ์แก่เธอ มากมาย ล้วนแต่ของมีค่า ทั้งแก้วมุกดา แก้วมณี และแก้วไพฑูรย์ แต่วันนี้ เราจะให้อาภรณ์ติดกาย  นี่จะเป็นของชิ้นสุดท้าย ที่เราจะให้เธอ”

เจ้าหญิงจันทาเทวีสุดที่จะกลั้นความเศร้าไว้ได้ พระนางร้องไห้พลางรําพันว่า “เมื่อก่อน พระศอพระองค์ สวมมาลาที่เบ่งบาน แต่วันนี้ พระศอพระองค์ จะถูกฟันด้วยดาบอันคม”

ขณะที่พระนางจันทาเทวีคร่ำครวญอยู่อย่างนั้น พิธีการทุกอย่างในหลุมยัญถูกเตรียมเสร็จเรียบร้อยแล้ว พวกอํามาตย์นําพระราชโอรสมา ให้ก้มพระศอ คุกเข่าลงนั่ง ขัณฑหาลพราหมณ์ น้อมถาดทองคําเข้าไปใกล้ แล้วหยิบดาบมาถือ ยืนอยู่ ด้วยตั้งใจว่า จะตัดคอพระราชกุมาร

พระนางจันทาเทวี ผู้เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าปัญจาละเห็นดังนั้น ไม่มีที่พึ่งอื่นใดที่จะช่วยให้พระสวามี รอดพ้นจากการถูกฆ่าได้ จึงประคองอัญชลี ดําเนินเวียนไปในระหว่างประชาชน  ที่ชุมนุมมุงดูกันอยู่ ทรงกระทําสัจกิริยา ตั้งสัตยาธิษฐานช่วยพระสวามี ว่า “ขัณฑหาละ ได้กระทํากรรมชั่วช้าเหลือเกิน นี่คือความสัตย์จริง ด้วยสัจจวาจานี้ ขอให้ข้าพเจ้า ได้อยู่ร่วมกับพระสวามี  ด้วยเถิด อมนุษย์ ยักษ์ ทั้งสัตว์ที่มาเกิดแล้ว และที่กำลังจะมาเกิดก็ตาม เหล่าใด มีอยู่ในที่นี้  ทั้งเหล่าเทพเทวาบรรดามี ขอจงฟังคำของข้าพเจ้า ขอท่านทั้งหลาย จงช่วยเหลือข้าพเจ้า ให้ได้ อยู่ร่วมกับพระสวามี ขอจงคุ้มครองข้าพเจ้า ผู้ไร้ที่พึ่ง ขออย่าให้พวกข้าศึก ชนะพระสวามีของข้าพเจ้าเลย”  

พราหมณ์ถูกรุมประชาทัณฑ์

พระอินทร์ทรงสดับเสียงคร่ำครวญของเจ้าหญิงจันทาเทวี ทรงทราบเรื่องนั้นแล้ว จึงฉวยเอาค้อนเหล็กมีเปลวไฟลุกโชติช่วง เสด็จมา กวัดแกว่ง ข่มขู่พระราชา ให้ปล่อยคนทั้งหลาย ว่า “พระองค์ จงจําไว้ อย่าให้เราตีหัวของเจ้าด้วยค้อนเหล็กนี้ อย่าได้ฆ่าลูกผู้ไม่คิดร้ายต่อตัวเอง เจ้าเคยเห็นที่ไหน คนฆ่าลูกฆ่าเมีย แล้วได้ไปสวรรค์”

ขัณฑหาลปุโรหิตและพระราชา ได้ยินเสียงพระอินทร์ ทั้งได้เห็นรูป เกิดความอัศจรรย์ใจ  และหวาดกลัว จึงให้ปลดปล่อยสัตว์ทั้งหมด เมื่อสัตว์ทั้งหมด หลุดพ้นจากเครื่องจองจําแล้ว ฝูงชนซึ่งประชุมอยู่ในที่นั้น ก็ลุกฮือกันขึ้น ต่างช่วยกันรุมประชาทัณฑ์ เอาก้อนดิน ก้อนหิน ท่อนไม้ ขว้างปา  ขัณฑหาลปุโรหิต จนถึงแก่ความตาย

ครั้นประชาชนรุมประชาทัณฑ์ขัณฑหาลพราหมณ์แล้ว ก็เริ่มกรูกันเข้าไปจะฆ่าพระราชา  พระโพธิสัตว์สวมกอดพระบิดาไว้แน่น ไม่ให้ประชาชนทำร้าย ฝูงชนกล่าวว่า “พวกเรา จะไม่ฆ่าพระราชา แต่จะไม่ยอมให้เศวตฉัตร และไม่ยอมให้อยู่ในพระนคร เราจะให้พระราชา  เป็นคนจัณฑาล แล้วไล่ให้ออกไปอยู่นอกพระนคร”

ฝูงชนช่วยกันถอดเครื่องทรงของพระราชา ให้สวมเสื้อผ้าย้อมด้วยน้ำฝาด ให้โพกผ้าที่พระเศียร  ด้วยผ้าย้อมด้วยน้ำขมิ้น ทำให้เป็นจัณฑาล ส่งไปอยู่ที่หมู่บ้านคนจัณฑาล ส่วนใครที่ร่วมมือในการบูชายัญก็ตาม ใช้ให้บูชาก็ตาม สมรู้ร่วมคิดก็ตาม ให้ประหารชีวิตทั้งหมด

ครั้นจัดการกับคนกาลกิณีทั้งสองนั้นแล้ว ก็นําเครื่องราชาภิเษกมา อภิเษกพระจันทกุมาร  ให้เป็นพระราชา ที่หลุมบูชายัญนั่นเอง

เมื่อสัตว์ทั้งปวง หลุดพ้นจากเครื่องจองจําแล้ว ประชาชนต่างโบกผ้าและโบกธง เพื่อประกาศ ความรื่นรมย์ยินดี ขณะที่พระจันทกุมาร เสด็จเข้าสู่พระนคร ต่างโห่ร้องไปตามท้องถนนทุกที่

พระโพธิสัตว์ ทรงเริ่มปฏิบัติบํารุงพระราชบิดา แม้พระราชบิดา ก็ไม่ได้เสด็จเข้าพระนคร  เมื่อเสบียงอาหารหมด พระโพธิสัตว์ เสด็จไปปฏิบัติพระราชกรณียกิจในที่ต่าง ๆ ก็เข้าไปเฝ้าพระราชบิดา แต่มิได้ถวายบังคม ฝ่ายพระเจ้าเอกราช กระทําอัญชลี แล้วตรัสว่า “ขอพระองค์ จงทรงมีพระชนม์ยืนนาน พระเจ้าข้า”

เมื่อพระโพธิสัตว์ ตรัสถามว่า “พระบิดาขาดเหลือสิ่งใด” พระเจ้าเอกราชจึงทูลสิ่งที่ต้องการแล้ว พระโพธิสัตว์ ก็โปรดให้ถวายเงินเป็นค่าใช้จ่าย แก่พระบิดา

พระโพธิสัตว์ ครองราชสมบัติโดยธรรม ตลอดมา ครั้นสวรรคต ก็ได้ไปเกิดในเทวโลก

กลับชาติมาเกิดสมัยพุทธกาล

ครั้นพระบรมศาสดาทรงนําพระธรรมเทศนานี้มาแสดง แล้วทรงประกาศอริยสัจว่า  “ภิกษุทั้งหลาย ไม่ใช่แต่ในชาตินี้เท่านั้น แม้ในอดีตชาติ พระเทวทัต ก็อาศัยเราเพียงผู้เดียว   พยายามฆ่าคนเป็นอันมาก ขัณฑหาลพราหมณ์ ในอดีตชาติ ได้เป็นพระเทวทัต พระนางโคตมีเทวี  เป็น พระมหามายา พระนางจันทาเทวี เป็น มารดาพระราหุล พระวสุละ เป็น พระราหุล  พระเสลากุมารี เป็น พระอุบลวรรณาภิกษุณี พระสุรกุมาร เป็น พระอานนท์ พระวามโคตร เป็น พระกัสสปะ พระภัททเสนะ เป็น พระโมคคัลลานะ พระสุริยกุมาร เป็น พระสารีบุตร  ท้าวสักกเทวราช เป็น พระอนุรุทธะ บริษัทในกาลนั้น ได้เกิดมาเป็นพุทธบริษัท ส่วนพระจันทกุมาร นั้น คือ เรา พระสัมมาสัมพุทธเจ้านั่นเอง”

ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๗ พระจันทกุมาร : ขันติ คือ อาภรณ์ประดับใจ

The post ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๗ พระจันทกุมาร : ขันติ คือ อาภรณ์ประดับใจ appeared first on Manasikul Online.

ด้วยในปีพุทธศักราช ๒๕๖๕ นับเป็นปีมหามงคลของพสกนิกรชาวไทย ที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕ และในกาลสมัยอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ คณะพระเถระวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ทั้ง ๕ รูป ประกอบด้วย

พระพรหมสิทธิ (ธงชัย สุขญาโณ)

พระราชอุปเสณาภรณ์ (สังคม ญาณวฑฺฒโน)

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระศรีคุณาภรณ์ (บุญทวี ปญฺญาวํโสม)

พระครูสิริวิหารการ (สมจิตร จิตฺตธมฺโม)

ได้มีเจตนารมณ์ร่วมกันที่จะเรียบเรียงหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ด้วยระลึกถึงพระคุณขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างสูงสุดว่า

ทศชาติ เป็นเรื่องที่แสดงให้เห็นถึงปณิธานที่ตั้งมั่นของพระโพธิสัตว์ที่จะบำเพ็ญพระบารมีให้ถึงพร้อมบริบูรณ์ เพื่อให้บรรลุพระโพธิญาณตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไม่ว่าพระองค์จะต้องประสบกับความทุกข์ยากเดือดร้อนอย่างแสนสาหัส แต่ปณิธานของพระองค์ ก็จะไม่มีวันเปลี่ยนแปลง

และเมื่อได้น้อมรำลึกถึงพระราชจริยาวัตรที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทรงบำเพ็ญ ต่อบวรพระพุทธศาสนา

อีกทั้งพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์ ที่ได้ทรงบำเพ็ญมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่เปรียบประดุจพระโพธิสัตว์ในการบำเพ็ญพระบารมี อันยิ่งใหญ่ด้วยการเสียสละความสุขส่วนพระองค์ ช่วยเหลือเกื้อกูลอาณาประชาราษฎร์ ให้ประสบแต่ความผาสุกตามหลักธรรมของพระพุทธศาสนา

 ในการนี้ สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด ได้พิจารณาแล้วเห็นประโยชน์อันควรนำออกเผยแพร่ให้กว้างขวาง จึงได้ร่วมกันจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” เพื่อเฉลิมพระเกียรติ  

อีกทั้ง บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) ได้สนับสนุนการจัดทำหนังสือทศชาติ เป็น E-Book และ Audiobook เพื่อให้ประชาชนผู้สนใจสามารถติดตามได้ในหลากหลายช่องทาง

ซึ่งหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับเฉลิมพระเกียรติดังกล่าวนี้ ใช้ภาษาที่เรียบง่าย เพื่อให้เป็นพุทธชาดกที่ประชาชนในทุกระดับชั้นสามารถเข้าถึงแก่นธรรมของพระพุทธศาสนาได้อย่างทั่วถึงเท่าเทียมกัน

ท่านสามารถ โหลดหนังสือทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ ได้ที่

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

ขุนเขาย่อมมีวันทลาย

สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง

แต่ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

“ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ

: ชาติที่ ๖ พระภูริทัต ศีล คือ อาภรณ์ประดับกาย

“ใครต้องการหนัง

เอ็น กระดูก หรือเลือด ของเรา

ก็จงเอาไปเถิด”

พระพุทธเจ้าตรัสเล่าเรื่องราวในอดีตชาติของพระองค์ เมื่อครั้งเกิดเป็นพญานาคชื่อ ภูริทัต ทรงมีพระปณิธานที่จะบำเพ็ญ “ศีลบารมี” ตั้งใจอย่างเด็ดเดี่ยวที่จะรักษาศีลไม่ให้ขาด  ไม่ให้ถูกทำลาย  แม้จะได้รับความทุกข์ทรมานอย่างไรก็ตาม ก็จะไม่ทำร้ายผู้อื่นให้ได้รับความลำบาก เดือดร้อน

ภูริทัตชาดก ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต และ อรรถกถา ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต

ขณะตรัสเล่าเรื่องภูริทัต พระพุทธเจ้า ประทับอยู่ที่พระเชตวันมหาวิหาร

ในวันอุโบสถวันหนึ่ง พวกอุบาสกต่างก็รักษาศีลอุโบสถตั้งแต่เช้าตรู่ จากนั้น ก็ถวายทาน  ครั้นตะวันชายบ่ายคล้อยเย็นลง ต่างก็ถือดอกไม้ธูปเทียนไปยังพระเชตวัน เพื่อฟังพระธรรมเทศนาจากพระพุทธองค์

ตามปกติ เมื่อพระบรมศาสดาเสด็จมายังธรรมสภา ประทับนั่งบนอาสนะที่จัดเตรียมไว้สำหรับพระองค์  หากวันไหนพระภิกษุสงฆ์สนทนากันด้วยเรื่องอะไร พระองค์ก็จะยกเรื่องนั้นขึ้นมาแสดง

ในวันนั้น หมู่ภิกษุสงฆ์สนทนากันเกี่ยวกับข้อประพฤติในอดีตของพระพุทธเจ้า สืบเนื่องมาจาก การรักษาศีลอุโบสถของพวกอุบาสก พระพุทธเจ้าเสด็จมา ตรัสว่า การรักษาศีลอุโบสถโดยมีพระพุทธเจ้าเป็นอาจารย์คอยให้โอวาท แม้จะเป็นการกระทำที่ทำได้ยากก็จริงอยู่ แต่ก็ไม่น่าอัศจรรย์ เหมือนบัณฑิตในอดีตกาล ทั้งที่เป็นผู้มียศอันยิ่งใหญ่ แม้ไม่มีอาจารย์สอน ก็สละยศเช่นนั้น ไปรักษาศีลอุโบสถได้ แล้วพระองค์ก็ตรัสเล่าเรื่องราวในอดีตชาติของพระองค์ เมื่อครั้งเกิดเป็นพญานาคภูริทัต

ศึกนาคราช

          ในอดีตกาล ยังมีพระราชาพระองค์หนึ่ง พระนามว่า “พรหมทัต” ครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี  ทรงตั้งพระราชโอรสให้ดำรงตำแหน่งอุปราช  ครั้นอยู่ต่อมา พระองค์ทรงเห็นว่า  พระราชโอรสมีอำนาจมากขึ้น คุมกองกำลังทางทหารทุกหมู่เหล่า ทรงระแวงว่า พระราชโอรสจะชิงราชสมบัติ จึงรับสั่งให้ออกจากพระนครไปอยู่ที่ไหนก็ได้ตามชอบใจ เมื่อพระองค์สวรรคตแล้ว  จึงกลับมาครองราชสมบัติ

พระราชโอรสออกจากพระนครตามรับสั่งของพระบิดา มุ่งหน้าไปยังแม่น้ำยมุนา  สร้างศาลาอาศัยอยู่ระหว่างแม่น้ำยมุนากับภูเขาลูกหนึ่ง ขุดเผือกมันและเก็บผลไม้กินเป็นอาหารพอประทังชีพ

กาลนั้น นางนาคมาณวิกาตนหนึ่ง อยู่ในภพนาคใกล้ฝั่งแม่น้ำ เมื่อสามีตายแล้ว ได้เห็นนาคตนอื่นที่ยังมีสามี เกิดใจเร่าร้อนขึ้น ด้วยอำนาจกิเลส จึงออกจากนาคพิภพเที่ยวไปตามฝั่งแม่น้ำ  เห็นรอยเท้ามนุษย์ จึงเดินตามไปจนถึงศาลาหลังหนึ่ง

ขณะนั้น พระราชโอรสเข้าป่าเก็บผลไม้ นางจึงเข้าไปที่ศาลา เห็นเครื่องปูลาดทำด้วยไม้  และบริขารอื่น ๆ ก็ทราบว่า เป็นที่อยู่ของบรรพชิต คิดจะทดลองดูว่า บรรพชิตรูปนั้น บวชด้วยศรัทธา หรือไม่ ถ้าบวชด้วยศรัทธา ก็จะน้อมไปในเนกขัมมะ จะไม่นอนบนที่นอนที่ตกแต่งไว้ แต่ถ้านอนก็แสดงว่า ไม่ได้บวชด้วยศรัทธา เมื่อเป็นเช่นนี้ เขาก็เป็นสามีของตนได้ และจะอยู่ร่วมกันที่บรรณศาลาแห่งนี้

นางจึงกลับนาคพิภพ นำดอกไม้ทิพย์มาจัดแจงที่นอนและประดับศาลาให้งดงาม แล้วกลับไป ยังนาคพิภพตามเดิม

เมื่อพระราชโอรสกลับมาในเวลาเย็น เข้าไปในบรรณศาลา ก็แปลกใจว่า ดอกไม้มาจากไหน  กลิ่นหอมเหลือเกิน ใครมาจัดเตรียมที่นอนเอาไว้ ทรงเห็นที่นอนแล้ว ก็ดีใจว่า ไม่ได้นอนที่นอนอย่างนี้ มานานมากแล้ว จึงนอนพลิกกลับไปกลับมาบนที่นอนด้วยความสุขใจ เพราะไม่ได้บวชด้วยศรัทธา  ครั้นแล้วก็หลับไป มาตื่นอีกทีในวันรุ่งขึ้นเวลาสายแดดแรงแล้ว พระราชโอรสจึงต้องรีบออกไปหาผลไม้  โดยไม่ได้เก็บกวาดศาลา

นางนาคมาณวิกา ออกจากนาคพิภพ มาตรวจดู เห็นที่นอนดอกไม้ยับยู่ยี่ ก็รู้ได้ทันทีว่า ท่านผู้นี้  ไม่ได้บวชด้วยศรัทธา ยังติดอยู่ในความสุขกับการใช้ชีวิต เป็นสามีตนได้ จึงเก็บกวาดดอกไม้เก่า และนำดอกไม้ใหม่มาตกแต่งไว้เหมือนเดิม ประดับศาลา โปรยดอกไม้ ตามที่จงกรม แล้วกลับไปยังนาคพิภพตามเดิม

วันนั้น พระราชโอรสก็นอนบนที่นอนดอกไม้ ครั้นรุ่งขึ้น ทรงเฝ้าคิดวนเวียนอยู่ว่า ใครมาประดับ ศาลาไว้ พระองค์จะต้องรู้ให้ได้ จึงทำทีไปเก็บผลไม้ตามปกติ แล้วแอบหลบอยู่ในที่กำบัง  ไม่ไกลจากศาลา

ส่วนนางนาคมาณวิกา ถือของหอมและดอกไม้เป็นจำนวนมาก มายังศาลา พอพระราชโอรส เห็นนางนาคมาณวิการูปร่างหน้าตาแช่มช้อยงดงามยิ่งนัก ก็เกิดความรักในทันที แต่ก็ยังไม่แสดงตน รอให้นางจัดเตรียมที่นอนดอกไม้เสร็จแล้ว จึงค่อย ๆ ย่องเข้าไปหา ถามว่า  “เธอเป็นใคร”  นางนาคมาณวิกา ตอบว่า ตนชื่อ “นาคมาณวิกา” พระราชโอรส ตรัสถามว่า  “เธอมีสามีแล้วหรือยัง” นางตอบว่า “เมื่อก่อนเคยมีสามี แต่ตอนนี้เป็นหม้ายอยู่ เพราะสามีตายไปแล้ว ท่านเล่าเป็นใคร ทำไม จึงมาอยู่ในป่าเพียงลำพังคนเดียว” พระราชโอรสตรัสเล่าเรื่องราวของพระองค์ให้นางฟังว่า เป็นพระโอรสของพระเจ้ากรุงพาราณสี แล้วตรัสถามถึงสาเหตุที่นางออกจากนาคพิภพมาที่นี้  นางตอบว่า “เมื่อสามีตายแล้ว เธอได้เห็นนางนาคตนอื่นใช้ชีวิตอยู่กับสามี จึงออกจากภพนาคมา หวังจะได้สามี”

พระราชโอรส ตรัสว่า “แม้เรา ก็ไม่ได้บวชด้วยศรัทธา เพราะถูกพระบิดาขับไล่ จึงมาอยู่ที่นี่  เธอ อย่าคิดมากไปเลย เราเป็นสามีของเธอได้ เราทั้งสอง จะอยู่ด้วยกัน” แล้วทั้งสอง ก็ตกลงใจอยู่ร่วมกัน นางนาคสร้างตำหนักมีค่ามาก ด้วยอานุภาพของตน ตั้งแต่นั้นมา พระราชโอรสก็ได้เสวย ข้าวและน้ำทิพย์ เลี้ยงชีวิต

อยู่ต่อมา นางนาคมาณวิกา ได้ตั้งครรภ์คลอดบุตรเป็นชาย จึงตั้งชื่อให้ว่า “สาครพรหมทัต”  เพราะประสูติที่ริมฝั่งแม่น้ำ ในเวลาที่สาครพรหมทัตเดินได้ นางนาคมาณวิกา ก็ได้คลอดบุตรอีกคน เป็นหญิง และตั้งชื่อให้ว่า “สมุททชา” เพราะนางเกิดที่ริมฝั่งสมุทร  

วันเวลาผ่านไป พรานป่าชาวกรุงพาราณสีคนหนึ่ง ล่าสัตว์มาถึงที่นั้น ได้พูดคุยสนทนากัน  เกิดจำพระราชโอรสได้ ครั้นกลับถึงพระนคร ก็เป็นช่วงเวลาเดียวกันกับพระราชาเสด็จสวรรคต  พวกอำมาตย์ถวายพระเพลิงพระบรมศพพระราชาเสร็จแล้ว ได้ประชุมกันในวันที่ ๗ เพื่อประกอบพิธีอัศวเมธ หาพระราชาพระองค์ใหม่ เนื่องจากไม่รู้ว่า พระราชโอรสยังมีชีวิตอยู่หรือไม่

ขณะนั้น พรานป่า ได้เข้าไปในพระนคร รู้ข่าวที่พระราชาสวรรคต จึงไปพบพวกอำมาตย์  บอกให้ทราบว่า พระราชโอรสยังมีชีวิตอยู่ ขณะที่ตนเข้าป่าล่าสัตว์ ได้พบกับพระองค์ใกล้ฝั่งแม่น้ำแห่งหนึ่ง ตนได้พักอาศัยอยู่กับพระองค์ถึงสองสามวัน พวกอำมาตย์ ให้นายพรานนำทางไปพบพระราชโอรส กราบทูลให้ทราบว่า พระราชา  สวรรคตแล้ว และทูลขอให้พระองค์กลับไปครองสิริราชสมบัติ

พระราชโอรส เข้าไปหานางนาคมาณวิกา แจ้งให้ทราบว่า พระบิดาสวรรคตแล้ว และพวกอำมาตย์ได้มาเชิญให้ไปขึ้นครองราชสมบัติในกรุงพาราณสี พวกเราทั้งสองจะไปด้วยกัน  นางได้ยินเช่นนั้น รู้สึกหวั่นไหวกล่าวว่า “หม่อมฉัน ไปกับพระองค์ไม่ได้ พวกเรามีชาติเป็นนาค  มีพิษร้าย โกรธง่าย แม้เพราะสาเหตุเพียงเล็กน้อย การอยู่กับหญิงร่วมสามี เป็นเรื่องลำบาก  สำหรับคนที่โกรธง่าย ถ้าหม่อมฉันเห็นหรือได้ยินอะไรที่ขัดเคืองใจนิดเดียว ก็จะโกรธ มองดูอะไร  ก็จะถูกแผดเผามอดไหม้เป็นเถ้าธุลีชั่วพริบตา หม่อมฉันจึงไปกับพระองค์ไม่ได้” แม้วันรุ่งขึ้นพระราชโอรส ก็อ้อนวอนเธออีกครั้ง

นางยังยืนยันกับพระราชโอรสเหมือนเดิมว่า “ไม่ว่าจะอย่างไร หม่อมฉันก็ไปกับพระองค์ไม่ได้  ส่วนลูกของเรา เป็นชาติมนุษย์ เพราะเกิดร่วมกันกับพระองค์ ถ้าพระองค์ยังรักหม่อมฉัน ก็ขออย่าละเลยลูกของเรา พวกเขาเป็นเหมือนพืชน้ำ มีความละเอียดอ่อน เมื่อเดินทางไกล ต้องลำบาก เพราะลมแดด อาจตายได้ ขอให้ขุดเรือลำหนึ่ง ใส่น้ำให้เต็ม แล้วให้พวกเขา ได้เล่นน้ำขณะเดินทาง  เมื่อถึงพระนคร จึงให้ขุดสระโบกขรณีไว้ให้พวกเขาเล่น ทำอย่างนี้ จะทำให้ลูก ๆ ไม่ลำบาก”  

ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว นางนาคมาณวิกา ได้กราบลาพระราชโอรส และสวมกอดลูกทั้งสอง  แนบระหว่างอก จูบที่ศีรษะ มอบให้พระราชโอรส นางร้องไห้คร่ำครวญ ด้วยความเศร้าโศก  ปิ่มจะขาดใจ ด้วยความอาลัยรักลูกและสามี แล้วหายกลับไปยังนาคพิภพตามเดิม

แม้พระราชโอรส ก็เศร้าโศกไม่ต่างกัน ทรงร้องไห้น้ำนองหน้า เมื่อระงับความเศร้าโศกได้แล้ว ทรงเช็ดน้ำตา เสด็จออกจากนิเวศน์ ไปพบเหล่าอำมาตย์ พวกอำมาตย์อภิเษกพระราชโอรสกลางป่านั่นเอง แล้วทูลเชิญเสด็จนิวัตกลับสู่พระนคร

พระราชา รับสั่งให้ขุดเรือ ยกขึ้นเกวียน ใส่น้ำให้เต็ม โปรยดอกไม้หลากสี งดงาม มีกลิ่นหอมลงในน้ำ ให้บุตรทั้งสองเล่นขณะเดินทาง

พวกอำมาตย์ นำพระราชาเสด็จถึงกรุงพาราณสี แวดล้อมไปด้วยหญิงนักฟ้อน อำมาตย์ และประชาชน ที่มารอรับเสด็จอย่างเนืองแน่น

ทูตจากแดนมนุษย์

พระราชาทรงให้ขุดสระโบกขรณีไว้สำหรับพระโอรสพระธิดาทั้งสองพระองค์ อยู่มาวันหนึ่ง  ขณะทั้ง ๒ พระองค์ พากันเล่นน้ำในสระโบกขรณี ได้มีเต่าตัวหนึ่ง พลัดหลงเข้าไปในสระแล้วหาทางออกไม่เจอ จึงพยายามดำลึกลงไปใต้พื้นสระเพื่อหาทางออก ครั้นโผล่ศีรษะขึ้นมา  เห็นพวกเด็ก ๆ ได้ดำลึกลงไปอีก พวกเด็กเห็นเต่าจึงตกใจกลัว วิ่งหนีไปเฝ้าพระบิดา กราบทูลว่า “มียักษ์น่ากลัว ในสระ” เพราะไม่เคยเห็นเต่า พระราชารับสั่งให้เจ้าพนักงานไปจับยักษ์ตนนั้นมา  

พวกเจ้าพนักงานทอดเเหจับเต่าไปถวายพระราชา พระกุมารและพระกุมารีทั้งสองเห็นเต่า ก็ร้องลั่น ว่า “พ่อ นี่ปีศาจ พ่อ นี่ปีศาจ” พระราชาทรงกริ้วเต่าเป็นอย่างมาก เพราะทรงรักพระโอรส จึงรับสั่งให้ลงโทษเต่า เจ้าพนักงานคนหนึ่ง ให้ความเห็นว่า ควรเอาใส่ครกตำให้แหลก บางคนบอกว่า เต่าตัวนี้ สร้างเวรสร้างกรรมให้พระราชา ควรเอาไปปิ้งกิน บางคนบอกว่า ควรต้มในกระทะเดือด แต่อำมาตย์ คนหนึ่ง บอกว่า ควรจะโยนลงในวังน้ำวนแม่น้ำยมุนา แรงน้ำจะกระแทกกระดองมันให้แหลกละเอียด  จึงจะสาสมกับสิ่งที่เต่าตัวนี้กระทำ

เต่าได้ยิน จึงโผล่หัวออกมาจากกระดอง พูดว่า “เราทำผิดอะไร จึงลงโทษเช่นนี้ การลงโทษ อย่างอื่น เราพอรับได้ แต่ท่านผู้นี้ หยาบช้าเหลือเกิน อย่าพูดอย่างนี้”

พระราชา ทรงดำริว่า เต่าตัวนี้ กลัวถูกโยนลงไปในวังน้ำวนแม่น้ำยมุนา ควรจะทำเช่นนั้น  มันจึงจะทุกข์ จึงรับสั่งให้ทิ้งลงไปในวังน้ำวนแม่น้ำยมุนา เต่าถูกกระแสน้ำวนหมุนดิ่งลงไปถึงนาคพิภพ จนไปโผล่ยังที่อยู่ของพญานาค

พวกนาคมาณพบุตรของท้าวธตรฐนาคราช กำลังเล่นน้ำอยู่ในวังน้ำวนนั้น เห็นเต่า จึงสั่งให้จับ ไปเป็นทาส เต่าคิดว่า เราหนีพ้นจากเงื้อมมือพระเจ้าพาราณสีมาได้ กลับตกมาอยู่ในเงื้อมมือของพวกนาค ทำอย่างไร เราจะรอดพ้นไปได้ จึงคิดหาอุบายหลอกพวกนาคว่า ตนเป็นเต่า ชื่อ “จิตตจูฬ” เป็นราชทูตพระเจ้าพาราณสี มาเฝ้าท้าวธตรฐนาคราช เพราะพระเจ้าพาราณสี  มีความประสงค์จะให้พระธิดา แก่ท้าวธตรฐนาคราช ขอให้นำตนไปเข้าเฝ้าท้าวธตรฐนาคราช

นาคมาณพ หลงเชื่อ จึงนำเต่าไปเฝ้าพญานาคราช พญานาคราช เห็นเต่า ก็พอพระทัย  พูดสัพยอกว่า “เจ้าผู้มีรูปร่างน่าเกลียดเช่นนี้ ไม่น่าจะเป็นนักการทูตได้” เต่าได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า  “ทูตจะต้องตัวสูงเท่าลำตาลหรือพระเจ้าข้า ความจริงแล้ว ร่างกายจะตัวเล็กหรือใหญ่ไม่สำคัญ  การทำหน้าที่ให้สำเร็จตามที่ได้รับมอบหมายสำคัญกว่า โดยมากทูตของพระราชาข้าพระองค์เป็นมนุษย์  ย่อมทำหน้าที่บนบก นกย่อมทำหน้าที่ในอากาศ ส่วนข้าพระองค์ ชื่อว่า “จิตตจูฬ” ได้รับฐานันดรศักดิ์ เป็นที่โปรดปรานของพระราชา เป็นผู้ปกครองนิคม เป็นราชทูตผู้ทำหน้าที่ในน้ำ ขอพระองค์อย่าดูหมิ่น รูปร่างข้าพระองค์เลย” พญานาคธตรฐ ถามเต่านั้นว่า “พระราชาส่งท่านมาทำไม”

เต่ากราบทูลว่า “พระเจ้ากรุงพาราณสี ทรงดำริว่า พระองค์ได้เชื่อมสัมพันธไมตรีกับพระราชาทั่วทั้งชมพูทวีปแล้ว บัดนี้ พระองค์ควรเชื่อมสัมพันธไมตรีกับท้าวธตรส ทรงมีพระประสงค์ จะถวายเจ้าหญิงสมุททชา จึงส่งข้าพระองค์มากำหนดวันรับพระธิดา”

พญานาคธตรฐ ทรงยินดี ให้มอบเครื่องบรรณาการแก่ราชทูตจากโลกมนุษย์ แล้วส่งนาคมาณพ ๔ ตน ไปพร้อมกับเต่า เพื่อกำหนดวันส่งตัว พวกนาคมาณพ นำเต่าออกจากนาคพิภพ มาจนถึงโลกมนุษย์ พอเต่าเห็นสระบัวในระหว่างแม่น้ำยมุนากับกรุงพาราณสี คิดจะวางแผนหนี จึงหลอกนาคมานพว่า “พระราชาของเรา ตลอดจนพระมเหสี และพระโอรส ทราบว่า เราจะเที่ยวไปทางน้ำ  จึงบอกให้เก็บดอกบัวไปถวาย เราจะลงไปเก็บดอกบัวในสระก่อน ถ้าเห็นช้า ก็ให้พวกท่านล่วงหน้า  เข้าพระนครไปก่อน แล้วค่อยไปพบกันที่พระราชนิเวศน์”

นาคมาณพ หลงเชื่อ จึงปล่อยเต่านั้นไป เมื่อเต่าลงสระบัวได้ ก็แอบอยู่ ไม่ยอมโผล่หัวขึ้นมา  นาคมาณพเห็นเต่าช้าเกินไป จึงแปลงกายเป็นมาณพ เข้าไปเฝ้าพระราชา ด้วยเข้าใจว่า จะเจอเต่าในพระราชนิเวสน์ ตามที่นัดแนะกันเอาไว้

ทูตจากนาคพิภพ

พระราชาทรงปฏิสันถารมาณพ แล้วตรัสถามว่า มาจากไหน พวกนาคมาณพทูลว่า  “พวกข้าพระองค์ เป็นทูตของพญานาคธตรฐ ท้าวเธอ ถามถึงความไม่มีโรคของพระองค์ หากพระองค์ มีความประสงค์สิ่งใด ก็ทรงบอก ท้าวเธอจะจัดหามาถวาย ทราบว่า พระองค์ จะประทานเจ้าหญิงสมุททชา  ให้พระราชาพวกข้าพระองค์ หรือ พระเจ้าข้า”   

พระราชา ตรัสว่า “ตั้งแต่ไหนแต่ไรมา มนุษย์ไม่เคยทำการวิวาห์กับพวกนาค พวกเราเป็นมนุษย์ แล้วจะกระทำความสัมพันธ์กับนาค ซึ่งเป็นสัตว์เดรัจฉานได้อย่างไร”

พวกนาคมาณพ ฟังเช่นนั้นแล้ว กล่าวด้วยความเคืองแค้นว่า “ถ้าพญานาคธตรฐ ไม่เหมาะสมกับมนุษย์ แล้วทำไม พระองค์จึงส่งเต่า ข้ารับใช้ ชื่อว่า “จิตตจูฬ” เป็นราชทูตไปทูลพระราชาของพวกเราว่า จะให้พระธิดา ชื่อว่า “สมุททชา” เล่า ครั้นส่งสาส์นไปแล้ว กลับกล่าวดูหมิ่นพระราชาของพวกเราเช่นนี้ พวกเราเป็นนาค รู้ว่าจะต้องทำอย่างไร พระองค์เป็นใหญ่เหนือกว่ามนุษย์ทั้งปวง แต่กลับทำเยี่ยงนี้ เห็นทีจะต้องสละพระชนม์ชีพ หรือแว่นแคว้น เสียเป็นแน่ เพราะเมื่อพวกนาคโกรธ ชีวิตมนุษย์อย่างพวกท่าน ก็ไม่เหลือรอด”

พระราชา ตรัสว่า “เราไม่ได้ดูหมิ่นท้าวธตรฐ แต่ถึงแม้ท้าวธตรฐ จะมีฤทธิ์มาก เป็นใหญ่กว่า นาคทั้งปวง ก็ไม่คู่ควรกับธิดาของเรา เราเป็นกษัตริย์ของชนชาววิเทหะ และ ธิดาของเรา ก็เกิดในชาติกษัตริย์ ที่สูงส่ง ไม่คู่ควรกับเดรัจฉานซึ่งกินกบเป็นอาหาร”

พวกนาคมาณพ อยากจะพ่นพิษฆ่าพระราชา แต่ก็คิดว่า ตนเป็นราชทูต ถูกส่งมากำหนดวันมงคล กลับมาทำการอันเป็นอัปมงคล ฆ่าพระราชานี้เสีย เป็นเรื่องไม่สมควร จึงลุกออกจากพระราชนิเวศน์ แทรกแผ่นดินกลับนาคพิภพ ถูกพญานาคราช ถามว่า “พวกท่านรับตัวเจ้าหญิงมาแล้วหรือ” นาคมาณพกราบทูลว่า “พระองค์ส่งพวกข้าพระองค์ไป ด้วยสาเหตุอันไม่สมควร  ถ้าพระองค์ประสงค์จะประหารชีวิตพวกข้าพระองค์ ก็จงประหารเถิด พระเจ้ากาสีนั้นทั้งด่าทั้งบริภาษ พระองค์เหลือเกิน ยกพระธิดาของตนขึ้นข่ม เพราะหลงชาติ” ครั้นแล้ว จึงกราบทูลเรื่องทั้งหมดให้ฟัง

พญานาคราช โกรธมาก รับสั่งให้ประชุมพลนาค มีนาคกัมพลอัสสดร ซึ่งเป็นญาติฝ่ายมารดา ของพระองค์ เป็นต้น ไปกรุงพาราณสี แต่สั่งห้ามไม่ให้ทำร้ายใคร ๆ

พวกพลนาคทั้งหลาย ถามว่า “ถ้าไม่ให้ทำร้ายใคร ๆ เมื่อพวกข้าพระองค์ไปถึงที่นั้นแล้ว จะต้องทำอย่างไร ควรพ่นพิษใส่ใคร ให้เป็นผุยผง” พญานาคราชธตรฐ ไม่ต้องการให้เจ้าหญิงเกิดอันตราย  เพราะมีจิตรักพระธิดา จึงสั่งไม่ให้ทำอันตรายใคร ๆ แต่ให้แผ่พังพาน ห้อยอยู่ตามบ้านเรือน ตามสระน้ำ  ตามทางเดิน ตามทาง ๔ แพร่ง บนยอดไม้ และบนเสาระเนียด

ตอนแรก เนรมิตกายให้มีขนาดใหญ่ก่อน แล้วแผ่พังพานห้อยหัวลง และเลื้อยอยู่ทุกหนทุกแห่ง  ทั้งในห้อง นอกห้อง ใต้เตียง บนเตียง หรือบนตั่ง ให้พ่นควันส่งเสียง “ซู่ ซู่” แต่อย่าปรากฏตัวให้เด็ก  คนชรา หญิงมีครรภ์ และเจ้าหญิงสมุททชาเห็น

แม้พระองค์ ก็จะเนรมิตกายเผือกใหญ่โต วนขนดล้อมนครกาสีไว้ ๗ ชั้น ปิดด้วยพังพานใหญ่ให้มืดมนไปทั่ว ทำให้ประชาชน เกิดความกลัว

พวกพลนาคทั้งหลาย ได้ทำตามรับสั่ง ต่างแปลงร่างแตกต่างกันไป

เช้าวันนั้น ราตรีสว่างแล้ว แต่ทั่วทั้งมหานครกาสี ตลอดจนพระราชนิเวศน์ กลับมืดมิด  ถูกปกคลุมด้วยลมหายใจของพวกนาค ที่แผ่พังพาน ข่มขู่ผู้คนชาวเมืองกาสีอยู่ทุกหนทุกแห่ง  ไม่ว่าจะเป็นบ้านเรือน บึง ถนนหนทาง ยอดไม้ และเสาระเนียด

ชาวพระนคร พากันตกใจกลัว จึงพูดกับพญานาคว่า ท่านเบียดเบียนพวกเราทำไม  พวกนาคกล่าวว่า “พระราชาของพวกท่าน บอกว่า จะให้พระธิดาแก่พระราชาเรา เมื่อส่งทูตไปกลับไร้สัจจะ ทั้งด่าทั้งบริภาษพระราชาเรา ถ้าไม่ให้พระธิดา เราจะฆ่าชาวพระนครให้หมด” มนุษย์อ้อนวอนว่า จะไปกราบทูลขอร้องพระราชา จึงพากันไปชุมนุมเรียกร้องที่ประตูพระราชวัง ต่างร้องไห้คร่ำครวญขอให้พระราชาช่วยเหลือ

ฝ่ายมเหสีของพระราชา บรรทมอยู่ในห้องของตน ๆ ต่างก็ส่งเสียงกรีดร้องโวยวายลั่นขึ้นอย่างพร้อมเพรียงกัน อ้อนวอนขอให้พระราชาประทานพระธิดาแก่พญานาค

ส่วนพระเจ้ากาสี ก็สะดุ้งตื่น เพราะเสียงโกลาหลของชาวเมือง และเสียงกรีดร้องของพระมเหสี ครั้นแล้ว นาคมาณพทั้ง ๔ ตน ก็ปรากฏตัว แสดงอาการเหมือนจะฉกพระเศียรพระองค์  พร้อมข่มขู่ว่า “จะให้พระธิดา หรือไม่ให้” ทรงได้ยินเสียงชาวพระนคร และมเหสีร้องคร่ำครวญ  ขอความช่วยเหลือ ดังไปทั่วพระราชวัง แม้พระองค์เอง ก็ถูกนาคมาณพข่มขู่เหลือเกิน ทรงตกใจกลัว  จึงยอมยกพระธิดาให้ท้าวธตรฐ

ครั้นนาคราช ได้ฟังพระดำรัสดังนั้นแล้ว ก็ถอนทัพ ถอยห่างจากเมือง ไกลออกไป ประมาณ ๑ คาวุต เนรมิตนครแห่งหนึ่งขึ้น เหมือนเทพนคร แล้วส่งบรรณาการไปว่า “ขอพระองค์จงส่งพระธิดา มาให้พวกเรา” พระราชาตอบพวกนาคกลับไปว่า “เราจะส่งพระธิดาไปในความคุ้มครองของพวกอำมาตย์เรา” แล้วรับสั่งให้เรียกเจ้าหญิงมาเฝ้า นำขึ้นไปชั้นบนปราสาท เปิดสีหบัญชรออก  ชี้ให้พระธิดาดูนครอันงดงามวิจิตรตระการตาแห่งนั้น ว่า “นครนั้น อยู่ไม่ไกลจากเมืองของเรา ลูกจะเป็นอัครมเหสีของพระราชาในนครนั้น เมื่อลูกเบื่อ ก็กลับมาเยี่ยมพ่อที่เมืองของเราได้” แล้ว  ให้ประดับเจ้าหญิง ส่งไปในความคุ้มครองของอำมาตย์พระองค์  

พวกพญานาค ต้อนรับเจ้าหญิง ได้ทำสักการะพวกอำมาตย์อย่างมากมายแล้ว นำเข้าไปยังพระนคร ถวายเจ้าหญิงแก่ท้าวธตรฐ พวกอำมาตย์ได้รับเครื่องบรรณาการกลับมาเป็นจำนวนมาก ท้าวธตรฐนาคราช นำเจ้าหญิงขึ้นสู่ปราสาท ให้บรรทมบนที่นอนที่ประดับไว้อย่างวิจิตรงดงาม

พวกนางนาคมาณวิกา แปลงร่างเป็นคนค่อม และคนเตี้ย ห้อมล้อมเจ้าหญิงเหมือนคนรับใช้  มนุษย์ พอเจ้าหญิงนอนบนที่นอนทิพย์ ครั้นถูกสัมผัสอันเป็นทิพย์เท่านั้น ก็หลับไปทันที ท้าวธตรฐ นำพระธิดา และบริวารนาค หายไปในที่นั้น ได้ไปปรากฎในนาคพิภพ พร้อมกับการอันตรธานไป  ของนครเนรมิตอันวิจิตรงดงามนั้น เหมือนเปลวไฟ หายไปในอากาศ

กำเนิดพระภูริทัต

ที่นาคพิภพ พระธิดา ตื่นบรรม ทอดพระเนตรที่บรรทมทิพย์ แล้วออกเดินสำรวจไปตามปราสาทราชมณเฑียร พระราชนิเวศน์ ล้วนแล้วแต่ทำด้วยทองและแก้วมณี อุทยาน  และสระโบกขรณีร่มรื่นดารดาษด้วยดอกไม้นานาพันธุ์ออกดอกบานสะพรั่ง งดงามราวกับเทพนคร เกินที่จะจินตนาการได้ พระธิดา รู้สึกเป็นสุขใจอย่างประหลาด จึงรับสั่งถามหญิงรับใช้ว่า “เมืองนี้ ช่างงดงามเหลือเกิน ไม่เหมือนเมืองของเรา เมืองนี้ เป็นของใคร” หญิงรับใช้ทูลว่า “เป็นเมืองพระสวามีขององค์หญิง ผู้มีบุญน้อย จะไม่ได้สมบัตินี้ แต่เพราะองค์หญิง มีบุญมาก จึงได้สมบัตินี้”

ฝ่ายท้าวธตรฐนาคราช รับสั่งให้ประกาศไปทั่วนาคพิภพว่า “ใครปรากฏกายเป็นงู ให้เจ้าหญิง สมุททชาเห็น จะต้องได้รับราชทัณฑ์” เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีใครกล้าปรากฏกายเป็นงู ให้เจ้าหญิงเห็น แม้แต่คนเดียว เจ้าหญิง เข้าใจว่า เป็นโลกมนุษย์ จึงไม่ระแวงสงสัย ทรงยินดีอยู่สังวาสกับท้าวธตรฐ ด้วยความรัก จนมีพระโอรส ๔ พระองค์ คือ

๑. สุทัศนะ

๒. ทัตตะ (พระภูริทัต) ซึ่งเป็นพระโพธิสัตว์

๓. สุโภคะ

๔. อริฎฐะ

แม้พระนางสมุททชา จะประสูติพระโอรสถึง ๔ พระองค์แล้ว ก็ยังไม่ทรงทราบว่า พระองค์อยู่ในนาคพิภพ

อยู่มาวันหนึ่ง พวกนาคหนุ่ม ๆ นึกคะนองขึ้นมา จึงบอกพระโอรสอริฏฐะว่า มารดาของพระองค์ เป็นมนุษย์ ไม่ได้เป็นนางนาค พระโอรสอริฎฐะ คิดว่า เราจะทดสอบพระมารดา  

วันหนึ่ง ขณะเสวยนม พระโอรสอริฏฐะ ได้เนรมิตร่างเป็นงู ใช้ปลายหาง เสียดสีหลังเท้าพระมารดา พระนางเห็นพระโอรส กลายร่างเป็นงู จึงสะดุ้งกลัว กรีดร้องด้วยความตกพระทัย ทิ้งพระโอรสลงพื้น เล็บกระทบนัยน์ตาพระโอรสแตก เลือดไหลเป็นทาง ท้าวธตรฐนาคราช  ได้ยินเสียงกรีดร้องของพระนางสมุททชา จึงตรัสถามว่า “นั่น เสียงใคร” ทรงสดับสิ่งที่พระโอรสกระทำ  จึงเสด็จไปด้วยความเกรี้ยวกราด รับสั่งให้นำพระโอรสอริฏฐะ ไปประหารชีวิต ว่า “เอาเด็กคนนี้ไปฆ่าทิ้งเสีย”

พระนางสมุททชา ทราบว่า พระราชาทรงกริ้ว จึงตรัสด้วยความรักพระโอรสว่า “ตาลูกก็แตกแล้ว พระองค์ ยกโทษให้ลูกเถิด” เมื่อพระนาง ตรัสอย่างนั้น พระราชา ก็ใจอ่อน ไม่ทรงทราบว่า  จะทำอย่างไร จึงยอมยกโทษให้

ในวันนั้นเอง พระธิดา จึงทราบว่า มหานครอันงดงามแห่งนี้ คือ นาคพิภพ ตั้งแต่นั้นมา  พระโอรสอริฏฐะ ก็ได้ชื่อว่า “กาณาริฏฐะ” แปลว่า อริฏฐะบอด

ครั้นพระโอรสทั้ง ๔ พระองค์ เจริญวัยแล้ว พระบิดา ได้มอบราชสมบัติให้ แห่งละ ๑๐๐ โยชน์  มีอิสริยยศมาก ห้อมล้อมไปด้วยเหล่านางนาคสาว พระโอรสทั้ง ๓ พระองค์ จะกลับมาเฝ้าพระบิดา และพระมารดา เดือนละครั้ง ส่วนพระโอรสทัตตะ พระโพธิสัตว์พระองค์เดียว จะมาทุก ๑๕ วัน

พระโพธิสัตว์นั้น ทำหน้าที่ช่วยพระบิดาสามารถช่วยแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นในนาคพิภพได้  พระบิดา จึงนำไปเฝ้าท้าววิรูปักข์มหาราชด้วยเสมอ

อยู่มาวันหนึ่ง ท้าววิรูปักข์มหาราช พร้อมด้วยนาคบริวาร ได้ไปยังไตรทศบุรี บนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ต่างนั่งแวดล้อมพระอินทร์ ถกปัญหาที่ถามกันในหมู่เทพ แต่วันนั้น ไม่มีเทพตนใดสามารถตอบคำถามได้ ขณะนั้น พระโพธิสัตว์ ซึ่งนั่งอยู่ท่ามกลางหมู่เทพ ได้ขอตอบปัญหา  และสามารถตอบปัญหานั้น ได้อย่างถูกต้อง

ท้าวสักกเทวราช ทรงบูชาพระโพธิสัตว์ ด้วยดอกไม้ธูปเทียนทิพย์ แล้วตั้งชื่อใหม่ ให้พระโพธิสัตว์ ทรงตรัสว่า ทัตตะ เธอมีปัญญากว้างขวาง ยิ่งใหญ่เสมอด้วยแผ่นดิน ตั้งแต่นี้ไป  เธอจงชื่อว่า “ภูริทัต” ผู้มีปัญญาประหนึ่งแผ่นดิน

รักษาอุโบสถศีล

ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา พระภูริทัต ได้ไปอุปัฎฐากพระอินทร์ เป็นประจำ เห็นเวชยันต์มหาปราสาท ประดับประดาแพรวพราวงดงาม และเห็นสมบัติของพระอินทร์ น่ารื่นรมย์ยิ่งนัก  เกลื่อนกล่นไปด้วยนางเทพอัปสรมากมาย ทรงเกิดเบื่อหน่ายในการมีชีวิตแบบพญานาค ที่ต้องจับกบจับเขียดกินเป็นอาหาร ต้องการไปเกิดในสวรรค์ และจะต้องรักษาศีลอุโบสถ บำเพ็ญกุศลที่จะทำให้ไปเกิดในสวรรค์ เมื่อกลับถึงนาคพิภพแล้ว จึงทูลลาพระมารดาและพระบิดาว่า จะไปรักษาศีลอุโบสถ^๑

พระมารดาและพระบิดาทรงอนุญาต แต่ด้วยความเป็นห่วง จึงขอให้หาสถานที่บำเพ็ญภายในอุทยานที่เงียบสงบแห่งหนึ่ง ในนาคพิภพเท่านั้น อย่าออกไปข้างนอก เพราะเกรงจะเกิดอันตราย เนื่องจากนาคทั้งหลาย เมื่อออกจากนาคพิภพแล้ว มักจะเกิดอันตรายเสมอ

พระโพธิสัตว์ทูลรับว่า จะจำศีลอุโบสถในพระราชอุทยานในนาคพิภพ แต่ขณะพระโพธิสัตว์บำเพ็ญอุโบสถศีล นางนาคสาวต่างนำดนตรีนานาชนิดมาห้อมล้อมบรรเลงขับกล่อมอยู่เสมอ จึงไม่สามารถบำเพ็ญอุโบสถศีลให้สมบูรณ์ได้

๑ ศีลอุโบสถ คือ ศีลที่รักษาตามกาลสมัย มีระยะเวลารักษาวันหนึ่งกับคืนหนึ่ง ในวันอุโบสถ พอตะวันขึ้นวันใหม่ ก็เป็นอัน หมดเขตศีลอุโบสถ ศีลอุโบสถ หากสมาทานรักษา ในวันที่ไม่ใช่วันอุโบสถ เรียกว่า ศีล ๘ ศีลอุโบสถที่รักษาในปัจจุบันมี ๘ ประการ  คือ

          ๑ เว้นจากการฆ่าสัตว์ตัดชีวิต ๒ เว้นจากการลักทรัพย์ ๓ เว้นจากการประพฤติผิดพรหมจรรย์  ๔ เว้นจากการพูดเท็จ  ๕ เว้นจากการดื่มสุรา และเมรัย ของมึนเมา ๖ เว้นจากการทานอาหารหลังจากเที่ยงวันไปแล้ว จนถึงอรุณขึ้นมาใหม่ ๗ เว้นจากการร้องรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ดูการละเล่น การลูบไล้ทาด้วยของหอม และประดับประดาเครื่องแต่งกาย ๘ เว้นจากการนอนบนที่นอนสูงใหญ่

พระโพธิสัตว์ คิดว่า ถ้าอยู่ที่นี้ต่อไป คงไม่สามารถบำเพ็ญอุโบสถศีลให้สำเร็จได้ ควรจะไปรักษา ในโลกมนุษย์ จึงออกจากนาคพิภพไป โดยไม่ได้บอกให้พระมารดาและพระบิดาทราบ เพราะเกรงว่า  จะถูกห้าม บอกเพียงพวกภรรยาว่า จะไปขดขนดเข้าสมาธิบนจอมปลวกในโลกมนุษย์ ไม่ไกลจากต้นไทรใหญ่ริมฝั่งแม่น้ำยมุนา จะอธิษฐานอุโบสถศีลตลอดคืนจนรุ่งสาง พอตะวันขึ้นให้ผลัดเปลี่ยนกันครั้งละ ๑๐ นาง นำของหอมและดอกไม้ไปบูชา แล้วบรรเลงดนตรี ตรงแม่น้ำยมุนา  จากนั้น ค่อยกลับมายังนาคพิภพพร้อมกัน

พระโพธิสัตว์ ออกจากนาคพิภพ ไปขดขนดบนจอมปลวก อธิษฐานอุโบสถกรรม ๔ ประการว่า “ใครต้องการหนัง เอ็น กระดูก หรือเลือด ของเรา ก็จงเอาไปเถิด”  

ครั้นแล้ว ได้เนรมิตร่างประมาณเท่างอนไถ นอนรักษาอุโบสถศีลอยู่อย่างนั้น จนกว่าอรุณจะขึ้น วันใหม่เท่านั้น นางนาคมาณวิกา ผู้เป็นภรรยา จึงจะมาปรนนิบัติ ตามที่พระโพธิสัตว์สั่งไว้ บูชาด้วยของหอม และดอกไม้ บรรเลงดนตรี แล้วนำพระองค์ กลับมานาคพิภพตามเดิม     

พระโพธิสัตว์ ได้รักษาอุโบสถศีล โดยทำนองนี้ วันเวลาได้ผ่านไปยาวนาน  

จอมพราน

ในกาลนั้น ยังมีพราหมณ์คนหนึ่งยึดอาชีพเป็นพรานป่าล่าเนื้อ อาศัยอยู่ใกล้ประตูกรุงพาราณสี  ผู้คนจึงเรียกชื่อเขาว่า “พรานเนสาทะ” พรานนั้น ออกป่าล่าสัตว์กับลูกชาย ชื่อ “โสมทัต” ใช้หลาวยนต์ และบ่วงแร้ว ดักกวางได้ ก็ฆ่า แล้วแล่เนื้อ หาบมาขาย เลี้ยงชีพ

อยู่ต่อมาวันหนึ่ง เป็นวันพระอุโบสถ นายพรานเนสาทะกับลูกชาย ออกป่าล่าสัตว์ตั้งแต่เช้าก็ยังดักสัตว์ไม่ได้แม้แต่ตัวเดียว แม้กระทั่งเหี้ยตัวหนึ่ง ก็ยังไม่ได้ จึงบอกลูกว่า “โสมทัต ลูกพ่อ ถ้าเรากลับบ้านมือเปล่า แม่ของลูก ต้องเล่นงานเราทั้งสองเป็นแน่ ถึงอย่างไร เราต้องได้สัตว์สักตัวหนึ่งกลับบ้าน” จึงบ่ายหน้าเดินดุ่มตรงไปทางจอมปลวกที่พระโพธิสัตว์ขดขนด รักษาศีลอยู่ เห็นรอยกวางมากมาย ลงไปกินน้ำที่แม่น้ำยมุนา จึงบอกลูกให้ถอยออกไป นายพรานหยิบธนูออกมา ยืนแอบอยู่ที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง คอยดักยิงกวาง ที่จะลงกินน้ำ

ครั้นเวลาเย็น กวางตัวหนึ่ง ลงมากินน้ำ พรานยิงกวางตัวนั้น แต่พลาด ไม่ถูกจุดที่สำคัญ  กวางถูกลูกศร บาดเจ็บ เลือดไหล วิ่งหนีไป ด้วยความตกใจกลัว พรานสองพ่อลูก พากันวิ่งตามไป จนถึงที่มันขาดใจตาย จึงนำกวางออกจากป่า มาจนถึงจอมปลวกบริเวณต้นไทร ที่พระโพธิสัตว์จำศีล

ขณะนั้น เป็นเวลาพลบค่ำ พระอาทิตย์ลับขอบฟ้าไปแล้ว ความมืดแผ่ปกคลุมไปทั่วผืนป่า  เสียงสัตว์กลางคืนวังเวงแว่วระงมไพร ท้องฟ้าดารดาษไปด้วยแสงดาว ผืนป่ากึกก้องไปด้วยเสียงร้องของนกดุเหว่าและสาลิกา เกลื่อนกล่นไปด้วยย่านไทร มีฝูงนกดุเหว่าร้องอยู่ระงมไพร  นายพรานไม่สามารถเดินทางต่อไปได้ จึงพักค้างคืนใกล้บริเวณต้นไทรนั้น พรานสองพ่อลูกหาที่เก็บเนื้อแล้ว พากันปืนขึ้นไปขัดห้างนอนบนต้นไทรใหญ่ ครั้นเวลาใกล้รุ่ง พรานตื่นขึ้น  เอียงหู คอยฟังเสียงสัตว์ร้อง

ขณะนั้น ได้อรุณแล้ว พระอาทิตย์จับขอบฟ้า แสงเงินแสงทองทอประกายไปทั่ว  เหล่านางนาคมาณวิกา พากันมาตกแต่งอาสนะดอกไม้ สำหรับพระโพธิสัตว์ ที่ออกจากการรักษา อุโบสถศีล

พระโพธิสัตว์ กลายร่างจากงู แล้วเนรมิตร่างทิพย์ ประดับด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง  ประทับนั่งบนอาสนะดอกไม้ ดูประหนึ่งท้าวสักกเทวราช ส่วนเหล่านางนาคมาณวิกา ก็บูชาพระโพธิสัตว์ ด้วยธูปเทียน และดอกไม้ แล้วบรรเลงทิพยดนตรี ฟ้อนรำขับร้องบูชาอยู่

จอมพราน แว่วได้ยินเสียงนั้น เกิดความสงสัยว่า ใครมาบรรเลงดนตรีอยู่กลางป่าดงพงไพรเช่นนี้  จึงปลุกลูกชายให้ตื่น เพื่อจะตามเสียงนั้นไป แต่ลูกชายเหนื่อยจากการเดินทางทั้งวัน จึงไม่ตื่น  จอมพราน ตัดสินใจลงจากต้นไม้ เดินตามเสียงนั้น เข้าไปหาพระโพธิสัตว์เพียงคนเดียว

เหล่านางนาคมาณวิกา เห็นพรานปรากฏตัวขึ้น จึงตกใจกลัว แทรกแผ่นดินหนีกลับไปนาคพิภพ  มีพระโพธิสัตว์เพียงผู้เดียวเท่านั้น ที่นั่งอยู่อย่างองอาจ จอมพรานจึงถามว่า “ท่านชื่ออะไร มีนัยน์ตาแดง นั่งอยู่อย่างสง่า มีท่าทางผึ่งผาย รุ่งเรืองอยู่ท่ามกลางป่าดงพงไพรเต็มไปด้วยดอกไม้ สตรี ๑๐ คน  ที่หนีไปนั้น เป็นใคร แต่งตัวงดงาม เครื่องประดับสร้อยสังวาลย์ ล้วนทำจากทอง ยืนเคารพท่านอยู่ ท่านคงเป็นยักษ์ หรือเป็นนาค ผู้มีเดชานุภาพมาก”

พระโพธิสัตว์ นึกในใจว่า ถ้าพระองค์ จะบอกว่า พระองค์ เป็นท้าวสักกเทวราช ผู้มีฤทธิ์มาก   พรานคนนี้ ก็จะเชื่อ แต่วันนี้ ควรจะพูดความจริง เพียงอย่างเดียวเท่านั้น จึงบอกตามความจริงว่า“พราหมณ์ เราเป็นนาค ผู้มีฤทธิ์เดช ยากที่ใคร ๆ จะล่วงล้ำได้ ถ้าเราโกรธ ก็สามารถทำให้บ้านเมืองที่เจริญ พินาศไปด้วยเดช มารดาเรา ชื่อ สมุททชา บิดาเรา ชื่อ ธตรฐ พี่ชายคนโตเราชื่อ สุทัศนะ พวกญาติ เรียกเราว่า ภูริทัต”

พระโพธิสัตว์ เห็นรูปร่างนายพราน ก็ทราบว่า เป็นคนดุร้ายหยาบคาย มีลักษณะแห่งคนทรยศมิตร ถ้าเขาไปบอกหมองูมาจับ ก็จะเกิดอันตรายต่อการรักษาอุโบสถศีลของตน จึงคิดจะนำนายพราน ไปนาคพิภพ ให้ทรัพย์สมบัติมากมาย จนเป็นที่พอใจ จะได้ไม่ต้องการอะไรอีก พระองค์ก็จะได้รักษาอุโบสถศีลต่อไปได้อย่างยาวนาน จึงกล่าวว่า “เราจะให้ทรัพย์สมบัติมากมายแก่ท่าน  นาคพิภพ เป็นสถานที่น่าอยู่ ไปเที่ยวนาคพิภพกันเถิด” นายพราน กล่าวว่า “ข้าพเจ้ามีลูกชายอยู่คนหนึ่ง ถ้าลูกไปด้วย ข้าพเจ้าก็จะไป”

พระภูริทัต จึงบอกให้พรานไปตามลูกชายมา แล้วบอกให้รู้ว่า ตรงวังน้ำวนในแม่น้ำยมุนา  ลึกลงไป หลายร้อยชั่วคน เป็นเมืองของพระองค์

พระภูริทัต นำพรานสองพ่อลูก ไปยังฝั่งแม่น้ำยมุนา ตรงบริเวณวังน้ำวนมีน้ำสีเขียวไหลมาจากกลางป่าลึก กึกก้องด้วยเสียงนกยูง และนกกระเรียน พระภูริทัต ยืนอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำกล่าวว่า “เมื่อท่านพร้อมด้วยบุตร ไปถึงนาคพิภพแล้ว จะอยู่อย่างสุขสบาย” แล้วพระโพธิสัตว์ ก็นำพรานสองพ่อลูก ไปยังนาคพิภพ

เมื่อจอมพรานสองพ่อลูกไปถึงนาคพิภพ ร่างก็กลายเป็นร่างทิพย์ พระโพธิสัตว์ ยกสมบัติทิพย์ให้ มากมาย และได้ให้นางนาคสาวคนละ ๔๐๐ นาง คอยปรนนิบัติ พรานสองพ่อลูก ก็เสวยทิพยสุข อยู่ในนาคพิภพนั้น

ฝ่ายพระโพธิสัตว์ แม้รักษาอุโบถศีลอยู่อย่างนั้น ก็มิได้ละเลยหน้าที่ของตน ได้ไปเฝ้าพระชนกและพระชนนี ทุกกึ่งเดือน แสดงธรรมกถาถวาย จากนั้น ก็ไปพบพราน ถามความเป็นอยู่ ว่า  ถ้าต้องการสิ่งใด ก็ให้บอก อย่าเกรงใจ อย่าเบื่อหน่าย ขอให้อยู่อย่างสบายใจ จากนั้น ก็ไปทักทาย โสมทัตลูกชายพราน แล้วจึงไปยังนิเวศน์ของพระองค์  

พรานอยู่นาคพิภพได้หนึ่งปี ก็เกิดเบื่อหน่าย อยากกลับโลกมนุษย์ เพราะเหตุที่ตนมีบุญน้อย  เห็นนาคพิภพ ปรากฏเหมือนนรกโลกันต์ ปราสาทประดับงดงาม ก็ปรากฏเหมือนเรือนจำ  นางนาคกัญญา แม้ตกแต่งสวยงาม ก็ปรากฏเป็นเหมือนนางยักษ์ นายพราน จึงไปหาลูกชาย ถามว่า  รู้สึกเบื่อหน่ายบ้างหรือไม่ โสมทัตบอกว่า ยังไม่เบื่อ นายพรานบอกลูกว่า “พ่อเบื่อหน่าย เพราะไม่ได้เห็นหน้าแม่ของลูก มานานมากแล้ว พ่อคิดถึงแม่และพี่น้องของลูก เราจะกลับบ้าน”

โสมทัต อิดเอื้อน ยังไม่อยากกลับ แต่เมื่อพ่อรบเร้ามากเข้า จึงตกปากรับคำ นายพรานคิดว่า ถ้าบอกให้ภูริทัตรู้ว่า ตนเบื่อหน่าย อยากกลับบ้าน ก็จะให้สมบัติเพิ่มมากขึ้นไปอีก  เพื่อเหนี่ยวรั้งไว้ไม่ให้กลับ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็จะกลับไม่ได้ เราจะหาอุบายยกย่องสมบัติของภูริทัต  จะถามถึงสาเหตุที่ยอมละทิ้งสมบัติ ไปรักษาอุโบสถศีลในโลกมนุษย์ ถ้าภูริทัตตอบว่า ต้องการจะไปสวรรค์  จึงไปรักษาอุโบสถศีล เราก็จะบอกให้ทราบว่า ภูริทัตมีสมบัติมากมายถึงอย่างนี้ ยังทิ้งไปรักษาอุโบสถศีล เพื่อต้องการไปสวรรค์ แล้วเหตุใด เราจะมาใช้ชีวิตเพราะอาศัยทรัพย์คนอื่น  เราจะกลับไปโลกมนุษย์ เยี่ยมญาติ แล้วบวชบำเพ็ญสมณธรรม ภูริทัตคงจะยอมให้กลับไป

ต่อมาวันหนึ่ง เมื่อพระโพธิสัตว์ มาเยี่ยม ถามข่าวว่า เบื่อหรือยัง นายพรานจึงทำเป็นเลี่ยงไป ตอบว่า ตนจะเบื่อได้อย่างไร ในเมื่อสิ่งของเครื่องบริโภค ที่ได้รับ ไม่ได้บกพร่องเลย นายพรานยังไม่บอกถึงเรื่องที่ตนอยากจะกลับ แต่เริ่มพรรณนาถึงสมบัติของพระโพธิสัตว์ โดยประการต่าง ๆ ว่า  “แผ่นดินราบเรียบ มีต้นกฤษณามากมาย ส่งกลิ่นหอมฟุ้ง ดารดาษด้วยหมู่แมลงค่อมทอง มีหญ้าเขียวชอุ่มเย็นใจ ทั้งหมู่ไม้ก็ร่มรื่น มีสระโบกขรณีสวยงาม ระงมด้วยเสียงหงส์ มีกลีบดอกบัวร่วงหล่นอยู่เกลื่อนกลาด พระองค์บังเกิดในวิมานทิพย์ อันกว้างใหญ่ น่ารื่นรมย์เช่นนี้ จะหาความสุขใดมาเปรียบได้  พระองค์เห็นจะไม่ทรงหวังวิมานของท้าวสักกเทวราช เพราะวิมานอันยิ่งใหญ่ไพบูลย์ของพระองค์  ก็เหมือนวิมานท้าวสักกเทวราชอยู่แล้ว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระองค์เห็นจะปรารถนาตำแหน่งอื่น   ที่ยิ่งกว่านี้ จึงรักษาอุโบสถศีล”

พระภูริทัต ได้ยินเช่นนั้น จึงกล่าวว่า “พราหมณ์ อย่าพูดอย่างนั้นเลย ยศศักดิ์ของเรา หากเทียบกับท้าวสักกเทวราชแล้ว ต่ำกว่ามาก เหมือนการนำเมล็ดพันธุ์ผักกาด ไปวางเทียบกับภูเขาสิเนรุ ยศศักดิ์ของพวกเรา เทียบกับคนใช้ของพระอินทร์ยังไม่ได้เลย เราปรารถนาเวชยันตมหาปราสาท  ปรารถนาวิมานของหมู่เทพทั้งหลาย ต้องการจะได้ความสุขนั้น จึงรักษาอุโบสถศีลอยู่บนจอมปลวก”

นายพราน ได้ยินเช่นนั้น ก็ดีใจคิดว่า ได้โอกาสแล้ว จึงกล่าวลาว่า “ข้าพระองค์กับลูกชาย เข้าป่าล่าสัตว์มานานวัน พวกญาติทางบ้านไม่รู้ว่า ข้าพระองค์เป็นตายร้ายดีอย่างไร ข้าพระองค์จะทูลลากลับโลกมนุษย์ ไปเยี่ยมญาติ”

พระโพธิสัตว์ คิดว่า เมื่อเราให้ทรัพย์สมบัติ พรานนี้ ได้อาศัยเราเลี้ยงชีพอยู่อย่างสุขสบาย  คงจะไม่ไปบอกให้ใครรู้ว่า เรารักษาศีลอยู่ที่ไหน เราจะให้แก้วมณีที่ปรารถนาได้ทุกอย่าง แก่พรานนี้  จึงกล่าวว่า “พราหมณ์ ท่านจงรับแก้วมณีทิพย์นี้ไป เมื่อท่านมีแก้วมณีทิพย์อยู่กับตัว ปรารถนาสิ่งใดก็จะได้สมปรารถนา ท่านจะปราศจากโรคภัยทั้งปวง”

พราน กล่าวว่า “พระองค์ตรัสเช่นนี้ ทำให้ข้าพระองค์สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ ยิ่งนัก  ข้าพระองค์ แก่แล้ว ไม่ต้องการสมบัติ ชีวิตที่เหลืออยู่ อยากหาโอกาสบวชบำเพ็ญพรต เช่นท่านบ้าง”

พระโพธิสัตว์ กล่าวว่า “พราหมณ์ การรักษาพรหมจรรย์ ทำได้ยากยิ่งนัก วันใดที่ท่านไม่ยินดี ในการรักษาพรหมจรรย์แล้ว ให้มาหาเรา เราจะให้ทรัพย์สมบัติ ท่านจะได้ไม่ลำบาก ในการประกอบอาชีพ”

พราน กล่าวว่า “ถ้าต้องการทรัพย์สมบัติ ข้าพระองค์จะกลับมาหาพระองค์อีกครั้ง”

พระโพธิสัตว์ รู้ว่า นายพรานนั้น ไม่ต้องการอยู่ในนาคพิภพอีกต่อไป จึงเรียกนาคมาณพมา  นำกลับไปส่งในโลกมนุษย์ ครั้นขึ้นจากแม่น้ำยมุนาแล้ว ได้นำไปส่งจนถึงเขตแดนกรุงพาราณสี

ขณะนั้น นายพรานบอกลูกว่า “โสมทัต เราจะเที่ยวยิงเนื้อและหมูป่าไปเรื่อย ๆ จนกว่าจะถึงบ้าน” จึงเดินล่าสัตว์ไปเห็นสระน้ำระหว่างทาง จึงชวนกันลงอาบ

พรานสองพ่อลูก แก้เครื่องอาภรณ์อันเป็นทิพย์ออกห่อ วางไว้ริมฝั่งแล้วลงอาบน้ำ พลันนั้น เครื่องอาภรณ์และผ้าทิพย์เหล่านั้น ได้หายกลับไปยังนาคพิภพตามเดิม ผ้านุ่งห่มผืนเก่า กลับมาสวมใส่ ในร่างของพรานสองพ่อลูกนั้น แม้ธนู ศร และหอก ก็ได้ปรากฏตามเดิม

โสมทัต ร้องโวยวาย ตำหนิพ่อด้วยความเสียดาย นายพราน ปลอบลูกชายว่า “ลูกเอ๋ย เมื่อยังมีเนื้ออยู่ในป่า เราก็ไม่อดตาย” แล้วเดินทางกลับบ้าน

พราหมณีแม่ของโสมทัต รู้ว่า คนทั้งสองกลับมา ก็ดีใจ จัดข้าวปลาอาหารให้กิน นายพรานกินอาหารอิ่มแล้ว เพราะเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทาง จึงหลับไป ส่วนแม่ถามลูกชายว่า หายไปไหน กันมา นานจนถึงป่านนี้ โสมทัตตอบว่า “แม่ พระภูริทัตนาคราช พาลูกกับพ่อ ไปยังนาคพิภพ  เราทั้งสอง คิดถึงแม่ จึงขอกลับมา” นางพราหมณีผู้เป็นมารดา ถามลูกชายว่า “ไม่ได้แก้วแหวนอะไร ๆ  จากพญานาคมาบ้างเลยหรือ” โสมทัต ตอบว่า “ไม่ได้อะไรกลับมาเลย แม่” นางถามว่า “ทำไมพญานาค  จึงไม่ให้อะไรบ้าง” โสมทัต ตอบว่า “พระภูริทัตให้แก้วสารพัดนึก แต่พ่อไม่รับ” นางถามว่า “ทำไม พ่อของลูกจึงไม่รับ” โสมทัต ตอบว่า “พ่อบอกว่า จะกลับมาบวช”

นางพราหมณีได้ยินดังนั้น ก็โกรธจัด โวยวายลั่นบ้าน ว่า “พ่อแกทิ้งแม่ให้เลี้ยงลูกตามลำพัง ไปเสพสุขกับนางนาคสาวในเมืองนาค แล้วจะกลับมาบวชหรือ” ว่าแล้วจึงเอาพลั่วสาดข้าว  ตีหลังพราน ขู่คำรามว่า “อ้ายพราหมณ์ชั่ว แกจะบวชหรือ ไปนอนกับนางนาคสาว ๆ กลับมาเห็นหน้าแก่ ๆ ของเมีย ก็นึกจะบวชหรือไง พญานาคภูริทัต ให้แก้วแหวนเงินทอง ก็ไม่ยอมรับมา  เมื่อเป็นเช่นนี้ ทำไมไม่บวชเสีย กลับมาให้เห็นหน้าทำไม จะไปตายที่ไหนก็ไป”

นายพราน รู้ว่า ภรรยาตีโพยตีพาย ด้วยความน้อยเนื้อต่ำใจ จึงปลอบว่า “เจ้าอย่าโกรธนักเลย  ข้าเป็นพรานป่า เมื่อป่ายังมีเนื้อ เจ้ายังมีข้าอยู่ เจ้าจะกลัวอะไร ข้าจะท่องไปทุกป่า ล่าสัตว์มาเลี้ยงเจ้า” แล้วก็ชวนลูกชายเข้าป่าล่าสัตว์เลี้ยงชีพตามเดิม  

มหาเวทย์อาลัมพายน์

ครั้งนั้น ยังมีครุฑตนหนึ่ง อาศัยอยู่ที่ต้นงิ้ว กลางมหาสมุทร ใช้ปีกกระพือลมแหวกน้ำในมหาสมุทร โฉบลงไปจับหัวนาคราชได้ตัวหนึ่ง สมัยนั้น พวกครุฑ ยังไม่รู้วิธีจับนาค จึงจับหัวบ้าง  หางบ้าง ตามแต่จะได้โอกาส ต่อมา จึงรู้วิธีจับนาคทางหาง^๒ วันนั้น พญาครุฑตัวนั้น จับนาคได้ทางหัว  ปล่อยให้นาคห้อยหางลง พาบินไป ผ่านป่าหิมวันต์

ยังมีพราหมณ์ชาวกาสีคนหนึ่ง ออกบวชเป็นฤๅษี สร้างศาลาอาศัยอยู่ในป่าหิมวันต์  ท้ายที่จงกรมของฤๅษี มีต้นไทรใหญ่อยู่ต้นหนึ่ง ฤๅษีทำที่พักผ่อนที่โคนต้นไทรใหญ่นั้น ครุฑหิ้วนาคบินผ่านมาถึงยอดไทร ส่วนนาคก็ห้อยหางอยู่กลางอากาศ จึงเอาหางตวัดเกี่ยวกิ่งต้นไทรไว้  เพื่อสลัดตนให้หลุดจากกรงเล็บครุฑ

ครุฑไม่ทันรู้ตัว เพราะบินไปอย่างเร็ว ต้นไทรใหญ่ จึงถูกถอนขึ้นทั้งรากทั้งโคน ติดหางนาคไป  เมื่อครุฑพานาคไปถึงต้นงิ้ว ก็จิกฉีกท้องนาคกิน แล้วทิ้งซากลงในมหาสมุทร ต้นไทรก็ตกลงตามไปด้วย เสียงดังสนั่นหวั่นไหว ครุฑจึงก้มลงเหลียวมองดูตามเสียงนั้น เห็นต้นไทร จึงคิดทบทวนว่า ต้นไทรถูกถอนมาจากไหน ก็นึกขึ้นได้ว่า “ต้นไทรนั้น อยู่ท้ายที่จงกรมของฤๅษี ซึ่งเป็นประโยชน์ต่อฤๅษีมาก  ตัวเรา จะเป็นการทำบาปหรือไม่ เราถามฤๅษีดู ก็จะรู้ได้” จึงแปลงกายเป็นมาณพน้อย ไปพบฤๅษี

ขณะนั้น ฤๅษีกำลังปรับสถานที่ที่ต้นไทรถูกถอนไปให้พื้นเสมอกัน พญาครุฑในร่างมาณพน้อย ไหว้ฤๅษี แล้วนั่งลง ทำทีเป็นเหมือนไม่รู้อะไร แกล้งถามว่า “พระคุณเจ้า เดิมทีที่ตรงนี้ เป็นอะไร”  ฤๅษีตอบว่า “อุบาสก ครุฑตนหนึ่ง โฉบนาคมากิน นาคเอาหางตวัดเกี่ยวกิ่งต้นไทร เพื่อให้หลุดพ้นจากกรงเล็บครุฑ ครุฑไม่ทันรู้ตัว เนื่องจากบินไปเร็ว เพราะตนมีกำลังมาก ต้นไทรจึงถูกถอนขึ้นทันที ตรงนี้เป็นที่ที่ต้นไทรถูกถอนขึ้น อาตมาจึงต้องปรับที่ให้เรียบ”

ครุฑถามว่า “พระคุณเจ้า ครุฑจะมีบาปติดตัวหรือไม่” ฤๅษีตอบว่า “ถ้าครุฑนั้นไม่รู้  ก็ไม่บาป เพราะไม่มีเจตนา” ครุฑถามต่อไปว่า “แล้วนาค จะมีบาปหรือไม่” ฤๅษีตอบว่า “แม้นาค ก็มิได้มีเจตนาจะให้ต้นไทรเสียหาย แต่เหนี่ยวไว้ เพื่อจะให้รอดชีวิต นาคก็ไม่มีบาปเช่นกัน”

       ๒ วิธีการที่ครุฑจับนาคไม่ให้เป็นอันตราย ปรากฏในปัณฑรกชาดก พระสุตตันตปิฎก

พญาครุฑ ได้ฟังฤๅษีตอบเช่นนั้น ก็ดีใจ จึงกล่าวว่า “พระคุณเจ้า ข้าพเจ้านี้แหละ คือครุฑตนนั้น พระคุณเจ้าตอบคำถามได้แจ่มแจ้งนัก ข้าพเจ้ารู้มนต์บทหนึ่ง ชื่อว่า “อาลัมพายน์” ศักดิ์สิทธิ์ยิ่งนัก ข้าพเจ้าจะถวายมนต์นั้นให้พระคุณเจ้าเพื่อบูชาอาจารย์” ฤๅษีกล่าวว่า “อย่าเลย เราไม่ต้องการมนต์ ท่านกลับไปเถิด” ครุฑจึงวิงวอนจนฤๅษีใจอ่อนรับมนต์บทนั้นไว้ เพื่อตัดความรำคาญ ครุฑถวายมนต์ และบอกยาแก้พิษนาค แล้วจากไป

ในกรุงพาราณสีนั้น ยังมีพราหมณ์คนหนึ่ง สร้างหนี้สินไว้มาก จนหนี้ท่วมหัว ไม่สามารถใช้หนี้ได้  กลายเป็นคนล้มละลาย ถูกเจ้าหนี้ทวงถามอยู่บ่อย ๆ จึงหนีหนี้เข้าป่า เดินทางมาจนถึงอาศรมฤๅษีอยู่ปฏิบัติ จนฤๅษีเกิดความเมตตา ฤๅษีคิดว่า พราหมณ์นี้ มีอุปการะมาก เราจะให้เรียนมนต์ทิพย์ที่พญาครุฑให้ไว้ จึงให้พราหมณ์เรียนมหาเวทย์ชื่อว่า “อาลัมพายน์”  พร้อมทั้งยาทิพย์ และวิธีการใช้มหาเวทย์

พราหมณ์นั้น คิดว่า เราได้วิธีเลี้ยงชีพแล้ว อยู่ปรนนิบัติฤๅษีต่อไปอีก ๒ – ๓ วัน จึงอ้างเหตุว่า เกิดโรคลม ไม่สามารถอยู่ที่นี่ต่อไปได้ จึงกราบลาฤๅษี ออกจากป่า เดินสาธยายมนต์ไปตาม หนทางใหญ่ จนมาถึงฝั่งแม่น้ำยมุนา

ในขณะนั้น พวกนางนาคมาณวิกาภรรยาพระภูริทัต ต่างก็ถือแก้วมณี ออกจากนาคพิภพมาวางไว้บนกองทราย ริมฝั่งแม่น้ำยมุนา ใช้แสงแก้วมณีนั้น ส่องสว่าง พากันเล่นน้ำตลอดทั้งคืน จนถึงรุ่งเช้า จึงพากันตกแต่งกายด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกอย่าง นั่งล้อมแก้วมณีให้สิริเข้าสู่กาย

ฝ่ายพราหมณ์ เดินสาธยายมหาเวทย์อาลัมพายน์ มาถึงที่นั้น เหล่านางนาคมาณวิกา  ได้ยินเสียงสาธยายมนต์อาลัมพายน์ เข้าใจว่า เป็นเสียงครุฑ ตกใจกลัว ไม่ทันหยิบแก้วมณี พากันแตกตื่นแทรกแผ่นดินหนีไปนาคพิภพ พราหมณ์เห็นแก้วมณีก็ดีใจว่า มนต์ของตนศักดิ์สิทธิ์  จึงหยิบเอาแก้วมณีนั้นไป

ขณะนั้น จอมพรานเนสาทะพร้อมโสมทัตผู้เป็นลูกชาย ท่องป่าล่าสัตว์มา เห็นพราหมณ์อาลัมพายน์ถือแก้วมณีอยู่ในมือ จึงเปรยกับบุตรว่า “พระภูริทัต เคยให้แก้วมณีนี้แก่เรา ใช่ไหม” โสมทัตตอบว่า  “ใช่แล้ว พ่อ” นายพรานจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น เราจะหลอกพราหมณ์ว่า แก้วมณีนั้น เป็นอัปมงคล แล้วชิงเอามาเป็นของเรา”

โสมทัต กล่าวว่า “พระภูริทัต เคยให้แก้วมณีมาแล้ว ตอนนั้น ทำไม พ่อไม่รับ แต่บัดนี้ กลับจะไปหลอกเอาจากพราหมณ์ อย่าทำอย่างนั้นเลย พ่อ”

นายพรานเนสาทะ กล่าวว่า “อย่าฟื้นฝอยหาตะเข็บ ลูกอยู่เฉย ๆ คอยดูพ่อหลอกตาพราหมณ์นั่น” ว่าแล้ว จึงถามพราหมณ์อาลัมพายน์ว่า ได้แก้วมณีนี้ มาจากไหน

พราหมณ์อาลัมพายน์ อวดว่า วันนี้ตนเดินมาตามทางตั้งแต่เช้าตรู่ ได้เห็นนางนาคมาณวิกา  ผู้มีตาแดงจำนวนมาก ห้อมล้อมแก้วมณีนี้อยู่ พอเห็นตนเข้าเท่านั้นก็ตกใจกลัว พากันทิ้งแก้วมณี หนีไป

จอมพรานเนสาทะ คิดจะหลอกพราหมณ์อาลัมพายน์ เอาแก้วมณี จึงบอกความเป็นอัปมงคลของแก้วมณีว่า “หากใครนำแก้วมณีนี้ไปประดับ จะต้องเคารพบูชาเก็บรักษาไว้อย่างดีเท่านั้น จึงจะเป็นประโยชน์ มิเช่นนั้น จะทำให้เกิดความพินาศล่มจมอย่างใหญ่หลวงนัก คนไม่มีบุญ ไม่ควรประดับ เราจะให้ทองคำร้อยแท่ง เพื่อแลกกับแก้วมณีนี้”

พราหมณ์อาลัมพายน์กล่าวว่า “เราจะไม่ขายแก้วมณี แต่ถ้าใครสามารถบอกได้ว่า มีนาคใหญ่ ผู้มีเดชมาก ยากที่ใคร ๆ จะล่วงเกินได้ อยู่ที่ใด เราจึงจะให้”

จอมพรานเนสาทะ กล่าวว่า “ท่านเป็นครุฑแปลงกายเป็นพราหมณ์มาเที่ยวจับนาคไปเป็นอาหารหรืออย่างไร จึงต้องการรู้ที่อยู่ของนาค”

พราหมณ์อาลัมพายน์ กล่าวว่า “นายพราน เราไม่ได้เป็นครุฑ แม้แต่ครุฑ เราก็ยังไม่เคยเห็น  แต่เรามีความชำนาญเกี่ยวกับงูพิษ คนทั่วไปเรียกเราว่า หมองู”

จอมพรานเนสาทะถามว่า “ท่านมีกำลังอะไร มีศิลปะอะไร และอำนาจวิทยาคมของท่าน ศักดิ์สิทธิ์อย่างไร จึงไม่เกรงกลัวนาคราช”

พราหมณ์อาลัมพายน์ คุยอวดพรานเนสาทะว่า “มีครุฑตนหนึ่ง มาบอกวิชาหมองูอย่างสูงให้ฤๅษีโกสิยโคตร ผู้อยู่ป่าประพฤติตบะมานาน ส่วนเราเป็นลูกศิษย์ผู้อุปัฏฐาก ท่านฤๅษี จึงสอนมหาเวทย์ให้เรา ด้วยความเมตตา เราจำมหาเวทย์ที่ศักดิ์สิทธิ์นั้นจนขึ้นใจ จึงไม่กลัวพญานาค เราเป็นอาจารย์ของเหล่าหมองูทั้งหลาย ชนโดยทั่วไป จึงเรียกเราว่า อาลัมพายน์”

พรานเนสาทะ คิดว่า ถ้าบอกที่อยู่ภูริทัตนาคราชแล้ว ก็จะได้แก้วมณี จึงปรึกษาลูกชายว่า  ควรบอกที่อยู่ภูริทัต แก่พราหมณ์อาลัมพายน์ จึงจะได้แก้วมณี ไม่ควรจะทิ้งโอกาสดี ๆ นี้ไป  

โสมทัตผู้เป็นบุตร กล่าวว่า “พ่อ พระภูริทัต มีบุญคุณกับเรามาก ทำไมพ่อจะทำร้ายผู้ที่มีบุญคุณ กับพ่อ ถ้าพ่อต้องการทรัพย์ พระภูริทัต ก็จะให้ทรัพย์เป็นจำนวนมาก พ่อไปขอท่านสิ”

พรานเนสาทะ กล่าวกับลูกชายว่า “โสมทัต ของที่อยู่ต่อหน้าก็เอาไว้ก่อน จะไปหวังน้ำบ่อหน้าทำไม”

โสมทัตผู้เป็นบุตร เตือนสติพ่อว่า “คนทำร้ายมิตร ไร้น้ำใจ จะต้องตกนรกหมกไหม้ แผ่นดินจะสูบ หรือถ้ายังมีชีวิตอยู่ ก็จะประสบแต่ความหายนะ พ่ออย่าทำเลย ถ้าพ่อทำอย่างนั้น  กรรมจะตามสนองพ่อในไม่ช้า”

พรานเนสาทะ กล่าวกับลูกชายว่า “ลูกอายุยังน้อย ยังเป็นเด็ก จึงไม่รู้อะไร พวกพราหมณ์ ครั้นทำบาปแล้ว บูชามหายัญ ก็บริสุทธิ์ได้ พ่อเป็นพราหมณ์ บูชามหายัญ ล้างบาปได้ ลูกจะกลัวอะไร”

โสมทัตผู้เป็นลูกชาย กล่าวว่า “พ่อทำไปคนเดียวเถิด ลูกจะไม่อยู่ร่วมทำกรรมหยาบช้ากับพ่อ” แล้วจึงเดินหนีจากพ่อไป

โสมทัตนั้น เป็นบัณฑิต แม้พยายามเตือนบิดา ไม่ให้กระทำกรรมด้วยการทรยศมิตร  แต่บิดาก็ไม่ยอมรับฟัง จึงป่าวประกาศ ให้เทวดาเป็นพยานกึกก้องกลางราวป่าว่า จะไม่ขอร่วมทำบาปเช่นนี้ จึงเดินหนีบิดาไปต่อหน้าต่อตา เข้าป่าหิมวันต์ บวชเป็นฤๅษี จนได้บรรลุอภิญญา และสมาบัติ  รักษาฌานไว้ไม่ไห้เสื่อม ตลอดชีวิต หลังจากตายแล้ว ได้ไปเกิดในพรหมโลก  

ส่วนพรานเนสาทะผู้เป็นบิดา คิดว่า โสมทัต คงไม่หนีไปไหนได้ นอกจากจะกลับเรือนเท่านั้น  ครั้นเห็นพราหมณ์อาลัมพายน์แสดงอาการหงุดหงิดไม่พอใจ จึงปลอบว่า “ท่านอาลัมพายน์ อย่าวิตกไปเลย เราจะบอกที่อยู่พญานาคภูริทัตให้” แล้วจึงพาพราหมณ์อาลัมพายน์ ไปยังที่พญานาคภูริทัต รักษาอุโบสถศีล เห็นพญานาคตัวใหญ่ คู้ขนดอยู่ที่จอมปลวก จึงยืนชี้มือไปทางจอมปลวก อยู่ห่าง ๆ  พลางกระซิบบอกพราหมณ์อาลัมพายน์ว่า “ท่านเห็นรัศมีสีแมลงค่อมทอง ศีรษะแดง ตัวขาวโพลน  เหมือนกองปุยนุ่น นอนอยู่บนจอมปลวกนั่นไหม ? นั่นแหละพญานาคราช ไปจับเอาเถิด”

พระโพธิสัตว์ ลืมตาขึ้น เหลือบมองมาเห็นพรานเนสาทะ คิดในใจว่า เราคิดเอาไว้ไม่ผิดว่า  พราหมณ์คนนี้ เป็นคนทรยศมิตร จะทำลายอุโบสถของเรา จึงอุตส่าห์นำไปนาคพิภพ มอบสมบัติให้มากมาย  หวังจะให้เพียงพอ ไม่ยอมรับแก้วมณีที่เราให้ แต่กลับไปเอาหมองูมาจับเรา

พระโพธิสัตว์ สอนตนเองว่า “ภูริทัต ถ้าเจ้าโกรธ ผู้ที่ทำร้ายเจ้า ศีลก็จะขาด เจ้าได้อธิษฐานอุโบสถไว้แล้ว เจ้าต้องรักษาไม่ให้ขาด อาลัมพายน์จะตัด จะเผา จะฆ่า จะแทงด้วยหลาว ก็ตามเถิด  เจ้าจะต้องไม่โกรธเขา ถ้าเจ้าโกรธ มองดู เขาจะแหลกเป็นผุยผงไปทันที ให้เขาทุบตีเจ้าเถิด ถึงอย่างไร  เจ้าก็จะต้องไม่โกรธ ต้องไม่แลดู” ครั้นพระโพธิสัตว์ ให้โอวาทตนดังนี้แล้ว ก็หลับตาลง ทรงอธิษฐาน บำเพ็ญศีลบารมี ไว้อย่างมั่นคง ซุกเศียรเข้าไว้ภายในขนด นอนนิ่ง ไม่ขยับกาย

ไปสู่อำนาจมหาเวทย์

ฝ่ายพรานเนสาทะ เตือนพราหมณ์อาลัมพายน์ว่า “เชิญท่านเข้าไปจับเอานาคนี้ แล้วส่งแก้วมณี มาให้เรา” พราหมณ์อาลัมพายน์ เห็นพญานาค ก็ดีใจ ไม่สนใจแก้วมณีอีกต่อไปว่า เป็นของมีค่าอย่างไร โยนแก้วมณีไปให้พรานเนสาทะ แก้วมณีพลัดหล่นจากมือนายพราน ตกลงที่พื้นดิน แล้วจมหายเข้าไปในแผ่นดิน กลับไปยังนาคพิภพ

          นายพรานเนสาทะ ได้ทรยศมิตร จึงเสื่อมจากฐานะ ๓ ประการ คือ เสื่อมจากเเก้วมณี ๑ เสื่อมจากมิตรภาพระหว่างพระภูริทัต ๑ และเสื่อมความเคารพจากบุตร ๑ เพราะความโลภ เขาร้องไห้รำพันกลับเรือนว่า “เราหมดที่พึ่งพาอาศัยแล้ว เพราะเราไม่เชื่อลูก”

ฝ่ายพราหมณ์อาลัมพายน์ เอาโอสถทิพย์ทาชโลมทั่วร่างกายบ้าง เคี้ยวไว้ในปากบ้าง แล้วบ่นทิพยมนต์ร่ายมหาเวทย์ป้องกันตัวเข้าไปหาพระโพธิสัตว์ จับหางลากออกมาแล้วกดหัวเอาไว้อย่างมั่นคง จากนั้น เปิดปากพระโพธิสัตว์ออก แล้วบ้วนยาที่เคี้ยวพร้อมเสมหะ ยัดใส่เข้าไปในปาก พระโพธิสัตว์

พญานาคภูริทัต เกิดในตระกูลนาคราช จึงเป็นสัตว์สะอาดอย่างชาติกษัตริย์ทั้งหลาย  แม้ถูกกระทำเช่นนั้น รู้สึกสะอิดสะเอียนแทบสำรอก ก็ไม่โกรธ ไม่ลืมตา เพราะกลัวศีลจะขาด

ครั้นแล้ว พราหมณ์อาลัมพายน์ ใช้ทั้งยาทั้งมนต์ป้องกันตัวเอง จับหางพระภูริทัตหิ้วให้หัวห้อยลงข้างล่าง เขย่าให้สำรอกอาหารออกให้หมด แล้วจับให้นอนเหยียดยาวกับพื้นดิน  เอาเท้าเหยียบย่ำเหมือนคนนวดถั่ว พระภูริทัตเจ็บปวดคล้ายกระดูกจะแหลกละเอียด จากนั้น  พราหมณ์อาลัมพายน์ ก็จับหางภูริทัต หิ้วให้หัวห้อยลง แล้วฟาดลงกับพื้นดิน เหมือนคนตีผ้า   แม้พระโพธิสัตว์ เจ็บปวดทุกข์ทรมานถึงปานนี้ ก็ไม่โกรธ

เมื่อพรามหณ์อาลัมพายน์ ทำให้พญานาคภูริทัต อ่อนแรงลงแล้ว จึงเอาเถาวัลย์ถักเป็นกระโปรง ใส่พระโพธิสัตว์ แต่ตัวพระโพธิสัตว์ ใหญ่กว่ากระโปรง ส่วนหัวจึงเข้าลำบาก  พราหมณ์อาลัมพายน์ ใช้ส้นเท้าถีบยันพระโพธิสัตว์เข้าไป พระโพธิสัตว์ได้รับความเจ็บปวด ทุกข์ทรมานมาก

จากนั้น พราหมณ์ก็แบกกระโปรงใส่พระโพธิสัตว์ ไปจนถึงหมู่บ้านแห่งหนึ่ง วางกระโปรงลงกลางหมู่บ้าน แล้วร้องประกาศ บอกประชาชน ให้มาดูพญานาคแสดงการฟ้อนรำ เมื่อชาวบ้านมาชุมนุมกันแล้ว พราหมณ์อาลัมพายน์ จึงเรียกพญานาคภูริทัตออกมา

พระโพธิสัตว์ คิดว่า วันนี้ จะเล่นให้ผู้คนสนุกสนานเพลิดเพลิน เมื่ออาลัมพายน์ ได้ทรัพย์มากแล้ว จะปล่อยเราไป ดังนั้น วันนี้ เราจะทำตามที่อาลัมพายน์สั่งทุกอย่าง

อาลัมพายน์ นำพระโพธิสัตว์ออกจากกระโปรง กล่าวว่า “เจ้าจงทำตัวให้ใหญ่” พระโพธิสัตว์ จึงทำลำตัวให้ใหญ่ตามที่บอก อาลัมพายน์บอกให้ทำตัวให้เล็ก ให้ขดเป็นขนด ให้คลาย ให้แผ่พังพาน ให้สูง ให้ต่ำ  ให้เห็นตัว ให้หายตัว ให้เห็นครึ่งตัว ให้ตัวเป็นสีขียว เหลือง แดง ขาว หงสบาท ให้พ่นเปลวไฟ พ่นน้ำ พ่นควัน อาลัมพายน์ สั่งให้ทำอาการใด ๆ พระโพธิสัตว์ก็เนรมิตกาย แสดงตามที่อาลัมพายน์สั่งทุกอย่าง

ผู้คน เห็นพระโพธิสัตว์แล้ว ก็เกิดความสงสาร กลั้นน้ำตาไว้ไม่ได้ ต่างนำข้าวของเงินทอง และเครื่องประดับ มาให้พราหมณ์ ด้วยความสงสารพระโพธิสัตว์

อาลัมพายน์ ได้เงินประมาณ ๑,๐๐๐ กหาปณะ จากหมู่บ้านนั้น ทีแรกเขาตั้งใจจับพระโพธิสัตว์ มาแสดงให้ได้เงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ ก็จะปล่อย แต่ครั้นได้เงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ กลับคิดว่า แค่แสดงในหมู่บ้านเล็ก ๆ ยังได้เงินมากถึงเพียงนี้ ถ้าแสดงในพระนคร จะได้มากมายขนาดไหน เพราะความโลภ จึงไม่ยอมปล่อยพระโพธิสัตว์

พราหมณ์อาลัมพายน์ ได้เงินจากหมู่บ้านนั้น จึงให้นายช่างทำกระโปรงแก้ว ใส่พระโพธิสัตว์ขึ้นพาหนะไปอย่างสบาย มีผู้มาสมัครเข้าเป็นบริวาร ติดตามไปเป็นจำนวนมาก อาลัมพายน์ให้พระโพธิสัตว์แสดงไปตามหมู่บ้านและนิคมต่าง ๆ จนถึงกรุงพาราณสี

อาลัมพายน์ ไม่ให้พระโพธิสัตว์กินน้ำผึ้งและข้าวตอก แต่เอากบให้กิน พระโพธิสัตว์ไม่ยอมกินสัตว์ จึงต้องอดอาหาร แม้จะอ่อนเพลีย เพราะอดอาหาร แต่ถึงอย่างนั้น อาลัมพายน์  ก็ยังให้พระโพธิสัตว์แสดงตามชุมชนต่าง ๆ ใกล้ประตูกำแพงพระนครทั้ง ๔ ด้าน พระโพธิสัตว์  ก็แข็งใจแสดง ทั้ง ๆ ที่ เหนื่อยล้าเจียนขาดใจ เพราะกลัวอาลัมพายน์ จะไม่ปล่อย

ครั้นถึงวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ พราหมณ์อาลัมพายน์ ให้เจ้าหน้าที่ กราบทูลพระราชาว่า จะให้นาคราชแสดงถวายพระองค์ พระราชา จึงรับสั่งประกาศไปทั่วพระนคร ให้ประชาชนประชุมกัน ประชาชนชน จึงพากันมาประชุมที่ท้องสนามหลวง เพื่อดูการแสดง

หัวอกแม่   

ในวันที่พราหมณ์อาลัมพายน์ จับพระโพธิสัตว์ไปนั้น พระมารดาพระโพธิสัตว์ ฝันว่า พระนาง ถูกชายคนหนึ่ง ตัวดำ นัยน์ตาแดง หน้าตาโหดเหี้ยม น่ากลัว เอาดาบตัดแขนขวาของพระนางขาดแล้ว ถือไปทั้ง ๆ ที่เลือดสด ๆ ยังไหลอยู่ ครั้นพระนางตื่นขึ้นมา ก็ตกใจกลัว ลุกขึ้นลูบคลำแขนขวาของพระองค์ ก็ทราบว่า ฝันร้าย พระองค์รู้สึก ใจคอไม่ดี ไม่รู้ว่า จะเกิดอันตรายแก่พระโอรส  แก่ท้าวธตรฐมหาราช หรือแก่พระองค์เอง

         พลันนั้น พระนาง ก็ทรงเป็นห่วงพระโพธิสัตว์ ยิ่งกว่าคนอื่นขึ้นมาอย่างจับใจ ด้วยคนอื่น ๆ อยู่ในนาคพิภพกันหมด มีเพียงพระโพธิสัตว์คนเดียวเท่านั้น ที่ไปรักษาอุโบสถศีลอยู่ในโลกมนุษย์ พระองค์เป็นห่วงว่า ภูริทัต จะถูกหมองู หรือครุฑจับไป ครั้นแล้ว พระองค์ก็ทรงรู้สึกเย็นเยียบไปทั้งตัว

         จากวันที่พระมารดาพระโพธิสัตว์ฝันร้าย จนผ่านไปได้กึ่งเดือน ก็ไม่เห็นภูริทัตมาเฝ้าพระนางเต็มไปด้วยความระทมทุกข์ว่า “ลูกภูริทัต ไม่เคยหายไปนานขนาดนี้ นี่ก็เกินกึ่งเดือนเข้าแล้ว  เห็นทีจะเกิดอันตรายอย่างใดอย่างหนึ่งเป็นแน่”

         พระนางสมุททชา ทรงเฝ้ามองทางที่พระโพธิสัตว์จะกลับมา วันแล้ววันเล่า ทรงรำพึงว่า  “ลูกภูริทัต จะมาวันนี้ ลูกภูริทัต จะมาวันนี้” แต่วันแล้ววันเล่า ก็เงียบหาย

ครั้นผ่านไปได้หนึ่งเดือน พระนางสมุททชา ไม่เห็นบุตร ก็ทรงโศกเศร้า ผุดลุกผุดนั่ง ไม่เป็นอันกินอันนอน ร้องไห้ ไม่มีเวลาใด ที่ไม่มีน้ำตา ดวงหฤทัยเหือดแห้ง พระเนตรทั้งสอง บวมเป่งขึ้นมา

เมื่อครบกำหนดหนึ่งเดือน เป็นเวลาที่สุทัศนะ พระโอรสองค์ใหญ่มายี่ยม สุทัศนะ ให้บริษัทรออยู่ข้างนอก แล้วขึ้นปราสาท ไหว้พระชนนี

เนื่องจากพระนางสมุททชา กำลังโศกเศร้าถึงภูริทัต จึงไม่ได้ทักทายปราศรัย ไม่ยอมตรัสอะไร กับสุทัศนะ เหมือนที่ผ่านมา สุทัศนะ รู้สึกแปลกใจว่า ทุกครั้งที่ตนมาพบ พระมารดาจะยินดีต้อนรับ  แต่วันนี้ พระมารดาโศกเศร้า น้อยพระทัย คงมีอะไรแน่ จึงทูลถามถึงสาเหตุ แต่พระชนนี ก็ยังเอาแต่ นิ่งเงียบ ไม่ได้ตรัสอะไร สุทัศนะคิดว่า หรือจะเกิดเหตุร้ายอะไร จึงถามว่า “ใครทำให้แม่ ไม่สบายใจ  หรือมีเหตุร้ายอะไร”

พระนางสมุททชา ตรัสว่า “สุทัศนะ แม่ฝันร้ายมาเดือนหนึ่งแล้ว แม่ฝันว่า มีชายคนหนึ่ง  ตัดแขนแม่ไป ดูเหมือนเป็นแขนข้างขวา เขาถือติดมือไปทั้ง ๆ ที่เลือดสด ๆ ยังไหลเป็นทาง ตั้งแต่แม่ ฝันร้าย แม่ไม่มีความสุขเลย ลูกรัก น้องของลูกหายไปได้เดือนหนึ่งแล้ว ไม่เห็นมาเยี่ยมแม่ ไม่รู้จะเป็นตายร้ายดีอย่างไร เขาไม่เคยหายไปนานขนาดนี้ เราจะไปนิเวศน์ของภูริทัตกัน ไปเยี่ยมน้องของลูก” กล่าวเช่นนั้นแล้ว จึงเสด็จไปยังนิเวศน์ของพระภูริทัต พร้อมด้วยนาคข้าราชบริพารเป็นอันมาก

          ฝ่ายพวกภรรยาพระโพธิสัตว์ เมื่อไม่เห็นพระภูริทัตที่จอมปลวก ก็คิดว่า คงจะอยู่ในนิเวศน์ของมารดา จึงไม่ได้พากันสงสัย หรือสอบถามถึง ครั้นเหล่าภรรยาพระภูริทัตทราบว่า แม่ผัวมาหาบุตรของตน ก็พากันออกมาต้อนรับ จึงรู้ว่า พระภูริทัตหายไปได้หนึ่งเดือนแล้ว ต่างตกใจหมอบลงแทบพระบาทพระนางสมุททชา ร้องไห้รำพันถึงพระโพธิสัตว์

          มารดาพระโพธิสัตว์ ขึ้นไปตรวจดูบนปราสาท พร้อมหญิงสะใภ้ เห็นที่นอนและที่นั่งบุตรก็ยิ่งเศร้าใจคร่ำครวญรำพันว่า “แม่ไม่เห็นลูกภูริทัต จะตรอมตรมจนสิ้นใจ เหมือนแม่นกที่ลูกถูกฆ่า เห็นแต่รังเปล่า จะระทมทุกข์ จนสิ้นใจ”

เมื่อมารดาพระโพธิสัตว์ รำพันอยู่อย่างนี้ แม้นาคสักตนหนึ่ง ก็ไม่อาจทรงภาวะของตนอยู่ได้ ต่างสงสารพระนางร้องระงมเป็นเสียงเดียวกัน ปานประหนึ่งเสียงคลื่นในท้องมหาสมุทรซัดฝั่งอยู่ไม่ขาดสาย เหล่าภรรยาพระโพธิสัตว์ ต่างล้มตัวลงนอนระเกะระกะอย่างหมดอาลัยทั่วทั้งพระราชนิเวศน์ ยิ่งดูวังเวง

         ขณะนั้น อริฎฐะ และสุโภคะ สองพี่น้อง ก็ตามมาถึง ต่างช่วยกันปลอบมารดาให้เบาใจว่า เป็นธรรมดาสัตว์ทั้งหลายที่เกิดมา ย่อมมีความพลัดพรากอย่างนี้ พระนางสมุททชาตรัสว่า “ลูกรัก ถึงแม้แม่จะรู้ว่า สัตว์ทั้งหลายก็เป็นอย่างนี้ เป็นธรรมดา แต่แม่ก็ทำใจไม่ได้ เมื่อแม่ไม่เห็นภูริทัต ในคืนวันนี้ เห็นทีแม่จะต้องตายแน่”

         พระโอรสทั้งสาม กล่าวว่า “แม่อย่าเศร้าโศกไปเลย ลูกทั้ง ๓ คน จะออกตามหาภูริทัตไปทุกหนทุกแห่ง แม่จะได้เห็นภูริทัตภายใน ๗ วัน”

สุทัศนะคิดว่า ถ้าไปทางเดียวกันทั้ง ๓ คน จะทำให้ชักช้าไม่ทันการณ์ ควรแยกกันไปคนละทาง คนหนึ่งไปเทวโลก คนหนึ่งไปป่าหิมวันต์ ส่วนอีกคนหนึ่งไปโลกมนุษย์ ถ้าให้อริฎฐะไปโลกมนุษย์ หากพบภูริทัตเข้าในบ้านหรือนิคมใด เขาก็จะเผาบ้านและนิคมนั้นให้มอดไหม้เสียหมด เพราะอริฏฐะ มีนิสัยมุทะลุ ดุร้าย ไม่กลัวใคร จึงไม่ควรให้ไปโลกมนุษย์

เมื่อคิดเช่นนั้น สุทัศนะนาคราช จึงให้อริฎฐะไปเทวโลก กำชับว่า ถ้าเทวดา ต้องการฟังธรรม ได้นำภูริทัตไปเทวโลก ก็ขอให้พากลับมาก่อน สุโภคะ ให้ไปป่าหิมวันต์ ส่วนสุทัศนะเองจะไปโลกมนุษย์”

ธิดานาคราช

         สุทัศนะคิดว่า ถ้าเราแปลงกายเป็นชายหนุ่มไป พวกมนุษย์จะไม่เคารพ ควรจะแปลงเป็นฤๅษีไป เพราะบรรพชิต เป็นที่เคารพรักของเหล่ามนุษย์ จึงแปลงกายเป็นฤๅษี กราบลามารดาแล้วจากไป

         พระภูริทัตโพธิสัตว์นั้น มีนางนาคน้องสาวต่างมารดาอยู่คนหนึ่ง ชื่อว่า “อัจจิมุขี” เธอมีรูปร่าง หน้าตาน่ารัก ภูริทัตเอ็นดูน้องสาวคนนี้มาก เธอจึงเคารพรักพระโพธิสัตว์เหลือเกิน นางเห็นสุทัศนะจะไปโลกมนุษย์ จึงร้องขอติดตามไปด้วย สุทัศนะห้ามน้องสาวว่า “น้องไปกับพี่ไม่ได้ เพราะพี่ไม่ได้ไปอย่างธรรมดา พี่จะแปลงเป็นบรรพชิตไป”

 แม้อัจจิมุขีรู้ว่า พี่ชายลำบากใจ ที่จะให้เธอติดตามไปด้วย แต่เธอก็ไม่ลดละความพยายาม  อ้อนวอนขอร่วมเดินทางไปด้วยว่า “ถ้าเช่นนั้น น้องจะแปลงกายเป็นลูกเขียดน้อย นอนไปในชฎา ของพี่” แม้สุทัศนะจะห้ามปรามอย่างไร เธอก็อ้อนวอนแล้วอ้อนวอนเล่า จนสุทัศนะใจอ่อน  ยอมอนุญาตให้ติดตามไปด้วย

        สุทัศนะนาคราชและนางนาคสาวอัจจิมุขี คิดกันว่า ควรจะต้องเริ่มต้นตรงที่ภูริทัตไปรักษาอุโบสถก่อน จึงสอบถามสถานที่นั้น ๆ จากภรรยาภูริทัต แล้วแปลงเป็นลูกเขียดน้อยนอนในชฎาของพี่ชายไป จนถึงบริเวณจอมปลวกใกล้ต้นไทรใหญ่ ริมฝั่งแม่น้ำยมุนา เห็นเลือด และร่องรอยเถาวัลย์ที่ถูกตัดมาถักเป็นกระโปรง ตรงที่อาลัมพายน์จับพระโพธิสัตว์

         นางอัจจิมุขี รู้ชัดว่า พี่ชายที่เธอรัก ถูกหมองูจับไป ก็ใจหายเกิดความเศร้าโศกขึ้นมาทันที  เธอร้องไห้น้ำตานองหน้า นางคิดว่า ก็แล้วหมองูคนใด จึงมีอำนาจเหนือภูริทัตพี่ชายของเธอ  จนสามารถจับพี่ชายของเธอไปได้

         นาคทั้งสอง จึงตามรอยอาลัมพายน์ไปจนถึงหมู่บ้านที่อาลัมพายน์ให้พระโพธิสัตว์แสดงครั้งแรก  ถามชาวบ้านว่า มีหมองูนำนาคราชรูปร่างหน้าตาเช่นนี้ มาเล่นในหมู่บ้านนี้บ้างหรือไม่

         ทั้งสองจึงทราบจากชาวบ้านว่า มีหมองูนำนาคมาแสดงที่นี่ จากวันนั้นจนถึงวันนี้  ได้ประมาณหนึ่งเดือนเเล้ว พญานาคสุทัศนะในคราบฤๅษีถามชาวบ้านว่า “หมองูได้อะไรจากการแสดงไปบ้าง” ชาวบ้านตอบว่า “ได้เงินประมาณ ๑,๐๐๐ กหาปนะ” ฤๅษีถามต่อไปว่า “หมองูออกจากหมู่บ้านนี้แล้ว ไปแสดงที่ไหนต่อ” ชาวบ้านบอกหมู่บ้านที่อาลัมพายน์มุ่งหน้าไป  ฤๅษีจึงออกเดินทางถามตั้งแต่หมู่บ้านนั้น เรื่อยไปจนถึงประตูพระนคร

ขณะนั้น ผู้คนกำลังหลั่งไหลเข้าสู่พระนคร ต่างส่งเสียงเชิญชวนกันไปดูการแสดงตามท้องถนน นาคสองพี่น้อง จึงปะปนเข้าพระนครไปกับฝูงชน

เช้าวันนั้น พราหมณ์อาลัมพายน์ คิดว่า วันนี้ จะแสดงต่อเบื้องพระพักตร์ของพระราชาต้องแสดงให้ดี อาบน้ำแต่งตัวเสร็จแล้ว จึงให้คนยกกระโปรงแก้วขังพระโพธิสัตว์ ไปยังประตูพระราชฐาน ประชาชนมาชุมนุมดูการแสดงแน่นขนัด

         ขณะนั้น พระเจ้ากรุงพาราณสี ยังประทับอยู่ในพระราชนิเวศน์ ทรงส่งสาส์นไปแจ้งว่า พระองค์จะเสด็จไปทอดพระเนตรการแสดงของพญานาค เจ้าหน้าที่พระราชวัง จึงทอดพระราชอาสน์ไว้บริเวณที่จะจัดการแสดง

         พราหมณ์อาลัมพายน์ วางกระโปรงแก้วใส่พระโพธิสัตว์ ลงบนพรมอันวิจิตร เปิดฝาออก แล้ว ส่งสัญญาณให้พญานาคออกมา

พระโพธิสัตว์ โผล่ศีรษะออกจากกระโปรงแก้ว มองดูไปรอบ ๆ ตามสัญชาตญาณของนาค ทั้งหลาย เพื่อจะดูว่า มีอันตรายจากครุฑหรือไม่ และดูว่า มีญาติของตนอยู่หรือไม่ เป็นธรรมดาว่าเมื่อพวกนาคเห็นครุฑก็กลัว จึงไม่กล้าแผ่พังพานฟ้อนรำ และเมื่อเห็นพวกญาติ ก็ละอาย ไม่แผ่พังพานฟ้อนรำเช่นกัน

ขณะนั้น ฤๅษีสุทัศนะ ยืนแทรกอยู่ท้ายสุดของฝูงชน พระโพธิสัตว์ มองเห็นพี่ชายท่ามกลางฝูงชน ก็เลื้อยออกจากกระโปรง พุ่งตรงรี่เข้าไปหาพี่ชาย ทั้ง ๆ ที่ น้ำตายังนองหน้า

        ผู้คนเห็นพญานาคภูริทัตพุ่งออกจากกระโปรงแก้ว เลื้อยตรงรี่เข้าใส่ฝูงชน ก็พากันตกใจกลัว แตกตื่นแหวกเป็นทางออกไป ยังยืนอยู่แต่สุทัศนะคนเดียว

        พญานาคภูริทัตซบศีรษะร้องไห้อยู่ที่หลังเท้าพี่ชาย สุทัศนะเห็นสภาพน้องชายก็รู้สึกรันทดใจ ไม่อาจกลั้นน้ำตาไว้ได้ จึงยืนร้องไห้เช่นกัน

          แม้นางนาคสาวอัจจิมุขีที่อยู่ในชฎา เห็นสภาพพี่ชายที่ตนเคารพรักยิ่ง พลันความสงสารก็พรั่งพรูเข้าสู่จิตใจ กลั้นน้ำตาเอาไว้ไม่ได้ เธอสะเทือนใจกับภาพที่เห็น ร้องไห้ด้วยความสงสารพระโพธิสัตว์ ซบศีรษะร้องไห้อยู่ที่หลังเท้าพี่ชาย เมื่อข่มความโศกเศร้าได้แล้ว จึงค่อย ๆ เลื้อยกระปลกกระเปลี้ยกลับเข้าไปในกระโปรงเช่นเดิม

         พราหมณ์อาลัมพายน์มองเห็นเหตุการณ์นั้นเข้าใจว่า ฤๅษีหนุ่มถูกนาคกัด คิดจะปลอบโยน  จึงเข้าไปหา แล้วกล่าวว่า “นาคหลุดออกไปฟุบที่เท้าพระคุณเจ้า อย่างกะทันหัน พระคุณเจ้า ถูกกัดหรือไม่ แต่พระคุณเจ้า อย่ากลัวเลย ข้าพเจ้ามียาวิเศษรักษา”  

         สุทัศนะ กล่าวว่า “นาคตัวนี้ ทำอะไรเราไม่ได้หรอก หมองูเท่าที่มีอยู่ก็ไม่เห็นจะมีคนไหนดีไปกว่าเรา”

อาลัมพายน์ ได้ยินเช่นนั้น ไม่รู้ว่า เป็นใคร ก็โกรธ ตวาดว่า “ฤๅษีเซ่อ เงอะงะ แต่งตัววางท่าทาง เป็นฤๅษี มาท้าเรากลางประชาชน”

         สุทัศนะ กล่าวกับหมองูนั้นว่า “หากท่านเก่ง ก็เอาพญานาคของท่าน มาสู้กับลูกเขียดน้อย  ของเรา พนันกันด้วยเงิน ๕,๐๐๐ กหาปณะ”

พราหมณ์อาลัมพายน์ กล่าวว่า “ฤๅษีน้อย เรามีเงินมากมาย แต่ท่านจะหาเงินจากที่ไหนมาเดิมพัน แล้วใครจะค้ำประกันเดิมพันของท่าน”

           สุทัศนะนาคราช ในคราบฤๅษีหนุ่ม ชะงักอยู่ครู่หนึ่ง จำนนต่ออาลัมพายน์ ไม่กล้ายืนยัน เพราะตนไม่มีเงิน หากจะนำมาด้วยฤทธิ์ ก็เกรงอาลัมพายน์จะรู้ว่า ตนเป็นนาค จึงตัดสินใจขึ้นสู่พระราชนิเวศน์ ด้วยท่าทางองอาจ เข้าไปเฝ้าพระเจ้ากรุงพาราณสี^๓ กราบทูลว่า “ขอถวายพระพร มหาบพิตร พระราชสมภารเจ้า ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ขอพระองค์จงมีพระชนม์ยิ่งยืนนาน  ขอพระองค์ทรงเป็นหลักประกันเงินเดิมพัน ๕,๐๐๐ กหาปณะ ของอาตมภาพด้วยเถิด”

        พระราชา ทรงสงสัยว่า ทำไมฤๅษีหนุ่มนี้ ขอทรัพย์มากเหลือเกิน จึงตรัสว่า “ท่านฤๅษี  ท่านจะเอาเงินไปใช้หนี้ของบิดา หรือว่า เป็นหนี้ที่ท่านก่อขึ้นเอง เหตุไร จึงขอเงินมากมายจากโยม เช่นนี้”

พญานาคในร่างฤๅษี ถวายพระพรว่า “พราหมณ์อาลัมพายน์ ต้องการจะเอาพญานาค สู้กับอาตมา อาตมาจะให้ลูกเขียดน้อย กัดพราหมณ์อาลัมพายน์ ในวันนี้ ขอเชิญพระองค์ พร้อมทั้งเหล่าทหาร เสด็จทอดพระเนตรลูกเขียดน้อยของข้าพระองค์ ต่อสู้กับพญานาค”

๓ พระเจ้ากรุงพาราณสี พระนามว่า “สาครพรหมทัต” มีศักดิ์เป็นลุงของสุทัศนะ เพราะเป็นพี่ชายของพระนางสมุททชา  ผู้เป็นมารดาของสุทัศนะ และพระโพธิสัตว์

พระราชา ตรัสว่า “ถ้าเช่นนั้น เราจะไป” จึงเสด็จออกไปพร้อมกับสุทัศนะฤๅษี

พราหมณ์อาลัมพายน์ เห็นพระราชา เสด็จมากับฤๅษี ตกใจ คิดว่า ฤๅษีนี้ เห็นจะเป็นบรรพชิต ในพระราชสำนัก จึงไปเชิญพระราชาเสด็จออกมา เมื่อจะโอนอ่อนผ่อนตาม จึงกล่าวว่า “ท่านฤๅษี  เราไม่ได้ดูหมิ่นท่านด้วยวิทยาคมเลย แต่ท่านหลงวิทยาคมของท่านมากเกินไป โดยไม่ยำเกรงพญานาค”

สุทัศนะ กล่าวว่า “พราหมณ์ แม้อาตมา ก็ไม่ได้ดูหมิ่นท่านในด้านวิทยาคม แต่ท่านเอาพญานาคที่ไม่มีพิษ มาหลอกลวงประชาชน หากิน ถ้าชาวบ้าน รู้ว่า พญานาคของท่าน ไม่มีพิษ เหมือนที่อาตมารู้ อย่าว่า แต่ทรัพย์เลย แม้กระทั่งแกลบกำมือหนึ่ง ท่านก็จะไม่ได้”

อาลัมพายน์ โกรธจนตัวสั่น กล่าวว่า “ฤๅษีสกปรก ท่านเป็นนักบวชนุ่งหนังเสือ เกล้าชฎา  รุ่มร่าม ดูท่าทางก็เซ่อซ่า เข้ามาท้าทายเรากลางประชาชน ดูหมิ่นพญานาคว่า ไม่มีพิษ หากท่านมีวิทยาคมจริง ก็เข้ามาเลย เดี๋ยวก็รู้ว่า พญานาคมีเดชานุภาพจริงหรือไม่ ท่านจะแหลกเป็นผุยผงไปในพริบตา”

สุทัศนะ เย้ยหยันพราหมณ์อาลัมพายน์ว่า “งูเรือน งูปลา งูเขียว ก็ยังพอมีพิษอยู่บ้าง แต่นาค หัวแดงตัวนี้ ไม่มีพิษแน่” แม้อาลัมพายน์ ก็เย้ยหยันสุทัศนะตอบ เช่นกันว่า“เราได้ยินพระอรหันต์ สอนไว้ว่า คนให้ทานในโลกนี้ จะได้ไปเกิดในสวรรค์ ขณะนี้ ท่านยังมีชีวิตอยู่ มีโอกาสก็จงรีบให้ทาน เสียเถิด ไม่เคยมีใครรอดชีวิตจากฤทธิ์พญานาคของเราได้”

         สุทัศนะในคราบฤๅษีหนุ่ม ก็ตอบโต้อย่างไม่ลดละเช่นกันว่า “สหายเอ๋ย แม้เรา ก็เคยได้ยินพระอรหันต์ สอนไว้เช่นกันว่า คนให้ทานในโลกนี้แล้ว จะได้ไปเกิดในสวรรค์ ตัวท่านนั่นแหละ ยังมีลมหายใจอยู่ จงรีบให้ทานเสีย ถ้ามีสิ่งของที่ควรให้ ก็จงรีบให้ ลูกเขียดน้อย ชื่อว่า อัจจิมุขี นี้มีพิษร้ายแรงยิ่ง จะกัดท่านให้เป็นขี้เถ้า”

ครั้นสุทัศนะ กล่าวอย่างนี้แล้ว จึงเหยียดมือออก เรียกน้องสาวออกมาจากชฎา ประกาศให้ประชาชนได้ยินไปทั่วว่า “อัจจิมุขี น้องจงออกจากชฎามายืนบนฝ่ามือพี่”

          นางอัจจิมุขี ได้ยินพี่ชายเรียก จึงออกจากชฎา มาจับอยู่ที่จะงอยบ่า แล้วกระโดดมายืนอยู่บนฝ่ามือพี่ชาย คลายพิษ ๓ หยด ไว้ในฝ่ามือพี่ชาย แล้วกลับเข้าไปในชฎาตามเดิม สุทัศนะ ยืนถือพิษอยู่ แล้วประกาศก้อง ๓ ครั้ง ว่า “บัดนี้ ชนบทจะต้องพินาศ ๆ”

         เสียงของสุทัศนะ ดังกึกก้องไปทั่วนครพาราณสี สะท้อนออกไปไกลถึง ๑๒ โยชน์ ประชาชนไม่เคยได้ยินเสียงเช่นนี้มาก่อน ต่างตกตะลึง เกิดความหวาดกลัวไปทั่วพระนคร

         พระเจ้ากรุงพาราณสี ตรัสถามว่า “เพราะเหตุไร ชนบทจึงจะพินาศ” สุทัศนะ ถวายพระพรว่า  “มหาบพิตร ชนบทจะพินาศ เพราะหยดพิษของลูกเขียดน้อยตัวนี้” พระราชาขอให้ฤๅษีนำหยดพิษไปทิ้งเสีย  สุทัศนะ ตอบว่า ไม่รู้จะนำไปทิ้งที่ไหนได้ พระเจ้ากรุงพาราณสี บอกให้นำไปทิ้งตรงบริเวณแผ่นดินที่ว่างเปล่ากว้างใหญ่

        สุทัศนะ กล่าวว่า “ถ้าหยดพิษ ตกลงบนแผ่นดิน ต้นหญ้า เถาวัลย์ และต้นไม้ ที่เป็นยาจะเหี่ยวแห้งตายไปหมด”

พระราชา ให้ขว้างขึ้นไปในอากาศ สุทัศนะ กล่าวว่า “ถ้าขว้างพิษขึ้นไปในอากาศ ทั้งฝน  ทั้งหิมะ จะไม่ตกตลอด ๗ ปี”

พระราชา ตรัสว่า “ถ้าเช่นนั้น จงหยดพิษลงในน้ำ” สุทัศนะ กล่าวว่า“ถ้าหยดพิษลงในน้ำ  สัตว์น้ำ ทั้งปลา และเต่า จะตายกันหมด”

พระราชา ตรัสว่า “ข้าพเจ้า ไม่รู้ว่า จะทำอย่างไรแล้ว ท่านจงช่วยหาวิธี ที่จะไม่ให้แคว้นของเรา พินาศด้วยเถิด” ฤๅษีสุทัศนะ ถวายพระพรว่า ขอจงทรงรับสั่งให้คนขุดบ่อ ๓ บ่อ ติดต่อกันไป ในที่แห่งหนึ่ง  พระราชารับสั่งให้ทำตามนั้น สุทัศนะจึงเอายาต่าง ๆ ใส่บ่อแรก ให้เต็ม บ่อที่ ๒ ให้ใส่โคมัย ส่วนบ่อที่ ๓  ให้ใส่โอสถทิพย์ จากนั้น จึงเอาหยดพิษใส่ลงในบ่อที่ ๑

         ทันใดนั้นนั่นเอง ได้เกิดกลุ่มไฟพวยพุ่งลุกขึ้นราวดอกเห็ด เปลวไฟเลยลามไปติดบ่อโคมัย แล้ว ลุกลามต่อไปถึงบ่อโอสถทิพย์ แล้วไหม้โอสถทิพย์จนหมด จึงดับ

        พราหมณ์อาลัมพายน์ ยืนดูอยู่ใกล้บ่อนั้น ไอควันพิษ ฉาบผิวกายพองขึ้น กลายเป็นขี้เรื้อนด่าง  อาลัมพายน์ ตกใจ กลัวตาย จึงร้องเสียงหลงว่า “ยอมปล่อยนาคราชแล้ว ๆ”

          พระโพธิสัตว์ ได้ยินดังนั้น จึงเลื้อยออกจากกระโปรงแก้ว เนรมิตกาย ประดับด้วยเครื่องอลังการต่าง ๆ ยืนอยู่ด้วยท่าทางเหมือนท้าวสักกเทวราช ทั้งสุทัศนะนาคมาณพ และอัจจิมุขีนาคกัญญา ต่างก็ดีใจ จนน้ำตาคลอ ปรากฏตน มายืนอยู่เคียงข้างพระโพธิสัตว์

         สุทัศนะนาคมาณพ ทูลถามพระเจ้ากรุงพาราณสีว่า “ข้าแต่มหาราช พระองค์รู้ไหมว่า  ข้าพระองค์ทั้ง ๓ นี้ เป็นลูกใคร” พระราชา ตรัสว่า “เราไม่รู้” สุทัศนะนาคมาณพ กราบทูลว่า พระองค์ ไม่รู้จักข้าพระองค์ ก็ไม่เป็นไร แต่พระองค์ ทรงจำเรื่องที่พระเจ้ากาสี พระราชทานเจ้าหญิงสมุททชา พระธิดา ให้ท้าวธตรฐ ได้หรือไม่”

พระราชา ตรัสว่า “เรารู้ เพราะสมุททชา เป็นน้องสาวเรา” สุทัศนนาคมาณพ กราบทูลว่า“ข้าพระองค์ทั้ง ๓ นี้ เป็นลูกของพระมารดาสมุททชา พระองค์จึงเป็นลุงของข้าพระองค์”

พระราชา ทราบเช่นนั้น ก็ทรงยินดี สวมกอดจุมพิตหลานที่ศีรษะ พลางทรงกรรแสง สะเทือนพระทัย แล้วนำขึ้นปราสาท ทรงทำการต้อนรับอย่างยิ่งใหญ่ แล้วถามว่า “ภูริทัต หลานมีฤทธิ์เดชสูงถึงเพียงนี้ ทำไม อาลัมพายน์ ยังจับหลานมาทรมานได้”

พระภูริทัต จึงกราบทูลเรื่องราวให้ฟัง แล้วแสดงราชธรรม แก่พระเจ้าลุง ให้ปกครองอาณาประชาราษฎร์ ด้วยทศพิธราชธรรม

         สุทัศนะ กราบทูลพระราชาว่า “พระมารดาของข้าพระองค์ ไม่ได้เห็นหน้าภูริทัต ก็ยังกลัดกลุ้มอยู่ ข้าพระองค์ ไม่อาจอยู่ช้านานได้” พระราชา รับสั่งให้เดินทางกลับกันได้ แต่ว่า พระองค์อยากพบน้องสาวของพระองค์บ้าง ทำอย่างไร จึงจะได้พบกัน

 สุทัศนะ กราบทูลว่า “ขณะนี้ พระอัยกาของหลาน อยู่ที่ไหน ?” พระราชาตรัสบอกให้ทราบว่า“พระเจ้ากาสิกราช ผู้เป็นพระอัยกานั้น นับตั้งแต่น้องสาวของลุงจากไป ทรงอยู่ไม่ได้โดยไม่มีน้องสาวของลุง จึงทรงสละราชสมบัติ ออกผนวชเป็นฤๅษีอยู่กลางป่าใหญ่”

 สุทัศนะนาคมาณพ กราบทูลว่า “มารดาของข้าพระองค์ ประสงค์จะพบพระเจ้าลุง และพระอัยกาด้วย ถึงวันโน้น พระองค์ จงเสด็จไปพบพระอัยกา ข้าพระองค์ จะพาพระมารดาไปอาศรมพระอัยกา พระเจ้าลุง จะได้พบพระมารดาของข้าพระองค์ในสถานที่นั้น” จึงกำหนดวันนัดหมายกับพระเจ้าลุง ครั้นแล้ว นาคสามพี่น้อง ก็แทรกแผ่นดินกลับไปนาคพิภพ

เมื่อพระโพธิสัตว์ กลับถึงนาคพิภพแล้ว เสียงร่ำไห้พิราบรำพันของเหล่านาคทั้งหลายก็เกิดขึ้นพร้อมกัน พระโพธิสัตว์ เหน็ดเหนื่อยเพราะถูกขังอยู่ในกระโปรงนานนับเดือน จึงนอนเป็นไข้ มีพวกนาคมาเยี่ยมนับไม่ถ้วน ต้องเหน็ดเหนื่อยกับการทักทายปราศรัย คอยตอบคำถามของพวกนาคเหล่านั้น

         อริฏฐะ ซึ่งไปเทวโลก ครั้นไม่พบพระโพธิสัตว์ จึงกลับมาก่อน พวกญาติมิตร จึงให้อริฏฐะเป็นผู้เฝ้าประตูห้องบรรทมของพระโพธิสัตว์ เพราะเห็นว่า จะห้ามพวกนาคบริษัทได้ เนื่องจากเป็นผู้ดุร้ายหยาบคาย

กรรมตามสนอง

ทางด้านสุโภคะ เที่ยวตามหาพระโพธิสัตว์ ไปทั่วป่าหิมวันต์ จึงเที่ยวไปตามฝั่งมหาสมุทร และแม่น้ำต่าง ๆ จนมาถึงแม่น้ำยมุนา

          ส่วนพราหมณ์เนสาทะ ได้เห็นพราหมณ์อาลัมพายน์ เป็นโรคเรื้อน เกิดจากพิษนาค  จึงคิดว่า เจ้านี่ทรมานพระภูริทัตนาคราช เพราะกรรมนั้น จึงเป็นโรคเรื้อน ส่วนเรา เป็นผู้บอกให้อาลัมพายน์ รู้ที่อยู่ของพระภูริทัต ซึ่งมีบุญคุณแก่เรา เพราะอยากได้แก้วมณี กรรมคงตามสนองเรา ในไม่ช้า แต่ตอนนี้ กรรมยังไม่สนอง เราจะไปประกอบพิธีลอยบาปที่ท่าน้ำปยาคะ แม่น้ำยมุนา

        พราหมณ์เนสาทะ จึงไปที่ท่าน้ำปยาคะ เพื่อประกอบพิธีลอยบาป แล้วกล่าวว่า “เราได้ทำกรรม ด้วยการประทุษร้ายพระภูริทัต ผู้เป็นมิตร เราจึงลอยบาปนั้น ในแม่น้ำนี้ ขอให้บาปกรรมของเรา จงหมดสิ้นไปด้วยเถิด”

         ขณะที่พราหมณ์นั้น กำลังลอยบาป สุโภคะ ตามหาพี่ชาย ไปจนถึงท่าน้ำปยาคะ แม่น้ำยมุนา ได้ยินเสียงพราหมณ์เข้าพอดี จึงคิดว่า “เจ้าคนนี้ เป็นคนบาปหนา พี่ชายเราให้ยศศักดิ์ มากมาย กลับเนรคุณไปนำหมองูอาลัมพายน์มาจับไป เราฆ่ามันเสียเถิด” จึงเอาหางตวัดรวบเท้าทั้งสองข้าง ของพราหมณ์ ลากให้จมลงในน้ำ พอจวนจะขาดใจ ก็ปล่อยให้โผล่หัวขึ้นมาหายใจครู่หนึ่ง แล้วลากให้จมลงไปอีก ทรมานให้ลำบากอย่างนี้อยู่หลายครั้ง

         พราหมณ์เนสาทะ โผล่หัวขึ้นได้ จึงกล่าวว่า “น้ำที่ท่าปยาคะ คนทั้งหลาย เชื่อว่า สามารถลอยบาปได้ เราได้ลอยบาปแล้ว ก็แล้วผีห่าอะไร ฉุดเราลงแม่น้ำยมุนา”

สุโภคะ กล่าวกับพราหมณ์นั้นว่า “ไม่มีผีห่าที่ไหนหรอกตาพราหมณ์ เราเป็นลูกพญานาคราช  พวกนาคเรียกเราว่า “สุโภคะ”  

พราหมณ์เนสาทะ คิดว่า นาคนี้ เป็นพี่น้องของภูริทัต จะไม่ไว้ชีวิตเราแน่ แต่ช่างเถอะ  เราจะยกยอเกียรติคุณของนาคนี้ รวมทั้งมารดาและบิดาของเขาด้วย ทำให้ใจอ่อน แล้วขอชีวิต  จึงกล่าวว่า “ถ้าท่านเป็นโอรสของพญานาคราชผู้ประเสริฐ พระชนกของท่าน เป็นผู้ยิ่งใหญ่ผู้หนึ่ง  แม้พระชนนีของท่าน ก็ไม่มีใครเทียบเท่าในหมู่มนุษย์ ผู้มีอานุภาพมากเช่นท่าน อย่าว่าแต่จะฉุดคร่าพราหมณ์เลย แม้แต่เพียงแค่ทาสของพราหมณ์ ก็ไม่ควรที่ผู้ประเสริฐอย่างท่าน จะฉุดคร่าให้จมน้ำ”

         สุโภคะ กล่าวว่า “พราหมณ์ชั่ว แกคิดจะหลอกข้าให้ปล่อยแกหรือ ข้าไม่ไว้ชีวิตแกแน่ แกแอบต้นไม้ยิงสัตว์ซึ่งมากินน้ำ เห็นพี่ชายข้ารุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ พี่ข้าพาแกไปเลี้ยงดู ให้ทุกสิ่งทุกอย่าง  แต่แกกลับเนรคุณพี่ข้า วันนี้กรรมสนองแกแล้ว ยื่นคอแกออกมา ข้าจะตัดเสียให้ขาด”

         พราหมณ์เนสาทะ คิดว่า นาคนี้คงจะไม่ไว้ชีวิตเราแน่ จึงทำใจดีสู้เสือ กล่าวว่า “ใคร ๆ ไม่ควรฆ่าพราหมณ์ผู้ทรงเวท ผู้สวดอ้อนวอน ผู้ประกอบพิธีบูชายัญ เพราะผู้ที่ฆ่าพราหมณ์ ย่อมไปเกิดในนรก”

      สุโภคะ ได้ยินเช่นนั้น ก็เกิดความลังเลใจ คิดว่า ต้องนำพราหมณ์นี้ ไปยังนาคพิภพ สอบถาม พี่น้องของเรา ก็รู้เอง จึงกล่าวข่มขู่ว่า “ถ้าเช่นนั้น พี่น้องของเรา ล้วนเป็นคนฉลาด รอบรู้ มีชื่อลือชา อยู่ในนาคพิภพ เราจะให้พี่น้องเราตัดสิน” ครั้นสุโภคะ กล่าวดังนี้แล้ว ได้จับคอพราหมณ์เนสาทะ เสือกไสไปด่าไปพลาง จนถึงนาคพิภพ

พระพรหมสร้างโลก

         ขณะนั้น อริฏฐะ นั่งเฝ้าประตูปราสาท เห็นสุโภคะ จับพราหมณ์ บังคับ ขู่เข็ญ ทรมานมาก็ตกใจ จึงเดินสวนออกไป ห้ามสุโภคะ ไม่ให้เบียดเบียนพราหมณ์ เพราะพวกพราหมณ์ เป็นบุตรท้าวมหาพรหม ถ้าท้าวมหาพรหมรู้เข้า ก็จะโกรธว่า พวกนาคเบียดเบียนบุตรท่าน จะทำให้นาคพิภพเดือดร้อน

ในอดีตชาติ ก่อนมาเกิดเป็นพญานาค อริฏฐะ เคยเกิดเป็นพราหมณ์บูชายัญ จึงพูดตามสัญญาเดิมที่ตนทรงจำมาในอดีตชาติ อริฏฐะ เรียกสุโภคะและนาคบริษัทมา ได้พูดสรรเสริญพราหมณ์ผู้บูชายัญเป็นอันมากว่า “พี่สุโภคะ ยัญและพระเวทที่พวกพราหมณ์บูชา ไม่ใช่ของล้อเล่น  ผู้ติเตียนพราหมณ์ ก็เท่ากับทิ้งทรัพย์ที่น่าปลื้มใจ และทิ้งธรรมของสัตบุรุษ พวกท่านอย่าได้พูดเป็นอันขาดว่า พราหมณ์ทำกรรมด้วยการเนรคุณภูริทัต”

         อริฏฐะ ถามสุโภคะว่า “พี่รู้หรือไม่ว่า โลกนี้ ใครสร้าง” สุโภคะ ตอบว่า “พี่ไม่รู้”

         อริฏฐะ จึงกล่าวว่า พวกพราหมณ์เรียนไตรเพท พวกกษัตริย์ปกครองแผ่นดิน พวกแพศย์ประกอบอาชีพค้าขาย และพวกศูทรเป็นผู้รับใช้ วรรณะทั้ง ๔ นี้ ท้าวมหาพรหมเป็นผู้สร้างท้าวมหาพรหม มีอานุภาพมากอย่างนี้ ผู้ที่เลื่อมใส ให้ทานแก่พราหมณ์ ผู้เป็นบุตรท้าวมหาพรหม ไม่ไปเกิดที่อื่นแน่ นอกจากสวรรค์

         แม้เทพเหล่านี้ คือ ท้าวธาดา ท้าววิธาดา ท้าววิรุณ ท้าวกุเวร ท้าวโสมะ พญายม พระจันทร์ พระวายุ และพระอาทิตย์ เป็นต้น แม้เทพเหล่านี้ ต่างก็บูชายัญ และทำบุญกับพราหมณ์ผู้ทรงเวทมาก่อนทั้งนั้น     

ท้าวอรชุน และท้าวภีมเสน ผู้มีกองทัพน่ากลัว ก็บูชาไฟมาก่อน ผู้ที่เลี้ยงพราหมณ์มาตลอด  ตามกำลังศรัทธา ด้วยจิตเลื่อมใส จะได้ไปเกิดเป็นเทพองค์หนึ่ง อย่างแน่นอน

ท้าวมุจลินท์ บูชาไฟให้อิ่มหนำด้วยเนยใส ก็ได้ไปเกิดในทิพยคติ

ท้าวทุทีปะ ทรงมีอานุภาพมาก สละราชสมบัติออกบวช ก็ได้ไปเกิดในสวรรค์

ส่วนพระเจ้าสาครราช ทรงปราบปรามแผ่นดินไปจนจรดทะเล รับสั่งให้ตั้งเสาสีทองงดงาม สำหรับใช้ผูกสัตว์บูชายัญ ได้ไปเกิดเป็นเทพองค์หนึ่ง

 “พี่สุโภคะ พี่ไม่รู้อะไร รู้แต่จะโบยตีพราหมณ์เท่านั้น พี่รู้หรือไม่ว่า แม่น้ำคงคา และมหาสมุทร  เป็นที่สั่งสมนมส้ม เพราะเกิดจากอานุภาพของพระเจ้าอังคโลมบาท ทรงบูชาไฟ แล้วได้ไปเกิดในนครของท้าวสหัสสนัยน์”      

ในอดีตกาล พระเจ้ากรุงพาราณสี พระนามว่า “อังคโลมบาท” ตรัสถามทางสวรรค์กับพวกพราหมณ์ พวกพราหมณ์ แนะนำให้เข้าไปป่าหิมวันต์ ทำการสักการะพราหมณ์  แล้วบูชาไฟ พระองค์จึงพาแม่โคนมและพระมเหสีไปทำตามที่พราหมณ์แนะนำ ส่วนนมสด และนมส้มที่ยังเหลือจากพวกพราหมณ์บริโภคอีกจำนวนมาก ให้นำไปทิ้งในที่ต่าง ๆ สถานที่ทิ้งนมสดและนมส้ม ได้กลายเป็นแม่น้ำคงคา แม่น้ำน้อยใหญ่ และมหาสมุทรไป           

แม้ท้าวมหาพรหมผู้ประเสริฐ มีฤทธิ์ เรืองยศ ก็เคยเกิดเป็นมาณพ ทำการบูชาไฟมาก่อน จึงได้เกิดมาเป็นท้าวมหาพรหมผู้สร้างโลกนี้และโลกหน้า แม่น้ำภาคีรถี ภูเขาหิมวันต์ และ ภูเขาวิชฌะ

ภูเขาเหล่านี้ คือ ภูเขามาลาคีรี ภูเขาหิมวันต์ ภูเขาคิชฌกูฏ ภูเขาสุทัศน์ ภูเขานิสภะ ภูเขากากเวรุ และภูเขาใหญ่อื่น ๆ กล่าวกันว่า พวกพราหมณ์ผู้บูชายัญ ได้ก่อสร้างไว้

         ในอดีตกาล พระเจ้ากรุงพาราณสี พระองค์หนึ่ง ตรัสถามทางไปสวรรค์กับพวกพราหมณ์  เมื่อได้รับคำแนะนำให้พระองค์ทำบุญกับพวกพราหมณ์ พระองค์ก็ได้ถวายทานอย่างมากมาย แล้วตรัสถามว่า ทานของพระองค์ มีผลหรือไม่ เมื่อพวกพราหมณ์ทูลว่า มีผลแล้ว แต่อาสนะสำหรับพราหมณ์นั่ง ไม่เพียงพอ พระองค์จึงรับสั่งให้ปั้นอิฐ สร้างอาสนะ ที่นอน และตั่ง ถวายพวกพราหมณ์  ต่อมาอาสนะ ที่นอน และตั่งเหล่านั้น ได้กลายเป็นภูเขามาลาคีรี เป็นต้น จึงกล่าวได้ว่า ภูเขาทั้งหมด พวกพราหมณ์ผู้บูชายัญ สร้างเอาไว้

อริฏฐะ ถามสุโภคะอีกว่า “พี่สุโภคะ พี่รู้หรือไม่ว่า เหตุไร มหาสมุทร จึงเค็ม จนดื่มไม่ได้” สุโภคะ ตอบว่า“พี่ไม่รู้”

         อริฏฐะผู้ตาบอด จึงรุกรานพี่ชายผู้ไม่รู้ ต่อไปว่า “พี่ไม่รู้อะไร เอาแต่จะโบยตีพราหมณ์เท่านั้น  ผู้คนเรียกพราหมณ์ผู้ทรงเวท ผู้เข้าถึงพลานุภาพแห่งมนตรา มีตบะแก่กล้าว่า ผู้สวดอ้อนวอนคลื่นมหาสมุทร ซัดท่วมพราหมณ์ผู้กำลังตักน้ำเตรียมประกอบพิธีอยู่ที่ฝั่งมหาสมุทร เพราะเหตุนั้น  น้ำในมหาสมุทร จึงถูกมหาพรหมสาปให้เค็ม จนดื่มไม่ได้”

อริฏฐะ เล่าว่า วันหนึ่ง พราหมณ์นั้น กำลังประกอบพิธีลอยบาป ยืนอยู่ที่ริมฝั่ง ตักน้ำจากมหาสมุทร กระทำการดำเกล้าสระหัวของตน ขณะนั้น สาครปั่นป่วนบ้าคลั่ง เกิดคลื่นใหญ่ซัดกลืนเอาพราหมณ์นั้น ลงสู่มหาสมุทร ท้าวมหาพรหม โกรธว่า สาครนี้ ฆ่าบุตรพระองค์ จึงสาปให้มหาสมุทรเค็ม ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา มหาสมุทร จึงกลายเป็นน้ำเค็ม ดื่มไม่ได้

พระโพธิสัตว์แสดงธรรม

         พวกนาคเป็นอันมาก ที่มาเยี่ยมพระโพธิสัตว์ ฟังแล้ว ก็คล้อยตามพลอยหลงเชื่อผิด ๆ ไปว่า  ที่อริฏฐะพูดนั้น เป็นเรื่องจริง

         พระโพธิสัตว์ นอนป่วยอยู่ คิดว่า อริฏฐะ ทำให้ประชาชนเกิดความหลงผิดไปแล้ว คิดจะทำให้นาคบริษัทเกิดสัมมาทิฏฐิ จึงลุกขึ้นอาบน้ำแต่งตัว นั่งบนธรรมาสน์ สั่งให้นาคบริษัททั้งหมดประชุมกัน ให้เรียกอริฏฐะมาด้วย แล้วกล่าวว่า เจ้ากล่าวสรรเสริญสิ่งที่ไม่จริง การบูชายัญด้วยวิธีของพวกพราหมณ์ ไม่ใช่สิ่งประเสริฐ และไม่ใช่ทางแห่งสวรรค์

          แท้จริงแล้ว การเรียนเวท เป็นโทษของเหล่านักปราชญ์ เป็นสิ่งที่คนโง่เขลาทำกัน ไม่มีคุณด้านใดเลย ไม่ต่างจากพยับแดด ที่สัตว์หิว มองเห็นว่า เป็นน้ำ มีคุณทางหลอกลวงคนโง่ แต่หลอกคนมีปัญญา ไม่ได้ พระเวทป้องกันการเนรคุณมิตรไม่ได้ ไฟที่คนบูชาแล้ว ก็ไม่สามารถป้องกันคนโทสจริต ไม่ให้ทำความชั่วได้เช่นกัน แม้จะเอาไม้ที่มีอยู่ทั้งโลก และทรัพย์สมบัติทั้งหมด ไปเผาบูชาไฟ ไฟก็เผาผลาญไม้และทรัพย์สมบัติจนหมด ไม่มีเหลือ เพราะไฟไม่รู้จักอิ่มเชื้อเพลิง แล้วใครจะทำให้ไฟอิ่มได้

         ถ้าคนทำบุญ ด้วยการเอาไม้และหญ้าเผาไฟ เพื่อบูชาแล้วจะได้บุญ คนเผาถ่าน คนต้มเกลือพ่อครัว และสัปเหร่อ ก็เป็นคนที่ทำบุญมากที่สุด

         คนบางพวก นับถือไฟ เป็นเทวดา คนบางพวก นับถือน้ำ เป็นเทวดา คนเหล่านี้ทั้งหมดกล่าวเท็จ โง่เขลาเบาปัญญา ไร้เหตุผล เข้าใจกันไปผิด ๆ ไฟไม่มีร่างกายและจิตใจ ที่จะรู้สึกได้ จึงไม่ใช่เทพเจ้าที่ต้องบูชา แต่ไฟเป็นเพียงสิ่งให้แสงสว่างแก่ประชาชนได้ทำการงานเท่านั้น เมื่อคนบูชาไฟ แต่ยังทำความชั่วอยู่ แล้วจะไปสวรรค์ได้อย่างไร

        พวกพราหมณ์ ต้องการเลี้ยงชีวิตต่างหาก ที่กล่าวว่า พระพรหมสร้างสรรพสิ่ง แล้วครอบงำโลก เอาไว้ และพระพรหมบูชาไฟ เมื่อพระพรหมสร้างไฟ แล้วทำไมพระพรหมจึงกลับไปไหว้ไฟที่ตนสร้างขึ้นมา ฟังดูคำของพวกพราหมณ์ ก็น่าหัวเราะ ไม่เป็นความจริง ไม่ควรสวด ที่พวกพราหมณ์ในอดีต หลอกเอาไว้หากิน เมื่อยังไม่มีลาภสักการะ จึงร้อยกรอง พิธีการฆ่าสัตว์บูชายัญเอาไว้ว่า“พวกพราหมณ์ สาธยายมนต์ พวกกษัตริย์ ปกครองแผ่นดิน พวกแพศย์ ประกอบอาชีพค้าขาย  ส่วนพวกศูทร เป็นทาสรับใช้” แล้วก็หลอกคน ให้เชื่อตามนั้นว่า มหาพรหมผู้มีอำนาจเป็นผู้สร้างไว้

          ก็ถ้าคำนี้ เป็นจริง ตามที่พวกพราหมณ์กล่าว คนที่ไม่ได้เกิดมาเป็นกษัตริย์ ก็เป็นกษัตริย์ไม่ได้  คนที่ไม่ได้เกิดมาเป็นพราหมณ์ ก็เรียนมนตราไม่ได้ คนที่ไม่ได้เกิดมาเป็นแพศย์ ก็ประกอบอาชีพค้าขาย ทำนา ทำไร่ ไม่ได้ และพวกศูทร ก็เป็นอย่างอื่นไม่ได้ นอกจากทาสรับใช้ผู้ซื่อสัตย์ ก็แล้วทำไม คนที่มีความสามารถ จะเปลี่ยนแปลงชะตาชีวิตของตนไม่ได้ แต่ทั้งที่เป็นเรื่องไม่จริง เป็นเรื่องโกหก  เขาก็ยังกล่าวเท็จ เพราะเห็นแก่ปากท้อง

ถ้าผู้ปกครอง ยังขูดรีดภาษีจากพ่อค้า นักบวช ยังถือศาสตราเที่ยวฆ่าสัตว์ พระพรหม ก็ไม่ใช่ผู้สร้างโลก ที่แท้จริง ถ้าพระพรหมสร้างโลก แล้วทำไม จึงสร้างโลก ให้มีแต่ความระทมทุกข์ ทำไมจึงไม่สร้างโลก ให้มีแต่ความสุข ถ้าพระพรหมเป็นผู้เจริญ เป็นเจ้าชีวิตของหมู่สัตว์ ก็แล้ว เหตุไร โลกจึงโน้มเอียงไปทางไม่เที่ยงธรรม ผู้คนมีเล่ห์เหลี่ยม หลอกลวง และมัวเมาในการใช้อำนาจอย่างไม่เป็นธรรม

         ถ้าพระพรหม ประเสริฐ เป็นผู้เจริญ เป็นเจ้าชีวิตของหมู่สัตว์ในโลก จริง พระพรหมก็ต้องเป็นเจ้าแห่งความยุติธรรมด้วย เมื่อความยุติธรรมมีอยู่ แต่ไม่ตั้งอยู่ในความยุติธรรม กลับตั้งอยู่ในความอยุติธรรมเสียเอง

        เมื่อฆ่าตั๊กแตน ผีเสื้อ งู แมลงภู่ หนอน และแมลงวันแล้ว ลอยบาป ก็บริสุทธิ์ได้ นี่คือ ความยุติธรรมของพรหมผู้ประเสริฐหรือ ?

         ถ้าคน ฆ่าผู้อื่นแล้วบริสุทธิ์ได้ และผู้ถูกฆ่า ย่อมเข้าถึงแดนสวรรค์ ทำไม พวกพราหมณ์จึงไม่ฆ่าพราหมณ์ด้วยกันเอง หรือทำไม จึงไม่ฆ่าพวกคนที่เชื่อคำของตน พวกเนื้อ สัตว์เลี้ยง และโคตัวไหน ๆ ล้วนแต่ดิ้นรนกระเสือกกระสน ต้องการมีชีวิตอยู่ทั้งนั้น แต่พวกพราหมณ์ ก็นำสัตว์พวกนั้นไปผูกที่เสาฆ่าบูชายัญ แล้วพวกคนพาล ก็ยื่นหน้าเข้าไปที่เสาบูชายัญ สวดสรรเสริญว่า “เสายัญนี้ จะทำให้มีชีวิตที่ยั่งยืน ในสัมปรายภพ จงเอาไฟไปบูชา จงให้ทรัพย์แก่เรา แล้วพวกท่านจะได้สิ่งที่ปรารถนาในโลกทิพย์”

         ถ้าบุคคล จะได้ทรัพย์สมบัติ แก้วแหวน เงิน ทอง และจะได้ไปเกิดในสวรรค์ เพราะการบูชายัญ  พวกพราหมณ์เท่านั้น จะบูชายัญเพียงคนเดียว เขาจะไม่ยอมให้คนอื่น ที่ไม่ใช่พราหมณ์ บูชายัญแน่

         ส่วนพราหมณ์บางคน นำพระราชา หรือมหาอำมาตย์ เข้าไปโรงบูชาไฟ แนะนำให้โกนผม  โกนหนวด และตัดเล็บ สวดพรรณนาอานิสงส์แห่งการบูชาไฟ แล้วรับทรัพย์ไป พอหลอกลวง ได้ทรัพย์มาแล้ว ก็มาฉลองกันอย่างสนุกสนาน เหมือนฝูงการุมจิกนกเค้า พวกเขาหลอกลวง ด้วยสิ่งที่ตามองไม่เห็น ปล้นเอาทรัพย์ที่มองเห็นไป

         พวกพราหมณ์บอกว่า ตนเป็นผู้เอาอิฐมาสร้างภูเขามาลาคีรี ภูเขาหิมวันต์ ภูเขาวิชฌะ  ภูเขาสุทัศน์ ภูเขานิสภะ ภูเขากากเวรุ และภูเขาน้อยใหญ่อื่น ๆ ภูเขาไม่ใช่อิฐ เห็นได้ชัดว่า ภูเขาเหล่านั้น เป็นหินตามธรรมชาติมาแต่เดิม     

พวกพราหมณ์ บอกว่า มหาสมุทรซัดท่วมพราหมณ์ผู้กำลังเตรียมน้ำประกอบพิธีบวงสรวงอยู่ที่ฝั่งมหาสมุทร พรหมจึงสาปให้น้ำในมหาสมุทรกลายเป็นน้ำเค็ม

         ก็แม่น้ำได้พัดพาเอาพราหมณ์ผู้เรียนเวท ทรงมนตรา ไปตั้งมากมาย แต่น้ำในแม่น้ำ ก็ไม่ได้เค็ม เหตุไร มีเพียงน้ำในมหาสมุทรเท่านั้นที่เค็ม ดื่มไม่ได้ ถึงบ่อน้ำที่เขาขุดไว้ใช้ กลายเป็นน้ำเค็ม ดื่มไม่ได้  ก็มีมาก

          ไม่มีใครดีหรือเลว เพราะชาติกำเนิด ลูกคนจัณฑาล ถ้าเขาเป็นคนฉลาด มีความคิด ก็เรียนเวท สาธยายมนตราได้ หัวไม่แตก ๗ เสี่ยง อย่างที่พวกพราหมณ์โกหกเอาไว้ พวกพราหมณ์สร้างมนตราขึ้นมา เหมือนกับการฆ่าตัวเอง เพราะฆ่าคุณธรรมในตน สาธยายเพียงปาก แต่ยึดถือไว้ด้วยความโลภ เปลี่ยนแปลงความคิดได้ยาก

พระโพธิสัตว์แสดงธรรมโดยประการต่าง ๆ อีกเป็นอันมาก เพื่อทำลายความเห็นผิดที่อริฏฐะกล่าวไว้ นาคบริษัท ได้ฟังธรรมกถาของพระโพธิสัตว์แล้ว ต่างเกิดความเข้าใจแจ่มชัด พระโพธิสัตว์ สั่งให้นาคบริษัทนำพราหมณ์เนสาทะ ออกไปจากนาคพิภพ ไม่ได้ตำหนิพราหมณ์นั้นเลยแม้แต่น้อย

ด้านพระเจ้าสาครพรหมทัต ไม่ลืมวัน ตามที่นัดไว้กับหลาน ได้เสด็จไปยังอาศรมพระบิดา ซึ่งบวชเป็นฤๅษี พร้อมด้วยจตุรงคเสนาหมู่ใหญ่

          ส่วนพระโพธิสัตว์ พร้อมทั้งพระชนก พระชนนี และพี่น้อง ก็ได้ไปเฝ้าพระเจ้าลุง และ พระอัยกา ตามที่นัดไว้เช่นกัน

ในขณะนั้น พระเจ้าสาครพรหมทัต ทอดพระเนตรเห็นพระโพธิสัตว์กำลังมาพร้อมกับนาคบริษัทเป็นอันมาก ทรงจำไม่ได้ จึงทูลถามพระราชบิดาว่า “ฝูงชนที่กำลังมา ดูงดงามตระการตานั้น เป็นใคร”

พระราชบิดา เป็นฤๅษี ผู้มีฤทธิ์ ได้อภิญญา บอกว่า “ผู้ที่มาเหล่านั้น คือ นาค ลูกท้าวธตรฐนาคราช หลานของเจ้า เกิดแต่นางสมุททชา” แล้วพระฤๅษี ได้แนะนำให้พระเจ้าสาครพรหมทัตได้รู้จักว่า นาคตนไหนเป็นใคร ด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ของตน

ในขณะพระฤๅษี และพระเจ้าสาครพรหมทัต กำลังสนทนากันอยู่อย่างนี้ นาคบริษัททั้งหลายก็มาถึง ได้พากันถวายบังคมบาทพระฤๅษี        

ฝ่ายนางสมุททชา ถวายบังคมพระราชบิดา และพระราชภาดา ก็ปริเทวนากรรแสงไห้  ครั้นได้เวลาพอสมควรแล้ว ก็พานาคบริษัทกลับไปยังนาคพิภพ ส่วนพระเจ้าสาครพรหมทัต ประทับอยู่สองสามวัน จึงถวายบังคมลาพระบิดา กลับกรุงพาราณสี

         นับจากวันนั้น พระนางสมุททชา ก็ไม่ได้กลับโลกมนุษย์อีกเลย ตลอดพระชนม์ชีพ  ทรงสิ้นชีพในนาคพิภพ ฝ่ายพระโพธิสัตว์ รักษาศีลอยู่ตลอดชีวิต ครั้นสิ้นชีพแล้ว ได้ไปเกิดในสวรรค์ พร้อมทั้งนาคบริษัท

กลับชาติมาเกิดสมัยพุทธกาล

         ครั้นพระบรมศาสดา ตรัสเล่าเรื่องราวในอดีตชาติของพระองค์แล้ว ได้ตรัสว่า “เมื่อพระพุทธเจ้า ยังไม่เสด็จอุบัติขึ้นในโลกมนุษย์ โบราณบัณฑิต ก็ยังสละนาคสมบัติมากมายขนาดนี้ รักษาอุโบสถกรรม  บิดา มารดาของภูริทัต ในอดีตชาติ ได้มาเกิดเป็นศากยราชสกุล พราหมณ์เนสาทะ มาเกิดเป็นพระเทวทัต โสมทัต มาเกิดเป็นพระอานนท์ นางอัจจิมุขี มาเกิดเป็นนางอุบลวรรณาเถรี สุทัศนะ มาเกิดเป็นพระสารีบุตร สุโภคะ มาเกิดเป็นพระโมคคัลลานะ อริฏฐะ มาเกิด  เป็นสุนักขัตตลิจฉวี  ภูริทัต เป็นเราผู้อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า”

ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๖ พระภูริทัต ศีล คือ อาภรณ์ประดับกาย

ขอเชิญรับฟัง หนังสือเสียงทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ ชาติที่ ๖ พระภูริทัต โดย Amarinbooks Podcast

https://podcasts.apple.com/dk/podcast/%E0%B8%AB%E0%B8%99-%E0%B8%87%E0%B8%AA-%E0%B8%AD%E0%B9%80%E0%B8%AA-%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%A8%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95-%E0%B8%9B%E0%B8%93-%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%9A-%E0%B8%A3-%E0%B8%A9%E0%B9%84%E0%B8%A1-%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B8%A5-%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B9%81%E0%B8%9B%E0%B8%A5%E0%B8%87-%E0%B8%89%E0%B8%9A-%E0%B8%9A-%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B8%93%E0%B8%A7%E0%B8%8A-%E0%B8%A3%E0%B8%B0-%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%97-6/id1480673036?i=1000581756684

The post ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๖ พระภูริทัต ศีล คือ อาภรณ์ประดับกาย appeared first on Manasikul Online.

ด้วยในปีพุทธศักราช ๒๕๖๕ นับเป็นปีมหามงคลของพสกนิกรชาวไทย ที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕ และในกาลสมัยอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ คณะพระเถระวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ทั้ง ๕ รูป ประกอบด้วย

พระพรหมสิทธิ (ธงชัย สุขญาโณ)

พระราชอุปเสณาภรณ์ (สังคม ญาณวฑฺฒโน)

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระศรีคุณาภรณ์ (บุญทวี ปญฺญาวํโสม)

พระครูสิริวิหารการ (สมจิตร จิตฺตธมฺโม)

ได้มีเจตนารมณ์ร่วมกันที่จะเรียบเรียงหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ด้วยระลึกถึงพระคุณขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างสูงสุดว่า

ทศชาติ เป็นเรื่องที่แสดงให้เห็นถึงปณิธานที่ตั้งมั่นของพระโพธิสัตว์ที่จะบำเพ็ญพระบารมีให้ถึงพร้อมบริบูรณ์ เพื่อให้บรรลุพระโพธิญาณตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไม่ว่าพระองค์จะต้องประสบกับความทุกข์ยากเดือดร้อนอย่างแสนสาหัส แต่ปณิธานของพระองค์ ก็จะไม่มีวันเปลี่ยนแปลง

และเมื่อได้น้อมรำลึกถึงพระราชจริยาวัตรที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทรงบำเพ็ญ ต่อบวรพระพุทธศาสนา

อีกทั้งพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์ ที่ได้ทรงบำเพ็ญมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่เปรียบประดุจพระโพธิสัตว์ในการบำเพ็ญพระบารมี อันยิ่งใหญ่ด้วยการเสียสละความสุขส่วนพระองค์ ช่วยเหลือเกื้อกูลอาณาประชาราษฎร์ ให้ประสบแต่ความผาสุกตามหลักธรรมของพระพุทธศาสนา

 ในการนี้ สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด ได้พิจารณาแล้วเห็นประโยชน์อันควรนำออกเผยแพร่ให้กว้างขวาง จึงได้ร่วมกันจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” เพื่อเฉลิมพระเกียรติ  

อีกทั้ง บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) ได้สนับสนุนการจัดทำหนังสือทศชาติ เป็น E-Book และ Audiobook เพื่อให้ประชาชนผู้สนใจสามารถติดตามได้ในหลากหลายช่องทาง

ซึ่งหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับเฉลิมพระเกียรติดังกล่าวนี้ ใช้ภาษาที่เรียบง่าย เพื่อให้เป็นพุทธชาดกที่ประชาชนในทุกระดับชั้นสามารถเข้าถึงแก่นธรรมของพระพุทธศาสนาได้อย่างทั่วถึงเท่าเทียมกัน

ท่านสามารถ โหลดหนังสือทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ ได้ที่

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด และบริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) จัดทำหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เนื่องในโอกาสมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕

ขุนเขาย่อมมีวันทลาย

สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง

แต่ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง

ฉบับ ญาณวชิระ

๕.พระมโหสถบัณฑิต

อัจฉริยภาพแห่งปัญญามหาบุรุษ

“เราพอใจที่จะบริโภคข้าวเปล่า

เพราะรู้ว่า กาลไหนควรทำความเพียรอย่างองอาจ เพื่อให้ยศเจริญ

ดุจความองอาจแห่งพญาราชสีห์

ท่านจะเห็นเราประสบความสำเร็จอีกครั้ง

ด้วยอานุภาพแห่งปัญญาของตน”

มโหสถชาดก เป็นชาดกที่พระพุทธเจ้าตรัสเล่าถึงเรื่องในอดีตชาติของพระองค์ เมื่อครั้งเกิดเป็นพระมโหสถ มหาบัณฑิตแห่งมิถิลานคร ทรงสมบูรณ์ด้วยปัญญานุภาพที่เลิศล้ำ ยากจะหาผู้ใดเสมอเหมือน สามารถแก้ปัญหาน้อยใหญ่ด้วยไหวพริบปฏิภาณ สามารถคาดการณ์อนาคต และปัญหาที่กำลังจะเกิดขึ้นได้อย่างแม่นยำ ทรงถึงพร้อมด้วยคุณธรรม เมตตาธรรม และความปรารถนาดีต่อผู้อื่น ทรงมีปณิธานที่จะบําเพ็ญ “ปัญญาบารมี” ตั้งใจที่จะแก้ไขปัญหาสังคม ช่วยให้เพื่อนมนุษย์  พ้นจากความทุกข์ ความเดือดร้อน ด้วยอัจฉริยภาพแห่งปัญญาของพระองค์

มโหสถชาดก ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต และอรรถกถา ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต

ขณะตรัสเล่าเรื่องพระมโหสถนั้น พระพุทธองค์ประทับอยู่ที่พระเชตวันมหาวิหาร อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี

วันหนึ่ง หมู่พระภิกษุออกจากสถานที่สําหรับทําสมาธิ มานั่งประชุมกันในอาคารสําหรับแสดงธรรม ต่างพูดคุยสนทนาสรรเสริญพระปัญญาบารมีของพระพุทธเจ้าว่า “พระพุทธเจ้ามีพระปัญญามาก  มีพระปัญญากว้างขวาง หมดจด ลุ่มลึก ประดุจแผ่นดิน มีพระปัญญาแหลมคม ฉับไว สามารถแก้คําที่ผู้อื่นกล่าวคัดค้านคําสอนได้อย่างเบ็ดเสร็จ ทรงทรมานเหล่าพราหมณ์  มีกูฏทันตพราหมณ์ เป็นต้น เหล่านักบวชปริพาชก มีสภิยปริพาชก เป็นต้น เหล่ายักษ์  มีอาฬวกยักษ์ เป็นต้น เหล่าเทวดา มีท้าวสักกเทวราช เป็นต้น เหล่าพรหม มีพกาพรหม เป็นต้น และเหล่าโจร มีองคุลิมาลโจร เป็นต้น ด้วยพระปัญญานุภาพของพระองค์ ทรงทําให้เขาเหล่านั้น สิ้นพยศ ให้ได้รับการบรรพชา ให้บรรลุมรรคผล พระบรมศาสดามีพระปัญญายิ่งใหญ่เช่นนี้”

ขณะนั้น พระบรมศาสดา เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ตรัสถามเรื่องที่ภิกษุสนทนาค้างไว้  เมื่อพระภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบ จึงตรัสต่อไปว่า “ภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในกาลนี้เท่านั้น ที่ตถาคตมีปัญญา แม้ในอดีตชาติ เมื่อญาณยังไม่แก่กล้า ยังบําเพ็ญบารมี เพื่อบรรลุพระโพธิญาณอยู่ ก็เป็นผู้มีปัญญาเช่นกัน” จึงตรัสเล่าเรื่องในอดีตชาติของพระองค์ ให้หมู่พระภิกษุสงฆ์ฟัง

บุพนิมิต

ในอดีตกาล มีพระราชาพระนามว่า “วิเทหราช” ทรงครองราชสมบัติในกรุงมิถิลานคร  แคว้นวิเทหะ พระองค์มีบัณฑิตคู่พระทัยเป็นคณะมนตรีประจําราชสํานักอยู่ ๔ คน คอยถวายคําปรึกษา  ว่าราชการแผ่นดิน คือ เสนกบัณฑิต ปุกกุสบัณฑิต กามินทบัณฑิต และเทวินทบัณฑิต

วันที่พระโพธิสัตว์ถือปฏิสนธิ พระเจ้าวิเทหราชทรงพระสุบินนิมิตในเวลาใกล้รุ่งว่า  เกิดเปลวเพลิงสูงใหญ่ ประมาณเท่ากําแพงพระนคร โหมลุกไหม้ขึ้น ที่มุมสนามหลวงทั้ง ๔ มุม  ท่ามกลางกองเพลิงใหญ่ทั้ง ๔ กองนั้น ได้เกิดเพลิงน้อยขึ้นกองหนึ่ง แสงเท่าหิ่งห้อย แล้วค่อย ๆ โหมลุกไหม้ โชติช่วง กลบแสงเพลิงทั้ง ๔ กองนั้น สว่างเจิดจ้าทั่วจักรวาล แต่ไม่มีสะเก็ดไฟ แม้เท่า เมล็ดพันธุ์ผักกาด ตกลงมาที่พื้นดิน เกิดอันตรายแก่ใคร ๆ ทั้งโลกมนุษย์ เทวดา มาร และพรหม  ต่างก็นําเครื่องบูชาต่าง ๆ มาบูชากองไฟนั้น ฝูงชนเดินไปมาระหว่างเปลวเพลิงนั้น ก็ไม่รู้สึกร้อน  ไม่ระคายแม้ขุมขน

พระราชา สะดุ้งตื่น ทรงเกิดความหวาดกลัว จึงเสด็จลุกขึ้น ประทับนั่ง ไม่สามารถบรรทม ต่อไปได้ ทรงครุ่นคิดถึงอันตรายที่จะเกิดขึ้นมากมาย จนรุ่งเช้า   

บัณฑิตทั้ง ๔ คน มาเฝ้าแต่เช้าตรู่ ทูลถามถึงการบรรทมของพระองค์ว่า หลับสบายดีหรือไม่  พระราชาจึงตรัสบอกให้ทราบถึงพระสุบินนิมิต อันเป็นเหตุให้พระองค์ไม่สามารถหลับลงได้  

เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า “พระสุบินนั้น เป็นมงคลนิมิต ที่จะให้พระเกียรติยศของพระองค์แผ่ไพศาลไปทั่วทุกสารทิศ เนื่องจากบัณฑิตคนที่ ๕ จะเกิดขึ้นในแผ่นดินของพระองค์ บดบังรัศมี บัณฑิตทั้งหมด ส่วนบัณฑิตคนที่ ๕ เหมือนกองเพลิงที่เกิดขึ้นใหม่ โลกนี้ตลอดจนเทวโลก ไม่มีใคร มีปัญญาเสมอบัณฑิตนั้น”

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสถามถึงที่อยู่ของบัณฑิตนั้น เสนกบัณฑิตกราบทูลพยากรณ์เหมือนตาเห็นว่า “เขาเพิ่งจะคลอดจากครรภ์มารดาในวันนี้”

ตั้งแต่นั้น พระราชาก็ทรงระลึกถึงคําพูดของเสนกบัณฑิต ตลอดมา

กำเนิดพระมโหสถบัณฑิต

ที่กรุงมิถิลานคร แคว้นวิเทหะนั้น มีหมู่บ้านอยู่ ๔ แห่ง ตั้งอยู่ประตูพระนครทั้ง ๔ ทิศ  ได้แก่

หมู่บ้านทักขิณยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศใต้

หมู่บ้านปัจฉิมยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศตะวันตก  

หมู่บ้านอุตตรยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศเหนือ  

และ หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศตะวันออก

ณ หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม ซึ่งตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกของพระนคร มีบ้านเศรษฐีท่านหนึ่ง ชื่อ “สิริวัฒกเศรษฐี” ภรรยาของเศรษฐีนั้น ชื่อ “สุมนาเทวี” วันที่พระราชาทรงพระสุบินนิมิตนั้น เป็นเวลาเดียวกันกับพระโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มาถือกำเนิดในครรภ์นางสุมนาเทวี และมีเทพบุตรอีก ๑,๐๐๐ องค์ มาเกิดในบ้านเศรษฐีคนอื่น ๆ ในหมู่บ้านนั้นด้วย

ครั้นเวลาผ่านไป ๑๐ เดือน นางสุมนาเทวี ได้คลอดบุตรชายผิวพรรณงามบริสุทธิ์ดุจทองคํา  

พระอินทร์ ทราบว่า พระโพธิสัตว์คลอดจากครรภ์มารดาในวันนี้ ประสงค์จะทําเชื้อสาย  พระพุทธเจ้า ให้เป็นที่รับรู้ของมนุษย์กับทั้งเทวโลกโดยทั่วไป จึงเสด็จมาด้วยอทิสสมานกาย^๑ ที่ไม่มีใครเห็นพระองค์ ทรงวางแท่งโอสถทิพย์ ไว้ที่มือ ในขณะที่พระโพธิสัตว์คลอดจากครรภ์มารดา พระโพธิสัตว์ กําแท่งโอสถนั้นไว้

ขณะพระโพธิสัตว์คลอดนั้น มารดามิได้มีความเจ็บปวดทุกข์ทรมานเลยแม้แต่น้อย คลอดง่าย คล้ายน้ำไหลออกจากกระบอกกรองน้ำ

—-

๑ อทิสสมานกาย หมายถึง กายทิพย์ที่ไม่มีใครสามารถมองเห็นได้

นางสุมนาเทวี เห็นแท่งโอสถในมือบุตร จึงเอ่ยปากถามอย่างอ่อนโยนว่า “ลูกได้อะไรมาจ๊ะ”  พลันนั้น นางก็แว่วได้ยินเสียงบุตรตอบว่า “โอสถจ๊ะ แม่” แล้วโอสถทิพย์ ก็ถูกวางไว้ในมือของเธอ พร้อมกับได้ยินว่า “แม่เอาโอสถนี้ ไปรักษาคนเจ็บป่วยเถิด” นางสุมนาเทวี รู้สึกยินดีเป็นอย่างยิ่ง จึงบอกเศรษฐีผู้เป็นสามี ซึ่งป่วยเป็นโรคปวดศีรษะมานานร่วม ๗ ปี

เศรษฐีคิดว่า เมื่อลูกคลอดจากครรภ์มารดา ได้ถือโอสถมาด้วย ทั้งพูดกับมารดาได้ในขณะเกิด  โอสถนี้น่าจะออกฤทธิ์ชะงัดนัก จึงเอาโอสถฝนที่หินบดยา แล้วทาที่หน้าผากนิดหนึ่ง อาการปวดศีรษะ  ที่เป็นมา ๗ ปี ก็หายเป็นปลิดทิ้งทันที ทําให้เศรษฐีดีใจมาก

เสียงเล่าขานถึงเรื่องที่พระโพธิสัตว์ถือโอสถมาเกิดด้วย ก็แพร่กระจายออกไปสู่สาธารณชน  อย่างกว้างขวาง คนเจ็บป่วย ต่างก็พากันหลั่งไหลมาบ้านเศรษฐีเพื่อขอยา อย่างไม่ขาดสาย  

ส่วนท่านเศรษฐี ก็เอาโอสถนิดหนึ่ง ฝนที่หินบดยา แล้วละลายน้ำ ให้คนเจ็บทา อาการเจ็บป่วย ก็หายเป็นปลิดทิ้งทันที คนที่หายจากโรค ต่างก็พากันสรรเสริญว่า ยาในเรือนท่านสิริวัฒกเศรษฐีออกฤทธิ์ได้ชะงัดมาก

ตามธรรมเนียมการตั้งชื่อบุตรธิดาสมัยนั้น นิยมนําชื่อปู่ย่ามาเป็นชื่อบุตร เพราะเชื่อว่าเป็นสิริมงคลกับเด็ก แต่เนื่องจากวันที่บุตรเกิด ได้ถือโอสถมาด้วย และโอสถนั้น ก็ออกฤทธิ์รักษาโรคได้อย่างชะงัดมาก สิริวัฒกเศรษฐี จึงไม่ได้ตั้งชื่อบุตรตามชื่อปู่ย่า แต่ตั้งชื่อว่า “มโหสถ” แปลว่า“ผู้เกิดมาพร้อมกับยาขนานใหญ่” ตามคําที่ชาวบ้านเรียกว่า “โอสถนี้ มีคุณมาก” โดยนําคําว่า มหา  ที่แปลว่า ใหญ่ กับคําว่า โอสถ ที่แปลว่า ยา มาผสมกัน

ท่านเศรษฐีคิดว่า บุตรมีบุญมาก นอกจากจะมีโอสถมาด้วย ยังพูดกับมารดาได้ ตั้งแต่แรกเกิด ไม่น่าจะเกิดมาคนเดียว จะต้องมีเด็กคู่บุญมาเกิดด้วย จึงให้สอบถามดู ก็ได้ข่าวว่า มีทารกเกิดวันเดียวกันถึง ๑,๐๐๐ คน เศรษฐีจึงให้เครื่องประดับและนางนมแก่เด็กทั้ง ๑,๐๐๐ คน ให้จัดงานมงคล แก่ทารกทั้งหมด พร้อมกับพระโพธิสัตว์ เมื่อพระโพธิสัตว์เจริญวัย ก็มีพวกเด็กทั้ง ๑,๐๐๐ คนนั้น  เป็นเพื่อนสนิท

ฉายแววมหาบัณฑิต

เมื่อมโหสถ อายุได้ ๗ ขวบ มีรูปร่างหน้าตางดงาม ขณะมโหสถเล่นอยู่กลางลานบ้านกับพวกเด็ก ๆ ได้มีช้าง และม้า เป็นต้น พลัดหลงเข้ามาเหยียบสนามเด็กเล่นกระจุยกระจาย บางครั้ง ถูกแดดแผดเผาก็ร้อน บางครั้งลมพัดแรง ข้าวของสําหรับเล่น ก็ปลิวกระจัดกระจาย ทําให้พวกเด็ก ๆ  หมดสนุก

วันหนึ่ง พวกเด็ก ๆ กําลังเล่นกันอยู่ ด้วยความสนุกสนาน เกิดฝนตกลงมาอย่างหนัก มโหสถมีเรี่ยวแรงมากกว่าเด็กคนอื่น ๆ ดุจพญาช้างสาร พอเห็นเมฆตั้งเค้าขึ้นเท่านั้น ก็วิ่งเข้าไปในศาลา หลังหนึ่งได้ทัน ส่วนเด็กคนอื่น ๆ วิ่งตามไปทีหลัง ต่างเปียกปอน ลื่นล้ม เหยียบเท้ากัน พลาดล้มหัวเข่าแตก ได้รับบาดเจ็บไปตาม ๆ กัน  

มโหสถ เห็นความลําบากของเพื่อนเล่น จึงคิดว่า ควรมีศาลาสําหรับเล่น เมื่อฝนตก แดดออก  จะได้ไม่ลําบาก จึงบอกให้พวกเด็ก ๆ สหาย นําเงินมาบริจาคสร้างศาลาคนละ ๑ กหาปณะ พวกเด็กก็ทําตามนั้น

มโหสถ ให้เรียกนายช่างมาออกแบบสร้างศาลาโดยให้เงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะเป็นค่าจ้างนายช่างใหญ่ ขุดตอไม้ ปรับพื้นที่ให้เสมอ แล้วขึงเชือก วัดระยะ กะที่สร้างศาลา  

มโหสถ เห็นวิธีขึงเชือกของนายช่าง ไม่ถูกใจ จึงบอกว่า “นายช่าง ท่านอย่าขึงเชือกอย่างนี้  ควรขึงอย่างนี้” นายช่างบอกว่า “นายน้อย ข้าพเจ้า ขึงเชือกตามที่เรียนมา ถ้าขึงวิธีอื่นต่างจากนี้  ข้าพจ้า ไม่มีความรู้” เมื่อนายช่างไม่สามารถทําตามได้ มโหสถจึงกล่าวว่า “ถ้าไม่รู้แม้กระทั่งวิธีขึงเชือกแล้ว จะรับเงินเป็นค่าสร้างศาลาได้อย่างไร” จึงลงมือขึงเชือกเอง เชือกที่มโหสถขึงแน่นหนามาก เหมือนพระวิสสุกรรมเทพบุตร^๒ ขึง มโหสถ ถามนายช่างว่า “ท่านสามารถขึงเชือกอย่างนี้ ได้ไหม” นายช่างตอบว่า “ทําไม่ได้ นายน้อย” มโหสถถามว่า “แล้วท่านทำตามที่เราบอกได้หรือไม่” นายช่างตอบว่า “ถ้าให้ทำตามที่บอก ก็สามารถทำได้” มโหสถจึงบอกว่า “ถ้าเช่นนั้น  ท่านจงทําตามสิ่งที่เราบอก” มโหสถ จึงออกแบบศาลาให้เป็นส่วน ๆ โดยให้มีห้อง ดังนี้

—

            ๒ พระวิสสุกรรมเทพบุตร เป็นเทพนักออกแบบ อยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ 

๑. ห้องสําหรับสตรีไร้ญาติ ใช้เป็นที่คลอดบุตร

๒. ห้องสําหรับสมณะและพราหมณ์ ผู้อาคันตุกะ มาพัก  

๓. ห้องสําหรับคฤหัสถ์ ผู้อาคันตุกะ มาพัก

๔. ห้องสําหรับเก็บสินค้าของพวกพ่อค้า ซึ่งเป็นผู้อาคันตุกะ ได้มาพัก

มโหสถ ออกแบบห้องแต่ละห้อง ให้มีประตูทางเข้าออกด้านหน้ามุข มีห้องสําหรับวินิจฉัยคดีความ และโรงธรรม มีสนามเล่นอยู่ตรงกลาง ครั้นศาลาเสร็จ ก็ให้จิตรกรเอก มาเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง อย่างวิจิตร อ่อนช้อย งดงาม ตามจินตนาการของตน  

มโหสถ เป็นแม่งานควบคุมการก่อสร้างศาลาเอง ทุกประการ คิดว่า ศาลายังไม่งดงามพอ  จึงให้ขุดสระโบกขรณี ก่ออิฐล้อมรอบ มีเหลี่ยมมุมคดเคี้ยวไปมานับ ๑,๐๐๐ แห่ง มีท่าสําหรับลงอาบ นับ ๑๐๐ ท่า เต็มไปด้วยดอกบัว ๕ ชนิด ให้จัดสวนหย่อมไว้ริมสระ ปลูกต้นไม้นานาพันธุ์ ทั้งไม้ดอกไม้ประดับ ผลิดอกออกผลงดงาม

มโหสถ เริ่มใช้ศาลานั้น ตั้งโรงทาน ให้ทานสมณะและพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม และคนผู้เดินทางจรมาจากต่างแดน ผู้คนเป็นอันมาก ได้มาพักอาศัยศาลานั้น มโหสถนั่งในศาลา แนะนํา ผู้คน ให้รู้จักสิ่งที่ควรทํา และไม่ควรทํา เริ่มให้การวินิจฉัยคดีความต่าง ๆ  

กาลนั้น ได้เป็นเหมือนกาลเสด็จอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า

มหาบัณฑิตแห่งมิถิลานคร

ภายในกรุงมิถิลานคร ตลอดระยะเวลา ๗ ปี ที่ผ่านมา พระเจ้าวิเทหราช  ทรงเฝ้าระลึกถึงคําพูดของเสนกบัณฑิตอยู่เสมอว่า จะมีบัณฑิตคนที่ ๕ เกิดขึ้นบดบังรัศมีพวกเขา ก็แล้วบัดนี้ บัณฑิต คนที่ ๕ นั้น อยู่ที่ไหน พระองค์ไม่สามารถทนต่อความสงสัยได้  จึงให้อํามาตย์ ๔ คน ไปสืบเสาะหาที่อยู่ของบัณฑิตนั้น ทางประตูพระนครทั้ง ๔ ด้าน

อํามาตย์ผู้ออกไปทางประตูอื่น ๆ ไม่มีใครพบพระโพธิสัตว์ ส่วนอํามาตย์ผู้ออกไปทางประตูด้านทิศปราจีน  ได้เห็นศาลาหลังหนึ่ง  โดดเด่นตระหง่านงามอยู่กลางหมู่บ้าน  จึงนั่งครุ่นคิดด้วยความสงสัยว่า ศาลาหลังนี้ ถูกออกแบบไว้อย่างวิจิตร งดงาม ผู้สร้าง ต้องเป็นช่างเอง หรือใช้ให้คนอื่นสร้างตามความคิดของตน  จึงถามคนที่พักอาศัยอยู่ในศาลาว่า นายช่างคนไหน สร้างศาลาหลังนี้  ได้รับคําตอบว่า  นายช่างไม่ได้สร้างตามความคิดของตนเอง  แต่สร้างตามคําบอกของมโหสถ  บุตรของสิริวัฒกเศรษฐี

อํามาตย์ถามอายุมโหสถ  ก็ได้รับคําตอบว่า อายุ ๗ ขวบ  จึงคํานวณนับปี  ตั้งแต่วันที่พระราชา  ทรงพระสุบินนิมิตเห็น ก็มั่นใจว่า บัณฑิตที่พระราชาทรงสุบินนิมิตเห็นนั้น คือ ช่างผู้สร้างศาลาหลังนี้แน่  จึงส่งทหารนําสาส์นไปกราบทูลพระราชาว่า บุตรสิริวัฒกเศรษฐี ในหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม  ชื่อ “มโหสถ” อายุได้ ๗ ปี ให้สร้างศาลา สระโบกขรณี ตลอดจนอุทยาน ไว้อย่างงดงาม จะให้นำ บัณฑิตนี้ เข้าเฝ้าหรือไม่

พระราชาสดับข่าวเช่นนั้น ทรงยินดียิ่ง มีพระราชประสงค์จะนํามโหสถเข้ามาพระราชวัง  จึงรับสั่งให้เสนกบัณฑิตเข้าเฝ้า  เพื่อขอความคิดเห็น  เสนกะ เป็นคนจิตใจคับแคบ ไม่อยากเห็นใครดีกว่าตน จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ บุคคลไม่ได้เป็นบัณฑิต เพียงเพราะสร้างศาลาได้เท่านั้น  การสร้างศาลา เป็นเรื่องธรรมดา ไม่ได้แสดงออกถึงความเป็นอัจฉริยบุคคล แต่อย่างไร”

พระราชาทรงดําริว่า เสนกบัณฑิต น่าจะมีเหตุผล จึงทรงนิ่ง ไม่ตรัสอะไร ทรงส่งทหารของอํามาตย์คนนั้นกลับไป  พร้อมรับสั่งให้คอยเฝ้าดูความเป็นไปของมโหสถบัณฑิตอยู่ที่หมู่บ้านปราจีนยวมัชฌคาม  เพื่อส่งข่าวให้ทราบเป็นระยะ  อำมาตย์จึงพักอยู่ที่นั้นตามรับสั่งต่อไป

ขณะอยู่ที่หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม อํามาตย์ได้เห็นมโหสถบัณฑิต วินิจฉัยคดีความอย่างถูกต้องเที่ยงธรรม หลายเหตุการณ์

แก้ปัญหาเหยี่ยวโฉบชิ้นเนื้อ

วันหนึ่ง ขณะมโหสถ เล่นอยู่กับเพื่อน ๆ มีเหยี่ยวตัวหนึ่ง โฉบชิ้นเนื้อมาจากโรงฆ่าสัตว์ พวกเด็ก เห็นเหยี่ยวโฉบเนื้อบินมา ต่างก็วิ่งไล่ตาม ไปดักข้างหน้าข้างหลัง ตั้งใจทำให้เหยี่ยวทิ้งชิ้นเนื้อ ตาก็มองดูเหยี่ยวบนท้องฟ้า ไม่ได้ระวัง จึงสะดุดตอไม้ เนินดิน ล้มลุกคลุกคลาน เป็นแผลถลอก บาดเจ็บ แม้เช่นนั้น เหยี่ยวก็ไม่ทิ้งชิ้นเนื้อ

มโหสถ ร้องบอกเพื่อน ๆ ว่า “เราทําให้เหยี่ยวทิ้งชิ้นเนื้อได้” พวกเพื่อน ๆ ร้องขึ้นเป็นเสียงเดียวกันว่า “ถ้าทําได้ ก็ลองดู” มโหสถ จึงวิ่งไปอย่างเร็ว โดยไม่มองท้องฟ้า แต่มองเงาเหยี่ยวที่พื้นดิน  ซึ่งกำลังเคลื่อนไป พอเหยียบตรงเงาเหยี่ยวได้เท่านั้น ก็ตบมือ ร้องเสียงดังตวาดลั่น ทําให้เหยี่ยวตกใจกลัว ทิ้งชิ้นเนื้อ บินหนีไป

มโหสถ รู้ว่า เหยี่ยวทิ้งชิ้นเนื้อ จึงมองดูเงาเนื้อ ที่กําลังตกลงมาจากอากาศ เอามือรับ ไม่ให้ตกถึงพื้นดิน ผู้คนเห็นมโหสถทําเช่นนั้น  ก็เกิดอัศจรรย์ในอัจฉริยภาพของเด็กวัยแค่นี้  ต่างชื่นชม  โห่ร้อง เกรียวกราว ตบมือ ส่งเสียงอยู่เซ็งแซ่ ชอบอกชอบใจ  

อํามาตย์เห็นเหตุการณ์นั้น จึงส่งข่าวไปกราบทูลให้พระราชาทรงทราบอีกว่า มโหสถออกอุบายทําให้เหยี่ยวทิ้งชิ้นเนื้อ ในขณะที่เด็กคนอื่น ๆ ทําไม่ได้ พระราชา ตรัสถามความเห็นของเสนกบัณฑิตว่า ควรจะนํามโหสถเข้าวังได้หรือยัง

เสนกบัณฑิต คิดว่า นับจากวันที่มโหสถเข้ามาในราชสํานัก พวกตนทั้ง ๔ ก็จะหมดความสําคัญลง จะถูกบดบังรัศมี ทั้งลาภก็จะลดน้อยลง แม้พระราชา ก็จะลืมพวกตน ไม่ต้องการให้มโหสถเข้ามาในพระบรมมหาราชวัง  จึงกราบทูลว่า “บุคคลไม่ได้เป็นบัณฑิต เพียงเพราะทําให้เหยี่ยวทิ้งชิ้นเนื้อ  เท่านั้น การทําให้เหยี่ยวทิ้งชิ้นเนื้อ เป็นเรื่องธรรมดาเกินไป”  

พระราชาทรงมีความเป็นกลาง จึงส่งพลนําสาส์นนั้นกลับไป ให้อํามาตย์คอยสังเกตพฤติกรรม ของมโหสถ ต่อไป

คดีความโจรขโมยโค

มีชายชาวปาจีนยวมัชฌคามคนหนึ่ง คิดว่า เมื่อถึงหน้าฝน จะต้องไถนา ปลูกข้าว จึงซื้อโคมาเลี้ยงไว้ไถนา แล้วนําไปเลี้ยงกลางทุ่ง บางครั้ง ก็นั่งอยู่บนหลังโค ครั้นเหน็ดเหนื่อย ก็ลงมานั่งในร่ม โคนต้นไม้

อยู่มาวันหนึ่ง เขาได้นําโคไปเลี้ยงตามปกติ เมื่อรู้สึกเหนื่อย ก็ลงมานั่งใต้ร่มไม้ เนื่องจากใต้ร่มไม้  ลมพัดเย็นสบาย จึงเผลอหลับไป เพราะความเพลีย ขณะที่ชายเจ้าของโคหลับอยู่ มีโจรคนหนึ่งมาขโมยโคไป ครั้นชายเจ้าของตื่นขึ้นมา ไม่เห็นโค จึงออกวิ่งตามหา เห็นโจรกําลังจูงโคไป จึงตะโกน ถามว่า “แกจะเอาโคข้า ไปไหน” โจรตะโกนตอบว่า “แกพูดอะไร นี่โคข้า ข้าจะเอาไปที่ไหน มันก็เรื่องของข้า” แล้วชายทั้ง ๒ คน ก็โต้เถียงกันขึ้น อย่างรุนแรง ทําให้ฝูงชนมามุงดูกัน จนเนืองแน่น

มโหสถ ได้ยินเสียงผู้คนเป็นจํานวนมาก เอะอะโวยวายอยู่ที่ประตูทางเข้าศาลา จึงเดินไปดู  แล้วให้เรียกคู่กรณีทั้งสองมา ดูท่าทางก็รู้ว่า ใครเป็นโจร ใครเป็นเจ้าของโค แต่แม้จะรู้อยู่ มโหสถก็ทําเป็นไม่รู้  ได้สอบถามถึงสาเหตุที่ชายทั้งสองทะเลาะกัน  เจ้าของโคบอกว่า “ข้าพเจ้า ซื้อโคมาจากคนชื่อนี้ จากบ้านโน้น นำมาผูกไว้ที่ลานบ้าน วันนี้ ได้นําไปเลี้ยงกลางทุ่งหญ้า ตั้งแต่เช้า ข้าพเจ้า เผลอหลับ จึงถูกขโมยหนีไป เพราะโจร เห็นข้าพเจ้ากำลังหลับ พอตื่นขึ้นมา ไม่เห็นโค จึงออกตามหา จนมาพบโจรคนนี้ กำลังจูงโคข้าพเจ้าไป จึงจับไว้ ชาวบ้านรู้ดีว่า ข้าพเจ้าซื้อโคนี้มา” ส่วนโจร ก็แย้งว่า “โคตัวนี้ เกิดในบ้านของข้า มันโกหก อย่าไปเชื่อมัน”  

          มโหสถถามคู่กรณีทั้งสองว่า “เราจะตัดสินคดีความของพวกท่าน อย่างยุติธรรม ท่านทั้ง ๒ จะยอมรับในคําตัดสินของเราหรือไม่ ” เมื่อคนทั้งสอง ยืนยันว่า จะยอมรับในคำตัดสิน มโหสถ คิดว่า  ควรให้ประชาชนเป็นพยานในคำตัดสินนั้นด้วย จึงเริ่มไต่สวนโจรก่อนว่า “ท่านเอาอะไรเลี้ยงโคนี้”  โจรตอบว่า “ข้าพเจ้า ให้โคดื่มยาคู ให้กินงา แป้ง และขนมกุมมาส” ต่อจากนั้น จึงไต่สวนเจ้าของโค ทีหลัง เจ้าของโค ตอบว่า “ข้าพเจ้า เป็นคนจน จึงไม่มีข้าวยาคูเลี้ยงโค ข้าพเจ้าเลี้ยงโคด้วยหญ้า อย่างเดียวเท่านั้น”

เมื่อไต่สวนคู่กรณีทั้ง ๒ เสร็จ เป็นที่เรียบร้อยแล้ว มโหสถ ให้คนนําถาดใส่ใบประยงค์มาตําในครก  ขยําด้วยน้ำ ให้โคดื่ม โคก็สํารอกหญ้าออกมา มโหสถ นําหลักฐานออกไปแสดงให้ประชาชนดู แล้วถามโจรว่า “เจ้าเป็นโจร ใช่หรือไม่” เมื่อโจรจำนนต่อหลักฐาน จึงยอมรับสารภาพ ฝูงชนเห็นเช่นนั้น  รุมประชาทัณฑ์ทุบตีโจรนั้น จนบอบช้ำ

มโหสถ ขอร้องให้ประชาชน หยุดทุบตีโจร และสอนโจรขโมยโคว่า “ในชาตินี้ เจ้าต้องประสบทุกข์ถึงขนาดนี้ เพราะเป็นโจร แต่ชาติหน้า จะประสบทุกข์ในนรก มากกว่านี้ ตั้งแต่นี้ไป จงเลิก เป็นโจรเสีย” แล้วให้โจรรับศีล ๕

อํามาตย์ส่งข่าวไปกราบทูลเหตุการณ์ดังกล่าวนั้น ให้พระราชาทรงทราบ พระราชาตรัสถาม    เสนกบัณฑิตว่า ควรนําบัณฑิตนั้น มาได้หรือยัง เสนกะกราบทูลว่า “การตัดสินคดีความเรื่องโค เป็นเรื่องธรรมดา ใคร ๆ ก็วินิจฉัยได้ คนไม่ได้เป็นบัณฑิต เพียงเพราะเรื่องเล็กน้อยแค่นี้  ขอให้ทรงรอไปก่อน” พระราชา ทรงวางพระองค์เป็นกลาง ทรงส่งข่าวให้อำมาตย์คอยดูอยู่ต่อไปอีก

คดีความโจรขโมยเครื่องประดับ

ยังมีหญิงยากจนคนหนึ่ง แก้เครื่องประดับลูกปัด ที่ถักด้วยด้ายหลากสี ออกจากคอ วางไว้บนผ้านุ่งห่ม แล้วลงอาบน้ำในสระโบกขรณีที่มโหสถให้ขุดไว้ ขณะนั้น มีหญิงสาววัยรุ่นคนหนึ่งเดินผ่านมา เห็นเครื่องประดับ  เกิดอยากได้เป็นของตน จึงทําทีเป็นแกล้งหยิบขึ้นมาดู พร้อมทั้งเอ่ยปากชมว่า งาม เหลือเกิน ตนเอง ก็คิดอยากจะทำเครื่องประดับแบบนี้ใส่ บ้างเหมือนกัน ทําเป็นสอบถามราคา เหมือน จะซื้อ ทดลองสวมที่คอของตน เหมือนกะขนาด เพราะความที่หญิงเจ้าของเป็นคนซื่อ  จึงกล่าวว่า  “ทดลองใส่ดูก่อนก็ได้” พอเจ้าของเผลอ หญิงสาววัยรุ่นจึงสวมเครื่องประดับแล้วเดินหนีไป

หญิงเจ้าของเห็นเช่นนั้น จึงรีบขึ้นจากสระน้ำ ผลัดเสื้อผ้าแล้ว วิ่งตามไป ตะโกนถามว่า “เธอ จะเอาเครื่องประดับของฉันไปไหน” หญิงขโมย โต้ตอบว่า “ฉันไม่ได้เอาเครื่องประดับของเธอมา เครื่องประดับที่คอ เป็นของฉัน” หญิงทั้งสอง ต่างโต้เถียง ยื้อแย่งเครื่องประดับว่าเป็นของตน  ฝูงชน ชุมนุมมุงดูหญิงทั้งสองทะเลาะกัน

ขณะนั้น มโหสถ เล่นอยู่กับเพื่อน ๆ ได้ยินเสียงหญิงสองคนทะเลาะกัน ดังมาถึงหน้าประตูศาลา  ถามดู ก็รู้ว่า คนทะเลาะแย่งเครื่องประดับกัน จึงให้เรียกเข้ามา เห็นท่าทาง ก็รู้ว่า ใครเป็นเจ้าของ  ใครเป็นขโมย จึงถามทั้งสองคนว่า จะยอมรับให้ตนเป็นคนตัดสินหรือไม่ เมื่อหญิงทั้งสองยอมรับ จึงเริ่มทำการไต่สวนว่า “เธอย้อมเครื่องประดับนี้ ด้วยของหอมชนิดไหน” หญิงขโมย ตอบว่า  ย้อมด้วยของหอมทุกอย่าง ส่วนหญิงเจ้าของ ตอบว่า “ดิฉันเป็นคนจน จึงไม่สามารถหาของหอมทุกอย่างมาย้อมได้ ดิฉันย้อมเครื่องประดับ ด้วยน้ำหอมที่ทำจากดอกประยงค์ เป็นประจำ”

มโหสถ ให้บริวารจดคําให้การของหญิงคู่กรณีทั้งสองเอาไว้ แล้วให้นําภาชนะใส่น้ำ มาแช่เครื่องประดับ จากนั้น ให้เรียกคนรู้จักกลิ่น มาดมพิสูจน์หลักฐาน เพื่อจะได้เป็นพยานยืนยันความบริสุทธิ์ คนรู้จักกลิ่น ดม ก็รู้ว่า เครื่องประดับมีกลิ่นน้ำหอมทำจากดอกประยงค์อย่างเดียว  

มโหสถ จึงบอกให้ประชาชนทราบ ถึงผลการพิสูจน์ แล้วให้หญิงวัยรุ่นที่เป็นขโมยจำนนต่อหลักฐาน ยอมรับสารภาพ และให้นําเครื่องประดับ คืนเจ้าของ ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมา

ความที่มโหสถ เป็นบัณฑิต ก็เริ่มเป็นที่รู้จักของประชาชน

คดีความโจรขโมยม้วนด้าย

ยังมีหญิงเจ้าของไร่ฝ้ายคนหนึ่ง เมื่อดอกฝ้ายแก่แล้ว ได้เก็บฝ้ายที่ไร่ มาปั่นเป็นด้าย  แล้วเอาเมล็ดมะพลับมาเป็นแกน พันให้เป็นม้วน เก็บไว้ในพก ขณะเดินกลับบ้าน ได้แวะอาบน้ำที่สระโบกขรณีของมโหสถ ได้วางม้วนด้ายไว้ บนผ้านุ่ง แล้วลงอาบน้ำ

ขณะนั้น มีหญิงคนหนึ่ง เดินผ่านมา เห็นม้วนด้าย วางอยู่ เกิดโลภอยากได้ ตบมือฉาดหนึ่ง  พูดชมว่า “โอ้โฮ! ม้วนด้ายนี้ สวยจริง เส้นเล็ก ละเอียดดี เธอทําเองหรือ” ทําทีเหมือนเหล่ตามองดู แต่มือฉวยหยิบด้าย ซ่อนในพกผ้า เดินหนีไป หญิงเจ้าของ เห็นเช่นนั้น จึงรีบขึ้นจากน้ำ ผลัดผ้า  วิ่งตามไป ดึงผ้าไว้ ถามว่า “แกเอาม้วนด้ายข้ามาทําไม” หญิงขโมย เถียงว่า “เอ แม่นี่ ขี้ตู่จริง  ม้วนด้ายแกเมื่อไร ของแก ก็ต้องอยู่กับแก นี่มันด้ายข้าต่างหาก”

หญิงทั้งสอง เกิดโต้เถียงกันขึ้น อย่างรุนแรง จนมาถึงประตูศาลาที่มโหสถเล่นอยู่ เมื่อมโหสถจะวินิจฉัยคดีความ ได้ถามหญิงขโมยก่อนว่า ได้ใช้อะไร เป็นแกนพันด้าย หญิงขโมยตอบว่า “เอาเมล็ดฝ้าย เป็นแกน” ส่วนหญิงเจ้าของ ตอบว่า  “เอาเมล็ดมะพลับ เป็นแกน” มโหสถบัณฑิต ให้บริวารบันทึกคำให้การของหญิงคู่กรณีทั้งสองไว้ แล้ว ให้คลี่ม้วนด้ายออก เห็นเมล็ดมะพลับ จึงให้หญิงขโมย จำนนต่อหลักฐาน ยอมรับสารภาพ แล้วให้คืนม้วนด้าย แก่เจ้าของ ฝูงชน ต่างร่าเริง กล่าวชื่นชมมโหสถว่า วินิจฉัยคดี ได้อย่างยุติธรรม

คดีความแย่งลูก

อยู่มาวันหนึ่ง หญิงคนหนึ่ง พาลูกไปอาบน้ำที่สระโบกขรณีที่มโหสถขุดไว้ เมื่ออาบน้ำให้ลูกเสร็จ แล้ว จึงนําลูก ขึ้นไปนอนไว้บนผ้านุ่งของตนริมฝั่ง ส่วนตนเอง กลับลงไปล้างหน้า ขณะนั้น นางยักษ์ตนหนึ่ง เห็นเด็กนั้น อยากจับกิน จึงจําแลงกายเป็นหญิงมา แสร้งถามว่า “เด็กคนนี้ เป็นลูกเธอหรือ ช่างน่ารักจัง” หญิงผู้เป็นแม่ ตอบว่า “จ๊ะ ลูกฉันเอง” นางยักษ์ ขออุ้ม ทําทีแสดงท่าทางให้เด็กดื่มนม  เมื่อหญิงมารดาทารก อนุญาตแล้ว จึงอุ้มเด็กนั้น ทําทีเป็นหยอกล้อเล่นหัวครู่หนึ่ง แล้วอุ้มหนีไป   

หญิงผู้เป็นมารดา เห็นเช่นนั้น จึงรีบขึ้นจากสระ วิ่งตามไป ตะโกนว่า “แกจะเอาลูกฉันไปไหน” หญิงขโมย กล่าวว่า “หน้าด้าน ลูกแกที่ไหน นี่มันลูกข้าต่างหาก” หญิงทั้งสอง โต้เถียงยื้อแย่งเด็ก  เดินไปจนถึงประตูศาลา

มโหสถ ได้ยินเสียงคนทั้งสองทะเลาะกัน จึงให้เรียกเข้ามาถาม เมื่อมโหสถเห็น ก็รู้ได้ทันทีว่า  หญิงคนนี้ เป็นนางยักษ์จําแลงกายมา อย่างแน่นอน เพราะไม่กระพริบตา นัยน์ตาแดง และไม่มีเงา  แม้จะรู้ แต่ก็ถามว่า จะยอมรับในการตัดสินหรือไม่ เมื่อได้รับคําตอบจากหญิงทั้งสองว่า  ยอมรับ  จึงขีดเส้นบนแผ่นดิน แล้วให้นําเด็กนอนตรงกลางระหว่างเส้น ให้หญิงยักษ์แปลง จับมือเด็ก ส่วนผู้เป็นแม่ จับเท้า แล้วกล่าวว่า “ขอให้แย่งกัน ใครดึงได้ เด็กเป็นลูกของคนนั้น” หญิงทั้งสอง ก็ฉุดคร่า แย่งเด็ก มาเป็นของตน เด็กถูกดึง เจ็บปวด เหมือนร่างจะฉีกออกจากกัน จึงร้องไห้ดังลั่น ผู้เป็นแม่ได้ยินเสียงลูกร้อง รู้สึกเหมือนหัวใจจะแหลกสลาย จึงปล่อยลูกทันที ยืนเอามือกุมหน้าร้องไห้ สะอึกสะอื้น ด้วยความเสียใจว่า แย่งลูกคืนมาไม่ได้

เมื่อจะทำการวินิจฉัยคดีความ มโหสถ ได้ถามฝูงชนที่ยืนมุงดูว่า “ตามปกติ สำหรับลูกแล้ว  จิตใจของผู้เป็นแม่ อ่อนโยน หรือแข็งกระด้าง” ฝูงชน ตอบว่า “ใจของผู้เป็นแม่ อ่อนโยน” มโหสถ ถามฝูงชนต่อไปอีกว่า “บัดนี้ พวกท่านเห็นเป็นอย่างไร หญิงผู้ฉุดเด็กได้ เป็นแม่ หรือว่า หญิงผู้เสียสละยอมปล่อยเด็ก เป็นแม่” ฝูงชน ตอบว่า “หญิงผู้เสียสละยอมปล่อยเด็ก เป็นแม่”  มโหสถถามต่อไปว่า “ถ้าเช่นนั้น พวกท่านรู้หรือยังว่า หญิงคนนี้ เป็นขโมย” ฝูงชน ตอบว่า “ยังไม่รู้” มโหสถจึงกล่าวว่า “หญิงคนนี้ เป็นยักษ์ ฉุดคร่าเอาเด็กไปกิน” ฝูงชน ถามว่า “รู้ได้อย่างไรว่า  ผู้หญิงคนนี้ เป็นยักษ์” มโหสถตอบว่า “เพราะนัยน์ตายักษ์แดง ไม่กระพริบ ไม่มีเงา และ  ไร้ความกรุณา”

มโหสถ ถามหญิงนั้นว่า “เธอเป็นใคร” นางยักษ์ตอบว่า “ฉันเป็นยักษ์” มโหสถ ซักต่อไปว่า  “เธอจะเอาเด็ก ไปทําไม” นางยักษ์ตอบว่า “ฉันจะเอาไปกินเป็นอาหาร” มโหสถกล่าวว่า “หยาบช้า จริง ๆ ชาติก่อน ก็ทํากรรม จึงเกิดเป็นยักษ์ มาชาตินี้ ยังจะทํากรรมอีก” ครั้นแล้ว จึงให้นางยักษ์ รักษาศีล ๕ บอกว่า ตั้งแต่นี้ต่อไป อย่าทำกรรมเช่นนี้อีก แล้วปล่อยตัวไป  

หญิงผู้เป็นมารดา ได้ลูกกลับคืน ก็ดีใจ กล่าวอวยพรให้มโหสถมีอายุยืนนาน แล้วอุ้มลูกกลับไป  

คดีความเมียนอกใจ

ยังมีชายคนหนึ่ง ชื่อ “โคฬกาฬ” เป็นคนเตี้ย ผิวดํา ขยันทํางานมานานถึง ๗ ปี จึงเก็บหอมรอมริบเงินไว้ จนเป็นก้อน ต่อมา ได้แต่งงาน กับนาง “ทีฆตาลา”

อยู่มาวันหนึ่ง นายโคฬกาฬ ต้องการไปเยี่ยมบิดามารดาของตน จึงบอกให้ภรรยาทอดขนม เพื่อนําไปฝากบิดามารดา ครั้นนางอิดออด ห้ามไม่ให้ไป นายโคฬกาฬ ก็รบเร้า สั่งถึง ๓ ครั้ง  นางจึงยอมทอดขนม จัดเสบียงและของฝาก เขาเดินทางไปพร้อมกับภรรยา จนมาถึงแม่น้ำ มีกระแสน้ำ  ไหลเชี่ยว แต่ตื้น ในระหว่างทาง สองสามีภรรยา เป็นคนขี้ขลาด กลัวจมน้ำ ไม่กล้าเดินข้าม จึงได้แต่ยืนมองอยู่ที่ริมฝั่งแม่น้ำ ทำท่าทางกล้า ๆ กลัว ๆ

ขณะนั้น มีชายเข็ญใจคนหนึ่ง ชื่อ “ทีฆปิฏฐิ” เดินเลียบมาตามฝั่งแม่น้ำ ถึงตรงที่สองสามีภรรยายืนอยู่ สองสามีภรรยา ถามว่า “แม่น้ำนี้ ลึกหรือตื้น” นายทีฆปิฎฐิ ดูท่าทาง ก็รู้ว่า สามีภรรยา คู่นี้ เป็นคนขี้ขลาด กลัวจมน้ำ จึงตอบว่า “แม่น้ำนี้ ลึกมาก ปลาร้าย ก็ชุกชุม” สองสามีภรรยา  จึงซักถามว่า “แล้วเธอข้ามไปได้อย่างไรเล่า” ชายคนนั้น ตอบว่า “เราข้าม จนคุ้นเคยแล้ว รู้ว่าตรงไหนข้ามได้ ตรงไหนข้ามไม่ได้ สัตว์ร้ายเหล่านั้น จึงไม่ทําอันตรายเรา” สองสามีภรรยาคู่นั้น  กล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ขอให้นําเราทั้งสองข้ามไปด้วย”   

ชายคนนั้น รับปากว่า จะพาข้าม สองสามีภรรยา จึงแบ่งอาหารให้กิน เมื่อกินอิ่มแล้ว  เขาได้ถามว่า “ท่านจะให้เราพาใครข้ามไปก่อน” นายโคฬกาฬตอบว่า “พาภรรยาเรา ข้ามไปก่อน  ค่อยกลับมา พาเราข้ามไปทีหลัง” ชายคนนั้น จึงให้นางทีฆตาลา ขึ้นขี่คอ ถือเสบียงและของฝาก  ทั้งหมด ข้ามแม่น้ำไปก่อน พอเดินไปได้ระยะหนึ่ง ก็ย่อตัวลงไป ทําทีเหมือนน้ำลึก ค่อย ๆ เดินลุยน้ำไป

นายโคฬกาฬ ยืนอยู่ที่ฝั่ง คิดว่า แม่น้ำนี้ ลึกจริง ๆ คนสูงขนาดนั้น ยังลึกถึงคอ ลำพังตน จะข้ามไปได้อย่างไร  

ส่วนนายทีฆปิฏฐิ พานางทีฆตาลา ไปถึงกลางแม่น้ำ ก็พูดเกี้ยวพาราสีว่า “ถ้าเธอไปกับฉัน  ฉันจะเลี้ยงดูเธออย่างดี เธอจะมีเสื้อผ้าอาภรณ์และเครื่องประดับทุกอย่าง มีคนใช้ชายหญิง คอยรับใช้ ไอ้โคฬกาฬเตี้ยนั่น ได้ให้อะไรเธอบ้าง” นางทีฆตาลาฟัง ก็หลงเคลิบเคลิ้ม สิ้นรักสามีตน  มีจิตปฏิพัทธ์ต่อนายทีฆปิฎฐิกลางแม่น้ำนั่นเอง จึงตอบว่า “ถ้าไม่ทอดทิ้งฉัน ฉันก็ยินดีไปกับเธอ” นายทีฆปิฎฐิกล่าวว่า “เธอพูดอะไรอย่างนั้น ฉันจะเลี้ยงดูเธอเอง” คนทั้งสอง ข้ามถึงฝั่ง ก็พูดจาฉอเลาะชื่นชมกันอย่างดูดดื่ม ไม่ใส่ใจนายโคฬกาฬ ซึ่งยืนรออยู่ฝั่งโน้น เพียงแต่กล่าวว่า “เจ้ารออยู่ ตรงนั้นก่อน” ต่างป้อนอาหารกันและกัน ต่อหน้านายโคฬกาฬ ซึ่งยืนมองดูอยู่อีกฝั่ง แล้วจูงมือกันเดินหนีไป

นายโคฬกาฬ เห็นเช่นนั้น ก็รู้ว่า คนทั้งสองรวมหัวกันทิ้งตนหนีไป จึงวิ่งไปวิ่งมาตามฝั่งแม่น้ำ  เดินลงน้ำไปได้หน่อยหนึ่ง  ก็กลับขึ้นมา เพราะความกลัว ครั้นเดินลงน้ำไปอีกหนหนึ่ง ก็กลับขึ้นมาอีก  แต่ด้วยความโกรธอย่างมาก จึงตัดสินใจ กระโดดลงไป ด้วยหมดอาลัยตายอยากในชีวิตว่า จะเป็นหรือตาย ก็ตาม ก็ได้รู้ว่า น้ำตื้น จึงเดินลุยน้ำ ข้ามไป แล้วรีบวิ่งตามไป

          ครั้นตามไปทันคนทั้งสอง นายโคฬกาฬ จึงกล่าวว่า “เฮ้ย! อ้ายโจรร้าย มึงจะพาเมียกู ไปไหน”   นายทีฆปิฏฐิตอบว่า “อ้ายถ่อย ตัวแคระ เตี้ยแล้วยังหน้าด้านอีก เมียมึงเมื่อไร เมียมึงก็ต้องอยู่กับมึง   นี่เมียกู” กล่าวดังนี้แล้ว ก็ผลักหัวนายโคฬกาฬ เซถลาล้มไป นายโคฬกาฬ ลุกขึ้นได้ ก็รีบคว้ามือเมียไว้  กล่าวอ้อนวอนว่า “ทีฆตาลา เธอจะไปไหน ฉันทํางานมานานถึง ๗ ปี จึงได้เธอมาเป็นเมีย อย่าทิ้งฉันไปเลย” คนทั้งสอง ทะเลาะกัน จนผ่านมาถึงที่ใกล้ศาลามโหสถ

ฝูงชนต่างชุมนุมมุงดูคนแย่งเมียกัน มโหสถให้เรียกคนทั้งสองมาสอบถาม ให้คนทั้งสองยืนยันว่า จะยอมรับในคำตัดสินคดีความ เมื่อทั้งสองยืนยันจะยอมรับในคำตัดสิน มโหสถจึงเริ่มไต่สวน ให้เรียกนายทีฆปิฏฐิ มาถามก่อนว่า “ท่านชื่ออะไร” “ข้าพเจ้า ชื่อทีฆปิฏฐิ” ชายผู้แย่งภรรยาเขา ตอบอย่างฉะฉาน“ภรรยาท่าน ชื่ออะไร” นายทีฆปิฏฐิ ไม่ทันรู้จักชื่อ จึงโมเมบอกชื่ออื่นไป ถามต่อว่า “บิดามารดาท่าน ชื่ออะไร” ก็บอกชื่อบิดามารดาของตน “บิดามารดาภรรยา ชื่ออะไร” นายทีฆปิฏฐิยังไม่ทันได้รู้จักก็บอกชื่ออื่น  

มโหสถ ให้บริวารของตน บันทึกคําให้การตามที่นายทีฆปิฏฐิเบิกความไว้ จากนั้นให้นายทีฆปิฏฐิออกไป แล้วเรียกนายโคฬกาฬเข้ามาไต่สวน ถามชื่อบุคคลที่เกี่ยวข้องทั้งหมด เหมือนที่ถามนายทีฆปิฏฐิ

นายโคฬกาฬ ตอบคำถามตรงตามความจริงของตัวเองทั้งหมด มโหสถ ให้บันทึกคําเบิกความ เอาไว้อย่างละเอียด ให้นํานายโคฬกาฬออกไป แล้วเรียกนางทีฆตาลาเข้ามาไต่สวนว่า “เธอ ชื่ออะไร”  “ฉันชื่อทีฆตาลา” “สามีเธอ ชื่ออะไร” นางทีฆตาลา ยังไม่ทันรู้จักชื่อกัน ก็บอกชื่ออื่น “บิดามารดาเธอ ชื่ออะไร” ก็บอกชื่อบิดามารดาของตน มโหสถ ถามต่อว่า “บิดามารดาสามีของเธอ ชื่ออะไร”  นางทีฆตาลายังไม่รู้จักชื่อพ่อแม่ของนายทีฆปิฏฐิ ก็บอกชื่ออื่น

มโหสถ ให้บันทึกคําเบิกความของนางทีฆตาลาเอาไว้อย่างละเอียด จากนั้น ให้นํานายทีฆปิฏฐิ และนายโคฬกาฬเข้ามา แล้วถามมหาชนว่า “คําพูดของนางทีฆตาลา ตรงกับนายทีฆปิฏฐิ หรือ ตรงกับคําพูดของนายโคฬกาฬ” มหาชน ตอบว่า คําพูดของนางทีฆตาลา กับของนายโคฬกาฬ ตรงกัน

มโหสถ จึงวินิจฉัยคดีนี้ว่า “นายโคฬกาฬ เป็นสามีของนางทีฆตาลา ส่วนนายทีฆปิฏฐิเป็นโจร ขโมยเมียคนอื่น” ให้นายทีฆปิฏฐิ จำนนต่อหลักฐาน ยอมรับสารภาพ นายโคฬกาฬ ได้ภรรยาคืน เพราะการตัดสินคดีความอันเที่ยงธรรม ก็ออกปากชื่นชมในความเป็นบัณฑิตของมโหสถ  แล้วพาภรรยาออกเดินทางต่อไป มโหสถ สอนนายทีฆปิฏฐิว่า “อย่าทํากรรมเช่นนี้ อีกต่อไป”

คดีความรถ

ยังมีชายคนหนึ่ง ขับรถออกจากบ้าน ไปล้างหน้าที่แม่น้ำ ท้าวสักกเทวราช ทรงปรารถนาจะแสดงปัญญานุภาพมโหสถ ผู้เป็นหน่อพุทธางกูร ให้เป็นที่รับรู้อย่างกว้างขวาง จึงจําแลงกายเป็นมนุษย์ มาจับท้ายรถ เดินตามไป ชายเจ้าของรถ ถามว่า เดินตามมาทําไม ครั้นได้รับคําตอบว่า  ที่เดินตามมา เผื่อมีอะไรให้ตนช่วยเหลือ เขาจึงให้เท้าสักกะแปลง เฝ้ารถให้ แล้วลงจากรถ ไปทําธุระส่วนตัว

ท้าวสักกเทวราช ได้โอกาส จึงขึ้นรถ รีบขับหนีไปอย่างเร็ว ชายเจ้าของรถ ทําธุระส่วนตัวเสร็จ ออกมา เห็นรถถูกขโมยหนีไป ก็รีบวิ่งตามไป ตะโกนว่า “หยุดเดี๋ยวนี้ แกจะขับรถข้าไปไหน” ท้าวสักกะขับรถไป พลางตะโกนตอบว่า “รถแกคันอื่น แต่คันนี้ รถข้า” จึงเกิดการทะเลาะกันขึ้นอย่างรุนแรง จนมาถึงประตูศาลา

มโหสถ ถามว่า เสียงเอะอะโวยวายอะไร ได้รับคำตอบว่า คนทะเลาะกันเรื่องรถ จึงให้เรียกคนทั้งสองมา ครั้นเห็นคนทั้งสอง ก็ทราบชัดว่า ชายผู้นี้ คือ พระอินทร์ เพราะไม่กระพริบตา มีความองอาจ   ปราศจากความเกรงกลัว ส่วนชายผู้นี้ เป็นเจ้าของรถ แม้มโหสถ ทราบเช่นนั้น ก็ไม่ด่วนวินิจฉัย  ได้ถามถึงเหตุแห่งการวิวาทกัน และให้ทั้งสอง ยอมรับในคําตัดสินของตน เมื่อทั้งสอง ยืนยันว่าจะยอมรับในคำตัดสิน จึงเริ่มการไต่สวน ไปตามลำดับ

มโหสถ กล่าวว่า “เราจะให้คนขับรถไป ให้ท่านทั้งสอง จับท้ายรถ แล้ววิ่งตามไป ผู้ที่ไม่ยอมปล่อย จะเป็นเจ้าของรถ” แล้วให้ชายคนหนึ่ง ขึ้นรถ ขับไปขับมา โดยให้คนทั้งสอง จับท้ายรถวิ่งตามไป เจ้าของรถ วิ่งไปได้ครู่หนึ่ง ก็เหน็ดเหนื่อยแทบขาดใจ จึงปล่อยรถ ยืนหอบ หมดอาลัยอยู่

ฝ่ายพระอินทร์ ยังคงวิ่งตามรถกลับไปกลับมา มโหสถ สั่งให้รถวกกลับมาจอด แล้วบอกฝูงชนว่า  “ชายคนนี้ วิ่งไปได้ครู่หนึ่ง ก็ปล่อยรถ แต่อีกคนหนึ่ง ยังวิ่งตาม กลับไปกลับมา ไม่มีอาการเหนื่อยหอบ แม้เหงื่อเพียงหยดเดียว ก็ไม่มี ไม่มีความสะทกสะท้าน ทั้งไม่กระพริบตา ผู้นี้ คือ พระอินทร์”

มโหสถ ถามว่า “ท่านเป็นพระอินทร์ ใช่หรือไม่” ครั้นได้รับคำตอบว่า ใช่ พระองค์ คือ ท้าวสักกะ จึงถามว่า “พระองค์เสด็จมาที่นี้ ทําไม” ครั้นได้รับคำตอบจากท้าวสักกะว่า เพื่อประกาศปัญญาของเธอ มโหสถ จึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น พระองค์โปรดอย่าได้กระทําอย่างนี้อีกเลย”

พระอินทร์ เหาะขึ้นไปในอากาศ ตรัสชมมโหสถว่า วินิจฉัยคดีได้เที่ยงธรรม แล้วเสด็จกลับยังทิพยสถาน ของพระองค์

คราวนั้น อํามาตย์ที่คอยสังเกต อยู่ในเหตุการณ์ตลอด รู้สึกตื่นเต้นกับเรื่องที่เกิดขึ้น  จึงไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราชด้วยตัวเอง กราบทูลให้ทรงทราบถึงเรื่องราวที่เกิดขึ้นว่า “มโหสถ ตัดสิน คดีความ ได้อย่างเที่ยงตรง แม้พระอินทร์ ก็ยังแพ้ ขอพระองค์ ทรงโปรดทราบว่า เขาเป็นอัจฉริยบุรุษ เหตุใด พระองค์ จึงยังไม่ทรงยอมรับ”

พระราชา ตรัสถามอาจารย์เสนกะว่า “ควรนําบัณฑิตเข้ามาราชสำนัก ได้หรือยัง” เสนกปุโรหิต เป็นคนขี้อิจฉา ตระหนี่ลาภ ได้กราบทูลทัดทานว่า “คนไม่ได้เป็นบัณฑิต ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ขอพระองค์ โปรดรอไปก่อน เราทดลองเขาไปเรื่อย ๆ แล้วก็จะรู้เอง” พระเจ้าวิเทหราชทรงประทับนิ่งโดยดุษณีภาพ ไม่ตรัสอะไร

ไขปริศนาจอมราชัน

ปริศนา เรื่อง โคนกับปลายไม้ตะเคียน

วันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช ต้องการทดลองปัญญามโหสถ จึงให้นําท่อนไม้ตะเคียน มาตัดให้เหลือเพียง ๑ คืบ ให้ช่างกลึง กลึงให้เท่ากัน แล้วส่งไปยังหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม ซึ่งเป็นหมู่บ้าน  ที่มโหสถอาศัยอยู่ พร้อมรับสั่งให้ชาวบ้านแก้ปัญหาว่า ท่อนไม้ตะเคียนนี้ ส่วนไหนเป็นโคน ส่วนไหน เป็นปลาย ถ้าไม่มีใครรู้ จะถูกปรับสินไหม เป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ

ชาวบ้าน ต่างมาประชุมกัน แต่ก็ไม่มีใครตอบได้ จึงบอกสิริวัฒกเศรษฐีว่า บางที มโหสถน่าจะรู้  เศรษฐีจึงให้ตามบุตรชาย มาจากสนามเด็กเล่น บอกเรื่องราวให้ทราบ แล้วถามว่า “ลูกพ่อ ชาวบ้าน ไม่มีใครรู้ปัญหานี้ ลูกพ่อ พอจะรู้บ้างไหม”

มโหสถ คิดว่า พระราชาไม่ได้ต้องการที่จะทราบโคนหรือปลายของไม้ตะเคียนท่อนนี้ แต่ทรงส่งไม้ตะเคียนท่อนนี้มา ด้วยมีพระประสงค์จะทดลองภูมิปัญญาของตน

มโหสถ รับท่อนไม้ตะเคียนมาเท่านั้น ก็รู้ได้ทันทีว่า ข้างไหนปลาย ข้างไหนโคน แม้รู้เช่นนั้น  ก็ให้นําภาชนะใส่น้ำมา เพื่อจะแสดงปัญญานุภาพของตน และสอนชาวบ้าน ให้รู้วิธีคิดคํานวณหาโคนและปลายไม้ มโหสถ วัดกึ่งกลาง ระหว่างท่อนตะเคียน แล้วเอาด้าย ผูกตรงกลางท่อน  จับปลายด้าย ยกไว้ วางท่อนตะเคียนในน้ำ พอวางเท่านั้น ส่วนโคน ก็จมลงก่อน เพราะด้านโคนหนักกว่า

มโหสถ ถามชาวบ้านว่า “ต้นไม้ทั่วไป โคนหนัก หรือปลายหนัก” ชาวบ้าน ตอบว่า “โคนหนัก” จึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ส่วนที่จมลงก่อน ก็เป็นโคน” แล้วทําเครื่องหมายเป็นสัญลักษณ์ ไว้ ส่งไปทูลพระราชาว่า ข้างนี้ปลาย ข้างนี้โคน พระเจ้าวิเทหราช ทรงยินดี ตรัสถามว่า ใครเป็นผู้คิดหาวิธีคํานวณไม้ท่อนนี้ จึงรู้ได้ ก็ได้ทราบว่า มโหสถเป็นผู้คิดวิธีคำนวณ จึงตรัสถามเสนกปุโรหิตว่า ควรนํามโหสถ มาได้หรือยัง แม้เสนกะ ก็ยังยืนยันว่า ให้รอไว้ก่อน ยังไม่ควรนําเข้าสู่พระราชวังในเวลานี้

ปริศนา เรื่อง กะโหลกหญิงหรือชาย

อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช ให้นํากะโหลกหญิงและชายมา ส่งไปให้ชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคาม คิดหาวิธีพิสูจน์ว่า กะโหลกไหนเป็นหญิง และกะโหลกไหนเป็นชาย ถ้าไม่รู้จะถูกปรับสินไหม ๑,๐๐๐ กหาปณะ ชาวบ้านไม่รู้ จึงถามมโหสถ พอมโหสถ เห็นกะโหลกเท่านั้น ก็รู้ว่า  ศีรษะไหนเป็นหญิง ศีรษะไหนเป็นชาย  เพราะผู้ชาย มีรอยหยักกะโหลกตรง ส่วนผู้หญิง มีรอยหยักกะโหลกโค้งไปโค้งมา ไม่ตรง เหมือนกับรอยหยักกะโหลกผู้ชาย ชาวบ้านได้ส่งข่าวไปกราบทูลพระราชา  พระองค์ ประสงค์ที่จะนํามโหสถเข้าสู่พระนคร แต่เสนกะ ก็ยังทูลทัดทานเหมือนเดิม

ปริศนา เรื่อง งูตัวผู้หรือตัวเมีย

อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช ให้นํางูตัวผู้ และงูตัวเมียมา ส่งไปให้ชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคาม  คิดหาวิธีพิสูจน์ว่า งูตัวไหน เป็นงูตัวผู้ งูตัวไหน เป็นงูตัวเมีย เมื่อไม่มีใครรู้ จะปรับสินไหม ๑,๐๐๐  กหาปณะ เมื่อชาวบ้านไม่รู้ จึงถามมโหสถ พอมโหสถบัณฑิต เห็นเท่านั้น ก็รู้ได้ทันที เพราะงูตัวผู้มีหางใหญ่ งูตัวเมียมีหางเรียวเล็ก หัวงูตัวผู้ใหญ่ หัวงูตัวเมียเรียวเล็ก นัยน์ตางูตัวผู้ใหญ่ นัยน์ตางูตัวเมียเล็ก ลายงูตัวผู้ติดกัน ส่วนลายงูตัวเมียไม่ติดกัน ชาวบ้านส่งข่าวไปกราบทูลพระราชา พระองค์ทรงยินดี  มีความประสงค์ จะนำมโหสถเข้าสู่พระราชวัง แม้เช่นนี้ เสนกะ ก็ยังทูลทัดทานไว้เหมือนเดิม

ปริศนา เรื่อง โคขาวมีเขาที่เท้า

อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช ให้ชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคาม ส่งโคตัวผู้ ที่มีลักษณะมงคลมาถวาย โคนั้น ขาวทั้งตัว มีเขาที่เท้า มีโหนกที่หัว วันหนึ่ง ร้อง ๓ เวลา ถ้าส่งมาไม่ได้ จะปรับสินไหม  เป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ เมื่อชาวบ้านไม่รู้ จึงถามมโหสถ

มโหสถ กล่าวว่า พระราชา ให้ส่งไก่ขาวทั้งตัว ไปถวายนั่นเอง ไก่มีเขาที่เท้า เพราะมีเดือยที่เท้า  มีโหนกที่หัว เพราะมีหงอนที่หัว ที่ว่าวันหนึ่ง ร้อง ๓ เวลา เพราะวันหนึ่ง ขัน ๓ ครั้ง ฉะนั้น ให้ส่งไก่มีลักษณะอย่างนี้ ไปถวายพระราชา ชาวบ้านเหล่านั้น ก็ส่งไปถวายพระราชา พระราชาทรงยินดี  มีความประสงค์ จะนำมโหสถเข้าสู่พระราชวัง เสนกะ ก็ทูลทัดทานเอาไว้

ปริศนา เรื่อง ด้ายร้อยแก้วมณี

 พระเจ้าวิเทหราช มีแก้วมณี ที่ท้าวสักกเทวราชประทานแก่พระเจ้ากุสราช เป็นของสําคัญมาก  แก้วมณีนั้น มี ๘ เหลี่ยม ด้ายร้อยแก้วมณีเก่า ขาด ไม่มีใครดึงเอาด้ายเก่าออก แล้วร้อยด้ายใหม่ได้

พระเจ้าวิเทหราช จึงส่งไปให้ชาวบ้านในหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคามนั้น เอาด้ายเก่าออก แล้วร้อยด้ายใหม่แทน ถ้าร้อยไม่ได้ จะปรับสินไหมเป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ พวกชาวบ้านหมดปัญญา  ไม่สามารถดึงเอาด้ายเก่าออก แล้วร้อยด้ายใหม่ เข้าแทนได้ จึงแจ้งแก่มโหสถ

มโหสถ บอกชาวบ้านว่า “อย่าวิตกไปเลย” แล้วให้เอาน้ำผึ้ง มาทารูแก้วมณีทั้งสองข้าง  ให้ฟั่นขนสัตว์ เป็นด้าย แล้วเอาน้ำผึ้ง ทาปลายด้ายนั้น ร้อยปลายด้ายเข้าไปในรูแก้วมณีนิดหนึ่ง วางไว้ ในที่มดแดงจะออกหากิน มดแดง ได้กลิ่นน้ำผึ้ง จึงพากันออกมา รุมกินด้ายเก่าในแก้วมณี แล้วพยายามแทะเล็มกินน้ำผึ้ง ที่ด้ายใหม่ จึงคาบปลายด้ายขนสัตว์อันใหม่ ที่สอดไว้ ลากออกมาอีกข้างหนึ่ง

มโหสถ รู้ว่า ด้ายนั้นเข้าไปแล้ว จึงให้ชาวบ้าน นําไปถวายพระราชา พระราชา ทรงสดับอุบายวิธีที่มโหสถร้อยด้ายนั้น ก็ทรงยินดี  

ปริศนา เรื่อง โคตัวผู้ตกลูก

วันหนึ่ง พระราชา รับสั่งข้าราชบริพาร ให้เอาขนมกุมมาสให้โคตัวผู้กินเป็นจํานวนมาก  จนท้องโต ให้ล้างเขาทั้งสองข้างให้สะอาด แล้วทาด้วยน้ำมัน เอาน้ำขมิ้นทาตามตัว ส่งไปยังหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคามนั้น ด้วยพระดํารัสว่า “ทราบมาว่า หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม เป็นหมู่บ้านบัณฑิต  โคตัวผู้มงคลของพระราชามีลูก ขอให้ชาวบ้าน ช่วยกันทําให้โคตัวผู้นี้ตกลูก แล้วส่งกลับไปคืนพระราชา พร้อมทั้งลูกโค เมื่อไม่ส่ง จะปรับสินไหมเป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ”

ชาวบ้าน ต่างประชุมปรึกษากัน เพื่อหาวิธี แต่ก็ไม่สามารถทําให้โคตัวผู้ตกลูกได้ จึงถามมโหสถ  มโหสถ คิดว่า เรื่องนี้ จำเป็นต้องย้อนปัญหา จึงถามว่า “มีใคร ที่แกล้วกล้า สามารถทูลตอบโต้กับพระราชาได้หรือไม่” ชาวบ้านคนหนึ่ง เสนอตัวทำหน้าที่

มโหสถ บอกให้ชาวบ้านคนนั้น ไปสยายผม แล้วร้องไห้โอดครวญโดยประการต่าง ๆ ที่ประตูพระราชวัง ใครถาม ก็อย่าตอบ แต่ให้ร้องไห้โอดครวญเรื่อยไป รอจนกว่าพระราชาจะตรัสเรียกมาถาม   ถึงสาเหตุที่ร้องไห้ จากนั้น จึงกราบทูลอย่างนี้ว่า “ข้าแต่สมมติเทพ บิดาของข้าพระองค์คลอดบุตร  ไม่ได้ วันนี้ครบ ๗ วันแล้ว ขอจงเป็นที่พึ่งของข้าพระองค์ด้วยเถิด โปรดทรงหาวิธีที่จะให้บิดาข้าพระองค์ คลอดลูกด้วยเถิด”

พระราชา ตรัสว่า “เจ้าพูดบ้าอะไรของเจ้า ผู้ชายที่ไหน จะคลอดลูกได้” ให้กราบทูลว่า  “ข้าแต่สมมติเทพ ถ้าอย่างนี้ มีไม่ได้ แล้วชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคาม จะทําให้โคมงคลของพระองค์ ตกลูกได้อย่างไร” ชายคนนั้นรับว่า ทําได้ จึงได้ไปทำตามที่มโหสถบอก โดยที่ไม่รู้ต้นสายปลายเหตุ  เมื่อพระราชา ตรัสถามถึงผู้ที่เป็นเจ้าของความคิดนี้ ทราบว่า มโหสถเป็นผู้คิด ก็โปรดปรานยิ่งขึ้น

ปริศนา เรื่อง หุงข้าวให้มีรสเปรี้ยว

อีกวันหนึ่ง พระราชา ทรงดําริว่า จะทดลองปัญญามโหสถ จึงให้ส่งข่าวไปว่าชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคามเป็นบัณฑิต ขอให้หุงข้าวเปรี้ยวมาถวาย ข้าวเปรี้ยวนั้น ต้องประกอบด้วยคุณสมบัติ  ๘ อย่าง คือ ๑) ไม่ให้หุงด้วยข้าวสารทั่วไป ๒) ไม่ให้หุงด้วยน้ำทั่วไป ๓) ไม่ให้หุงด้วยหม้อข้าว  ๔) ไม่ให้หุงด้วยเตาหุงข้าว ๕) ไม่ให้หุงด้วยไฟทั่วไป ๖) ไม่ให้หุงด้วยฟืน ๗) ไม่ให้หญิงหรือชายยกมา  ๘) ไม่ให้นํามาส่งโดยหนทาง  

หากชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคามส่งมาไม่ได้ จะถูกปรับสินไหมเป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ  ชาวบ้าน ได้แจ้งแก่มโหสถ  

มโหสถ บอกให้ชาวบ้านหุงด้วยข้าวแหลก ไม่ใช่ข้าวสาร ให้หุงด้วยน้ำค้าง ไม่ใช่น้ำปกติ  ให้หุงด้วยภาชนะดินใหม่ ไม่ใช่หม้อข้าว ให้ตอกตอไม้สําหรับตั้งภาชนะดินใหม่หุง ไม่ใช่หุงด้วยเตา  ให้หุงด้วยไฟที่นําไม้มาสีกันจนเกิดไฟ ไม่ใช่ไฟที่ก่อตามปกติ ให้หุงด้วยใบไม้ ไม่ใช่หุงด้วยฟืน ชื่อว่า  หุงข้าวเปรี้ยว แล้วบรรจุในภาชนะใหม่ ผูกด้วยด้ายแล้วประทับตรา อย่าให้หญิงหรือชายยกไป ให้กะเทยยกไป  อย่าเดินไปตามหนทางหลัก ให้เดินลัดเลาะไปตามทางน้อยและทางใหญ่สลับกัน อันชื่อว่า ไม่ได้ส่งมา ตามหนทาง แล้วส่งไปถวายพระราชา

พระราชา ทอดพระเนตรเห็นเช่นนั้น ทรงทราบว่า มโหสถคิด ก็โปรดปรานยิ่งขึ้น

ปริศนา เรื่อง เชือกทรายห้อยชิงช้า

อีกวันหนึ่ง พระราชา ประสงค์จะทดลองปัญญามโหสถ จึงส่งข่าวไปบอกชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคามว่า พระราชา มีพระประสงค์จะทรงเล่นชิงช้าห้อยด้วยเชือกทราย เชือกทรายเก่าในราชสกุล ขาดเสียแล้ว ให้ชาวบ้านฟั่นเชือกทรายหนึ่งเส้น ส่งมาถวาย ถ้าส่งมาถวายไม่ได้ จะถูกปรับ สินไหมเป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ ชาวบ้าน จึงแจ้งแก่มโหสถ

มโหสถ คิดว่า เรื่องนี้ ต้องย้อนปัญหา จึงเรียกคนฉลาดเจรจา มาสองสามคน แนะนําให้ไปทูล พระราชาว่า “ชาวบ้าน ไม่ทราบขนาดเชือกนั้นว่า เล็กใหญ่เท่าไร ขอได้โปรดส่งเชือกทรายเส้นเก่าประมาณสักหนึ่งคืบ ไปเป็นตัวอย่าง ชาวบ้าน เห็นเชือกทรายเก่าแล้ว จะได้ฟั่นได้ตรงตามขนาดที่ต้องการ ถ้าพระราชา รับสั่งว่า เชือกทรายเก่าในพระราชฐานไม่มี ท่านทั้งหลาย จงกราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาราช ถ้าเชือกทรายเก่าตัวอย่างไม่มี แล้วชาวบ้านจะทําเชือกทรายเส้นใหม่ได้อย่างไร” ชาวบ้าน ได้ทําตามที่มโหสถแนะนํา พระราชา ตรัสถามถึงผู้ที่คิดย้อนปัญหานี้ ทรงทราบว่า มโหสถคิด ก็ทรงยินดี   

ปริศนา เรื่อง ส่งสระน้ำไปถวายพระราชา

อยู่มาวันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช ต้องการทดลองปัญญามโหสถอีก จึงให้ส่งข่าวไปบอกชาวบ้าน ว่า พระราชา มีพระประสงค์จะทรงเล่นน้ำ ให้ชาวบ้านส่งสระโบกขรณี ที่เต็มไปด้วยบัวหลากสีไปถวาย  ถ้าชาวบ้านไม่ส่ง จะถูกปรับสินไหมเป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ ชาวบ้าน จึงแจ้งให้มโหสถทราบ  

มโหสถ คิดว่า เรื่องนี้ ต้องย้อนปัญหา จึงสั่งให้เรียกคนฉลาดเจรจา มาสองสามคน แนะนําให้พูด แล้วส่งไปทูลว่า ท่านทั้งหลาย จงเล่นน้ำจนตาแดง ทั้งผมทั้งเสื้อผ้าเปียกปอน ตัวเปื้อนโคลน  ถือเชือก ก้อนดิน และท่อนไม้ ไปประตูพระราชนิเวศน์ ให้กราบทูลว่า พวกท่านมายืนคอยเฝ้าพระราชา เมื่อมีโอกาสได้เข้าเฝ้าแล้ว จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ทรงส่งข่าวไปให้ชาวบ้าน ส่งสระโบกขรณีมาถวาย แต่เมื่อพวกข้าพระองค์นํามา สระโบกขรณีนั้น เห็นพระนครมีกําแพง  คูค่าย ป้อมปราการ ประตู หอรบ ก็กลัว ตื่นตกใจ ดิ้นรน ตัดเชือกหนีเข้าป่าไป เพราะเคยอยู่ในป่า  แม้พวกข้าพระองค์ จะบังคับโบยตีด้วยก้อนดินและท่อนไม้อย่างไร ก็ไม่สามารถนํากลับมาได้  ขอพระองค์โปรดพระราชทานสระโบกขรณีเก่าของพระองค์ที่นำมาจากป่า พวกข้าพระองค์จะนําไป หลอกล่อ แล้วผูกติดกับสระโบกขรณีใหม่ นํามาถวาย”

เมื่อพระราชา รับสั่งว่า “พวกเจ้าเอาอะไรมาพูด ไม่เป็นเรื่องเป็นราว เราไม่เคยนําสระโบกขรณี มาจากป่า” จึงทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ถ้าไม่ได้อย่างนี้แล้ว ชาวบ้านจะส่งสระโบกขรณี มาถวายได้อย่างไร” ชาวบ้านที่รับคําแนะนําของมโหสถ ได้ไปทําตามทุกประการ  พระราชา ทรงทราบว่า มโหสถแก้ปัญหานี้ ก็ทรงยินดี

ปริศนา เรื่อง ส่งอุทยานไปถวายพระราชา

อยู่มาวันหนึ่ง พระราชาโปรดให้ส่งข่าวไปอีกว่า พระองค์ประสงค์จะทรงประพาส  พระราชอุทยาน แต่พระราชอุทยานเก่าของพระองค์นั้น ต้นไม้หักโค่น เสียหายหมด ชาวบ้านปาจีนยวมัชฌคาม ให้ส่งอุทยานใหม่ เต็มไปด้วยต้นไม้ออกดอกผลิบานสะพรั่งงดงามมาถวาย ถ้าไม่ส่งเข้ามาตามพระราชประสงค์ จะถูกปรับสินไหมเป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ พวกชาวบ้าน ได้นําความ  แจ้งให้มโหสถทราบ

มโหสถคิดว่า เรื่องนี้ ต้องย้อนปัญหา จึงเรียกคนทั้งหลาย มาสั่ง เหมือนเรื่องส่งสระโบกขรณีไปถวาย คนเหล่านั้น ก็ไปทําตามสั่ง พระราชา ทรงสดับดังนั้น จึงตรัสถามความเห็นเสนกะว่า ควรนํามโหสถบัณฑิต มาได้หรือยัง เพราะเสนกะหวงลาภ จิตใจคับแคบ จึงทูลทัดทานเหมือนเดิม

พระเจ้าวิเทหราช ทรงดําริว่า มโหสถ สามารถแก้ปัญหาอย่างธรรมดาได้ถึง ๗ ข้อ แก้ปัญหาที่ลึกซึ้งซึ่งผูกขึ้นมาทดลองมโหสถโดยเฉพาะ และยังย้อนปัญหาเช่นนี้ได้ เป็นเหมือนการแก้ปัญหาของพระพุทธเจ้า แต่อาจารย์เสนกะ ก็ยังไม่ยอมให้นําบัณฑิตเช่นนี้มาพระราชนิเวศน์ ช่างเถอะ  อย่าสนใจคําคัดค้านของอาจารย์เสนกะนักเลย เราจะไปนํามโหสถมาด้วยตัวเอง  

พระเจ้าวิเทหราช ได้เสด็จไปยังหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม ด้วยขบวนเสด็จอย่างยิ่งใหญ่ อลังการ แต่ในระหว่างทางที่พระองค์ทรงม้ามงคลเสด็จไปนั้น กีบเท้าของม้าก็แตก เพราะกระทบพื้นดินที่แตกระแหง และเส้นทางที่ทุรกันดารมาก พระราชาจึงเสด็จกลับเข้าพระนคร

อาจารย์เสนกะ เข้าเฝ้า ทูลถามถึงการเสด็จไปหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม ครั้นได้ฟังพระกระแสรับสั่งถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น จึงได้ที กราบทูลว่า “พระองค์ ทึกทักเอาว่า ข้าพระองค์ ขัดขวางความเจริญ ขอพระองค์ทรงพิจารณาเองเถิดว่า ทําไมข้าพระองค์ จึงทัดทานให้ทรงรอไว้ก่อน  แต่ก็ยังทรงม้ามงคล รีบด่วนเสด็จออกไป เดชะบุญที่กีบม้าแตกไปเสียก่อน ไม่เช่นนั้น ไม่ทราบว่า จะเกิดเหตุร้ายแรงอะไรขึ้น”

พระเจ้าวิเทหราช ได้สดับคําของเสนกะ ก็ทรงนิ่งเงียบ ยอมรับโดยดุษณีภาพ

วันรุ่งขึ้น พระเจ้าวิเทหราช ไม่อาจทนอยู่ได้ จึงปรึกษาเสนกะอีกว่า จะนํามโหสถเข้ามายังพระราชวัง เสนกปุโรหิต กราบทูลว่า “ถ้าเช่นนั้น พระองค์อย่าเสด็จไปเอง จงส่งทูตไปบอกมโหสถว่า พระองค์ เสด็จไปหามโหสถแล้ว แต่กีบม้าพระที่นั่งแตกระหว่างทาง จึงเสด็จกลับ ขอมโหสถ จงส่งม้าอัสดร^๓  หรือม้าประเสริฐกว่าม้าสามัญทั่วไปมา ถ้าเธอจะส่งม้าอัสดรมา  เธอจงมาด้วยตัวเอง แต่เมื่อจะส่งม้าตัวประเสริฐมา จงส่งบิดาของเธอมาด้วย” พราหมณ์เสนกะ  คิดว่า ปัญหานี้ จะทําให้มโหสถ เข้าตาจน

—

            ๓ ม้าอัสดร เป็นม้าที่ประเสริฐกว่าม้าสามัญทั่วไป เกิดจากการผสมพันธุ์ระหว่างพ่อลากับแม่ม้า

พระเจ้าวิเทหราช ทรงเห็นด้วย จึงส่งราชทูตไปแจ้งตามนั้น มโหสถ ได้ฟังคําราชทูต คิดว่า  พระราชา ทรงมีพระราชประสงค์จะพบเราและบิดา เมื่อราชทูตกลับไปแล้ว จึงบอกบิดาว่า “พ่อ พระราชา ทรงมีพระราชประสงค์จะพบพ่อและลูก ขอให้พ่อพร้อมด้วยเศรษฐีคนอื่น ๆ ไปเฝ้าพระราชาก่อน แต่อย่าไปมือเปล่า ให้นําผอบไม้จันทน์บรรจุเนยใสให้เต็ม นําไปถวายด้วย พระราชาจะตรัสปฏิสันถารกับพ่อ และจะรับสั่งให้นั่งที่นั่งอันสมควร ให้พ่อพิจารณาที่นั่งที่สมควร  เมื่อพ่อนั่งแล้ว ลูกจะตามเข้าไป พระราชา จะตรัสทักทายลูก แล้วรับสั่งให้นั่งที่สมควรเช่นกัน  จากนั้น ลูกจะมองดูพ่อ ขอให้พ่อ ลุกจากที่นั่ง แล้วบอกว่า มโหสถลูกพ่อ ลูกมานั่งที่นี่  ปัญหาทั้งหลายทั้งปวง ที่หมู่บ้านของพวกเรา จะจบลงวันนี้” แล้วกําชับพ่อให้จําสิ่งที่นัดแนะกันไว้  

บิดามโหสถ ทําตามนั้น ได้ออกเดินทางล่วงหน้าไปก่อน ให้กราบทูลพระราชาว่า มีคนมายืนรอเข้าเฝ้า ครั้นได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว จึงเข้าเฝ้า ถวายบังคมพระราชา ยืนอยู่  

พระเจ้าวิเทหราช ทรงทักทายปราศรัย แล้วตรัสถามว่า “คหบดี มโหสถบุตรของท่าน ไม่มาด้วยหรือ?” เศรษฐีกราบทูลว่า มโหสถ กําลังตามมา พระราชา ทรงทราบ ก็ดีพระทัย แล้วรับสั่งให้เศรษฐีเลือกที่นั่งตามสมควร

บัณฑิตน้อยถวายตัว

ฝ่ายมโหสถ แต่งตัวเสร็จแล้ว มีเพื่อนเด็กบริวารห้อมล้อม นั่งรถที่ประดับอย่างหรูหราไป ขณะกำลังเข้าสู่พระนคร ได้เห็นลาตัวหนึ่ง เดินแทะเล็มกินหญ้าอยู่ที่คูค่ายใกล้กําแพงพระนคร จึงสั่งให้  เพื่อนเด็กไปจับลามา ผูกปากไว้ ป้องกันไม่ให้ร้อง ห่อด้วยเสื่อลําแพน ให้นอนบนไม้กระดาน ช่วยกันหามมา แล้วเข้าสู่พระราชวัง พร้อมเด็กบริวาร

ขณะเข้าสู่พระนคร มีประชาชนมามุงดูบัณฑิตน้อย อย่างเนืองแน่น ต่างพากันพูดชมเชยไม่ขาดปากว่า “หนูน้อยคนนี้ ลูกสิริวัฒกเศรษฐี ชื่อว่า “มโหสถ” เขาว่า เมื่อเกิดมา ก็ถือแท่งโอสถมาด้วย เขาแก้ปัญหาที่พระราชาทดลองได้ทุกข้อ”

เมื่อพระราชา ทรงทราบว่า มโหสถมาถึงแล้ว ก็ทรงยินดี ตรัสว่า “มโหสถบุตรเรา เข้ามาเถิด”   มโหสถ พร้อมด้วยเด็กบริวาร ขึ้นสู่ปราสาท ถวายบังคมพระราชาแล้ว ยืนอยู่ข้างหนึ่ง  พระราชา ทอดพระเนตรเห็นมโหสถ ก็ทรงปราโมทย์ยิ่ง ตรัสปฏิสันถารอย่างเอ็นดูว่า “นั่งตามสบายเถิด บัณฑิตน้อย” ขณะนั้น พระโพธิสัตว์ ชายตามองดูบิดา สิริวัฒกเศรษฐี  ก็ลุกจากที่นั่ง ให้มโหสถมานั่งแทน ตามที่ได้นัดแนะกันไว้

ขณะนั้น บัณฑิต ๔ คน ทั้ง เสนกะ ปุกกุสะ กามินทะ และเทวินทะ คอยจ้องจับผิดอยู่  แม้ชนเหล่าอื่น ผู้ไม่เข้าใจ เห็นเหตุการณ์ ต่างก็พากันตบมือ สรวลเสเฮฮา ขบขัน พูดเยาะเย้ยว่า“คนทั้งหลาย พากันเรียกคนโฉดเขลาผู้นี้ว่า “บัณฑิต” การเรียกผู้ที่ไล่ให้บิดาลุกจากที่ แล้วนั่งเสียเองนี้ ว่า “บัณฑิต” ไม่สมควรเลย”  

พระเจ้าวิเทหราช ทรงมีพระพักตร์ชา สลด เศร้าหมอง เสียพระทัย เพราะความอับอายคณะมนตรี และข้าราชบริพารว่า ยกย่องคนผิด  

มโหสถ เห็นอากัปกิริยาของพระราชาเช่นนั้น จึงทูลถามว่า “ขณะข้าพระองค์เข้าเฝ้า  ดูพระองค์ร่าเริงแจ่มใส แต่ขณะนี้ พระองค์ดูเคร่งขรึมไป พระองค์ เสียพระทัยหรือ พระเจ้าข้า”

       พระราชา ตรัสตอบว่า “ใช่ เราเสียใจ เมื่อก่อน เราได้ฟังเรื่องราวของเจ้า ก็ยินดีเป็นอย่างยิ่ง  แต่พอมาได้เห็นเช่นนี้ ไม่เป็นดังที่เขาเล่าลือกัน ก็รู้สึกเสียใจ”  

มโหสถ กราบทูลถามว่า “เพราะเหตุไรหรือ พระเจ้าข้า”

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสตอบว่า “เพราะ เจ้าให้บิดาของตน ลุกจากที่นั่ง แล้วนั่งเสียเอง  เป็นการกระทํา ที่ไม่ถูกต้อง ไม่ใช่วิสัย ที่บัณฑิตพึงกระทํา”

มโหสถ ทูลถามว่า “พระองค์ทรงเข้าพระทัยว่า บิดาสำคัญกว่าบุตรเสมอไปหรือ พระเจ้าข้า”   พระราชาตรัสตอบว่า “เราเข้าใจเช่นนั้น บัณฑิตน้อย ไม่ว่าจะอย่างไร บิดาต้องสําคัญกว่าบุตร” มโหสถจึงกราบทูลถามว่า “พระองค์ส่งข่าวไป มีรับสั่งให้ข้าพระองค์นําม้าอัสดร มาถวายไม่ใช่หรือพระเจ้าข้า” เมื่อกราบทูลดังนี้แล้ว มโหสถ จึงให้บริวารหามลานั้นเข้ามา ให้นอนแทบพระบาทพระเจ้าวิเทหราช แล้วทูลถามว่า “ขอเดชะ ลาตัวนี้ ราคาเท่าไร พระเจ้าข้า”

แม้พระราชา จะไม่ทรงเข้าพระทัย ที่มโหสถนําลามา แต่ก็ตอบว่า “ถ้าใช้งานได้ ก็มีราคาประมาณ ๘ กหาปณะ”

มโหสถ ทูลถามต่อไปว่า “แล้วม้าอัสดร เกิดจากท้องแม่ม้าสามัญ หรือเกิดจากท้องนางลา  เพราะผสมกับพ่อลานี้ ม้าอัสดร ซึ่งนับว่า เป็นม้าอาชาไนย มีราคาเท่าไร พระเจ้าข้า”

พระราชา ตรัสว่า “ม้าอัสดร ประเมินค่าไม่ได้เลย บัณฑิตน้อย”

มโหสถ จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ เหตุไร พระองค์จึงตรัสเช่นนั้น ก็เมื่อครู่นี้ พระองค์ ยังตรัสว่า บิดาประเสริฐกว่าบุตรเสมอไป ถ้าพระดำรัสนั้นเป็นจริง ลาตัวนี้ ก็ประเสริฐกว่าม้าอัสดรของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงรับลาตัวนี้ไว้ แต่ถ้าทรงเห็นว่า ม้าอัสดรประเสริฐกว่าลาทั้งหลาย  ซึ่งเป็นพ่อ พระองค์ก็จงทรงรับม้าอัสดรนั้นไว้ เพราะเหตุไร พวกบัณฑิตของพระองค์ จึงไม่รู้แม้กระทั่งเรื่องเพียงเท่านี้ กลับพากันตบมือหัวเราะเยาะเย้ยข้าพระองค์ พระองค์ได้บัณฑิตเจ้าปัญญาพวกนั้น มาจากไหน”

ครั้นมโหสถกล่าวเยาะเย้ยบัณฑิตทั้ง ๔ คนนั้นแล้ว ได้กราบทูลพระราชาอีกว่า “ขอเดชะ  ถ้าพระองค์ ทรงเข้าพระทัยว่า บิดาประเสริฐกว่าบุตรทุกสถานะ ลาตัวนี้ ก็ประเสริฐกว่าม้าอัสดรด้วย เพราะว่า ลาเป็นพ่อของม้าอัสดร ถ้าพระองค์ ทรงเห็นว่า บิดาประเสริฐกว่าบุตรทุกสถานะ พระองค์ก็จงรับบิดาของข้าพระองค์ไว้ แต่ถ้าทรงเห็นว่า บุตรประเสริฐกว่าบิดา ก็จงรับข้าพระองค์ไว้ เพื่อประโยชน์ของพระองค์เถิด พระเจ้าข้า”

พระเจ้าวิเทหราช ได้ฟังคํานั้น ก็ทรงโสมนัสว่า พระองค์คิดไม่ผิด ข้าราชบริพารต่างก็แซ่ซ้อง  สาธุการว่า มโหสถ แก้ปัญหาได้ดี ต่างส่งเสียงปรบมือ และโบกสะบัดแผ่นผ้าเป็นพัน ๆ ผืน ส่วนบัณฑิต ที่เหลือ ต่างมีสีหน้าซีดเผือดไปตาม ๆ กัน

แท้จริง ไม่มีใคร รู้คุณบิดามารดาเท่ากับพระโพธิสัตว์ การที่มโหสถ ให้บิดาลุกจากที่นั่ง  แล้วนั่งเสียเอง มิใช่เพราะดูหมิ่นบิดา แต่เนื่องจากปัญหาเกิดขึ้น เพื่อจะแก้ปัญหานั้น เพื่อจะประกาศความที่ตนเป็นบัณฑิต และเพื่อจะดับรัศมีของบัณฑิตทั้ง ๔ คน ผู้ผูกปัญหานี้ขึ้น  มโหสถ จึงทําอย่างนี้  

พระเจ้าวิเทหราช ทรงยินดี จับสุวรรณภิงคาร^๔ ทรงหลั่งน้ำลงในมือสิริวัฒกเศรษฐี   พระราชทานให้ปกครองหมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม ตรัสว่า “เหล่าอนุเศรษฐี จงบํารุงสิริวัฒกเศรษฐี”  แล้วให้ส่งเครื่องประดับต่าง ๆ ไปพระราชทานแก่นางสุมนาเทวี มารดาพระโพธิสัตว์ ทรงเลื่อมใสการแก้ปัญหาเรื่องลาของมโหสถ มีพระราชประสงค์จะทรงรับมโหสถไว้เป็นราชบุตรบุญธรรมของพระองค์ จึงตรัสกับเศรษฐีว่า“คหบดี ท่านจงให้มโหสถไว้เป็นราชบุตรบุญธรรมของเรา”

เศรษฐี รู้สึกใจหาย และหวาดหวั่น จึงทูลคัดค้านว่า “ขอเดชะ มโหสถบุตรของข้าพระองค์ยังเด็กนัก จนถึงวันนี้ เธอยังไม่หย่านม เมื่อเธอโตเป็นผู้ใหญ่แล้ว ข้าพระองค์จะนํามาถวายไว้ให้รับราชการในราชสำนัก”

พระราชา ตรัสสัพยอกว่า “จากนี้ต่อไป ท่านอย่าห่วงมโหสถเลย มโหสถเป็นราชบุตรของเรา  ท่านกังวลว่า เราจะเลี้ยงบุตรของท่านไม่ได้กระมัง เราพอจะเลี้ยงบุตรของท่านได้  วันนี้ ท่านจงกลับบ้านเถิด” ตรัสฉะนี้แล้ว มีพระราชานุญาตให้เศรษฐีกลับบ้าน

เศรษฐี เหมือนหัวใจจะขาด เป็นห่วงลูกยังเล็กนัก ทั้งคิดเห็นหน้าภรรยาว่า เธอไม่เห็นหน้าลูก  จะเสียใจขนาดไหน จึงสวมกอดมโหสถไว้แนบอก จูบที่ศีรษะ แล้วสอนลูกว่า “ลูกพ่อ ลูกเป็นเหมือน  ดวงใจและดวงตาของพ่อ อย่าทําให้พ่อกับแม่ผิดหวัง จากนี้ไป ลูกอย่าประมาท จงตั้งใจถวายการรับใช้พระราชาของเรา” มโหสถไหว้บิดา พูดให้คลายกังวล แล้วส่งกลับบ้าน

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสถามมโหสถว่า จะเป็นข้าหลวงฝ่ายใน หรือข้าหลวงฝ่ายนอก  พระโพธิสัตว์ คิดว่า ตนมีบริวารมาก จึงขอเป็นข้าหลวงเรือนนอก  

พระราชา จึงพระราชทานเคหสถานที่เหมาะสม พร้อมทั้งเสบียงและเครื่องใช้สอยต่าง ๆ ตลอดถึงบริวาร ให้มโหสถ ตั้งแต่นั้นมา มโหสถ ก็เข้าถวายการรับใช้พระราชา แม้พระเจ้าวิเทหราชก็ทรงประสงค์จะทดลองมโหสถ ต่อไป

—

๔ สุวรรณภิงคาร คือ พระเต้าทองคำ สำหรับหลั่งน้ำทักษิโณทก เวลาทำบุญ

แก้วมณีในรังกา

กาลนั้น เกิดการเล่าลือกันว่า มีแก้วมณี อยู่ในสระโบกขรณี เพราะประชาชนเห็นแสงแก้วมณี สะท้อนอยู่ในน้ำ ไม่ไกลจากประตูพระนคร ด้านทิศใต้ ประชาชน กราบทูลพระราชาให้ทรงทราบ  พระเจ้าวิเทหราช ตรัสเรียกเสนกะมา รับสั่งให้หาวิธีนําแก้วมณีนั้นขึ้นมา อาจารย์เสนกะกราบทูล  เสนอให้วิดน้ำออกจากสระ เอาแก้วมณีขึ้นมา พระองค์จึงมอบให้เป็นภาระของเสนกะ

อาจารย์เสนกะ ให้ประชาชนมาช่วยกันวิดน้ำ ขนเลนออกจากสระโบกขรณี แม้ขุดถึงพื้นก็ไม่เห็นแก้วมณี เมื่อปล่อยน้ำเข้าเต็มสระโบกขรณี แสงเงาสะท้อนแก้วมณี ก็ปรากฏอีก แม้เสนกะทําเช่นนั้นอีก ก็ไม่ได้แก้วมณี อาจารย์เสนกะ หมดปัญญา จึงกราบทูลพระราชาให้ทรงทราบ

พระราชา ตรัสเรียกมโหสถมา รับสั่งว่า “มีแก้วมณี อยู่ในสระโบกขรณี อาจารย์เสนกะให้วิดน้ำและโคลนออกจนหมด กระทั่งขุดถึงพื้น ก็ยังไม่เห็น เมื่อปล่อยน้ำเข้าเต็มสระ ก็เห็นแก้วมณีอีกเหมือนเดิม” มโหสถกราบทูลว่า “เชิญเสด็จเถิด พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ จะนําแก้วมณีมาถวาย”   

พระเจ้าวิเทหราช ได้สดับเช่นนั้น ก็ทรงดีใจว่า วันนี้ จะได้เห็นปัญญามโหสถ จึงเสด็จพร้อมด้วยข้าราชบริพาร ไปยังริมสระโบกขรณี

มโหสถ ยืนที่ฝั่งสระน้ำ คะเนดู ก็รู้ว่า แก้วมณีไม่ได้อยู่ในสระ แต่อยู่บนต้นตาล ทำให้เกิดแสงสะท้อนจากแก้วมณี ลงไปที่สระน้ำ จึงให้คนนําภาชนะใส่น้ำมาตั้งไว้ ทดสอบดู ก็เป็นจริงตามนั้น  จึงกราบทูลว่า “ขอพระองค์ทอดพระเนตร แก้วมณีไม่ได้ปรากฏแต่เฉพาะในสระโบกขรณีเท่านั้น  แม้ในภาชนะนี้ ก็มีแก้วมณีด้วย แสดงว่า แก้วมณี ไม่ได้อยู่ในสระโบกขรณี แต่อยู่ในรังกาบนต้นตาล โปรดให้ทหารขึ้นไป นําลงมาเถิด พระเจ้าข้า”

พระราชา รับสั่งให้ทหารขึ้นไป นําแก้วมณีลงมาจากรังกา มโหสถรับแก้วมณีมาถวายพระราชา  ฝูงชนที่มาชุมนุมกัน ต่างส่งเสียงสรรเสริญด้วยความยินดี ต่างด่าทออาจารย์เสนกะ พูดชมเชยมโหสถไม่ขาดปากว่า “แก้วมณี อยู่บนต้นตาล เสนกะ โง่ เกณฑ์คนตั้งมากมาย มาวิดน้ำออกจากสระ”

แม้พระเจ้าวิเทหราช ก็ทรงโสมนัสเป็นอย่างยิ่ง ทรงถอดสร้อยมุกดา เครื่องประดับพระศอของพระองค์ พระราชทานให้มโหสถ และพระราชทานสร้อยมุกดาวลี แก่บริวารมโหสถทุกคน

กิ้งก่าได้ทอง

อีกวันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช เสด็จไปพระราชอุทยานกับมโหสถ ขณะนั้น มีกิ้งก่าตัวหนึ่งจับอยู่ที่ปลายเสาค่าย มันเห็นพระราชาเสด็จมา ก็ลงมาจากปลายเสาค่าย หมอบอยู่ที่พื้นดิน

พระราชา ทอดพระเนตรเห็นกิริยากิ้งก่านั้น จึงตรัสถามว่า “กิ้งก่าตัวนี้ ทําอะไร” มโหสถทูลตอบว่า “กิ้งก่า ถวายความเคารพ พระเจ้าข้า” พระราชาตรัสว่า “กิ้งก่า เป็นสัตว์เดรัจฉานยังรู้จักแสดงความเคารพ มันคงต้องการอะไร” มโหสถกราบทูลว่า “กิ้งก่า ไม่ต้องการทรัพย์  ควรพระราชทาน เพียงแค่ของกิน ก็พอ” ครั้นพระราชา ตรัสถามว่า “มันกินอะไร” มโหสถทูลตอบว่า “มันกินเนื้อ พระเจ้าข้า” พระราชาตรัสซักถามต่อไปว่า “มันควรได้เนื้อ ราคาเท่าไร” มโหสถทูลว่า“ราคาราวกากณิกหนึ่ง^๕ พระเจ้าข้า” รับสั่งทหารว่า รางวัลของหลวงเพียงกากณิกหนึ่ง น้อยไป  จึงทรงให้นําเนื้อมีราคากึ่งมาสก มาให้กิ้งก่ากิน เป็นประจํา

ครั้นวันพระอุโบสถวันหนึ่ง ที่โรงฆ่าสัตว์ งดฆ่าสัตว์ ทหารไม่ได้เนื้อ จึงเจาะเหรียญกึ่งมาสกเอาด้ายร้อย ผูกเป็นเครื่องประดับ ที่คอกิ้งก่า

กิ้งก่า เกิดความถือตัว เพราะคิดว่า มีทรัพย์กึ่งมาสกนั้น วันนั้น พระราชา เสด็จไปพระราชอุทยาน กิ้งก่า เห็นพระราชาเสด็จมา ก็ตีตนเสมอพระราชา เหมือนจะเข้าใจว่า พระองค์มีพระราชทรัพย์มาก เราก็มีมากเหมือนกัน เพราะความถือตัว ที่เกิดจากการมีทรัพย์กึ่งมาสกนั้น  จึงไม่ลงจากปลายเสาค่าย ยกหัวร่อนอวดเหรียญไปมา อยู่บนปลายเสาค่าย

พระเจ้าวิเทหราช ทอดพระเนตรเห็นกิริยาของกิ้งก่า จึงตรัสถามมโหสถว่า “ทําไม วันนี้ กิ้งก่าจึงไม่ลงจากปลายเสาค่าย เหมือนวันก่อน”

          มโหสถ กราบทูลให้ทราบว่า “คนไม่ฆ่าสัตว์ ในวันพระอุโบสถ ทหารหาเนื้อให้กิ้งก่ากินไม่ได้  จึงเอาเหรียญกึ่งมาสก ผูกไว้ที่คอ กิ้งก่า จึงเกิดความถือตัวขึ้น”  

—

            ๕ กากณิก แปลว่า ทรัพย์มีค่า เท่าค่าแห่งชิ้นเนื้อพอที่กาจะพาบินไปได้ เป็นชื่อมาตราเงิน  สมัยโบราณ ซึ่งมีค่าน้อยที่สุด

พระราชา ให้เรียกราชบุรุษนั้น มาตรัสถาม ทรงทราบความจริง ก็เลื่อมใสพระโพธิสัตว์เป็นอย่างมาก จึงพระราชทานบ้านส่วย ที่ประตูพระนครทั้ง ๔ แห่ง ให้มโหสถ แต่กริ้วกิ้งก่า ทรงปรารภ จะให้ฆ่าเสีย มโหสถ ทูลทัดทานว่า “สัตว์เดรัจฉาน ไม่มีปัญญา ขอพระองค์ โปรดยกโทษให้มันเถิด”  

เจ้าหญิงสามัญชน

คราวนั้น มีชายหนุ่มคนหนึ่ง ชื่อ “ปิงคุตตระ” เป็นชาวมิถิลานคร เดินทางไปศึกษาอยู่สํานักของอาจารย์ทิศาปาโมกข์ ที่กรุงตักสิลา^๖ เพราะความที่ชายหนุ่มคนนั้น เป็นคนสมองดี จึงสําเร็จการศึกษา ได้อย่างรวดเร็ว เขาให้ทรัพย์เป็นค่าวิชาตอบแทนคุณอาจารย์ แล้วลากลับบ้าน

สมัยนั้น มีธรรมเนียมอยู่ว่า ถ้าในสกุลอาจารย์นั้น มีลูกสาว โตเป็นสาวแล้ว อาจารย์ต้องยกให้เป็นภรรยาศิษย์ผู้ใหญ่

          อาจารย์ทิศาปาโมกข์นั้น มีลูกสาวอยู่คนหนึ่ง รูปร่างหน้าตางดงาม ทั้งเป็นผู้มีบุญมาก อาจารย์ได้มอบลูกสาว ให้เป็นภรรยาชายหนุ่มคนนั้น แต่เขาไม่มีบุญ เป็นคนกาลกิณี จึงไม่ได้ชอบใจ  แม้ไม่ต้องการ ก็จําใจต้องรับ เพราะไม่ต้องการทําลายความหวังดีของอาจารย์  

เวลากลางคืน หญิงสาวนั้น ขึ้นมานอนบนเตียงด้วย ชายหนุ่ม ก็แสดงอาการรังเกียจ กรุ่นโกรธ  ลงจากที่นอน ไปนอนที่พื้น เมื่อหญิงสาว ลงมานอนที่พื้นใกล้ ๆ ชายหนุ่ม ก็แสดงอาการผลุนผลันผุดลุก  ขึ้นไปนอนบนเตียง หญิงสาวก็ขึ้นไปที่นอนอีก พอหญิงสาวขึ้นไป ชายหนุ่มก็กลับลงมานอนที่พื้น  เพราะธรรมดาว่า กาลกิณีอยู่ร่วมกับสิริไม่ได้ จนวันเวลาผ่านไป ๑ สัปดาห์ ชายหนุ่ม จึงพาหญิงสาวไปกราบลาอาจารย์ ออกจากพระนครตักกศิลา เดินทางกลับมิถิลานคร

ในระหว่างทาง ทั้ง ๒ คน ไม่ได้พูดจาปราศรัยกันเลย จนเดินทางเข้าสู่เขตกรุงมิถิลานคร ปิงคุตตระ เห็นต้นมะเดื่อต้นหนึ่ง มีผลดกหนา รู้สึกหิว จึงปีนขึ้นไปเก็บผลมะเดื่อกิน

—        

๖ กรุงตักสิลา เป็นชื่อเมือง ที่มีชื่อเสียงทางด้านการศึกษา สำหรับกรุงตักสิลา ในสมัยพุทธกาลนั้น มีความเจริญด้านศิลปวิทยาอย่างมาก ปัจจุบัน ได้แก่ บริเวณประเทศอัฟกานิสถาน ต่อมา ถูกเขายึดครอง โดยกองทัพของพระเจ้าอเล็กซานเดอร์มหาราช ในราว ๒๐๐ ปี หลังพระพุทธเจ้าปรินิพพาน และในราว ๑,๗๐๐ ปี หลังพระพุทธเจ้าปริพพานก็ถูกทำลายโดยกองทัพเติร์ก

          แม้หญิงสาวก็หิว จึงบอกให้ปิงคุตตระ ทิ้งผลมะเดื่อลงมาให้ตนกินบ้าง ชายหนุ่มนั้นตอบว่า  “มือตีนมี ก็ปีนขึ้นเก็บกินเอง” นางคิดว่า “อีตานี้ ใจร้ายสิ้นดี” จึงปีนขึ้นไปเก็บกินเอง ชายหนุ่มรู้ว่า  หญิงสาว ปีนขึ้นไปแล้ว ก็รีบไต่กลับลงมา พลางคิดว่า จะหนีจากหญิงกาลกิณีนี้ พ้นได้อย่างไร  จึงเอาหนาม ล้อมต้นมะเดื่อไว้ ไม่ให้ลงได้ แล้วรีบเผ่นหนีไป เมื่อหญิงสาว ลงจากต้นมะเดื่อไม่ได้  ก็นั่งหงอยอยู่บนต้นไม้นั้น

วันนั้น พระเจ้าวิเทหราช เสด็จประพาสพระราชอุทยาน พร้อมด้วยข้าราชบริพาร ทรงเล่น เพลินอยู่ในพระราชอุทยาน จนตกเย็น จึงประทับนั่งบนคชาธาร เสด็จเข้าพระนคร ได้ทอดพระเนตรเห็นหญิงสาว เกิดตราตรึงในความงามของนาง มีพระทัยปฏิพัทธ์ อยากทราบว่า นางมีคู่ครองหรือยัง  จึงรับสั่งให้อํามาตย์ไปถาม นางแจ้งว่า นางมีสามีที่สกุลตบแต่ง แต่เขาหลอกให้นั่งบนต้นไม้  เอาหนามล้อม ทิ้งไว้ แล้วหนีไป อํามาตย์ กราบทูลให้พระราชาทรงทราบ

พระราชา ทรงดําริว่า “สิ่งของ ไม่มีเจ้าของ ย่อมตกเป็นของหลวง” จึงรับสั่งให้รับนางลงจากต้นไม้ แล้วให้ขึ้นช้าง นําเข้าสู่พระราชนิเวศน์ ทรงอภิเษกไว้ในตําแหน่งอัครมเหสี พระนางเป็นที่โปรดปรานของพระราชามาก เนื่องจากพระนางเป็นสามัญชน พระราชา ได้มาจากต้นมะเดื่อ  อาณาประชาราษฎร์ จึงถวายพระนามพระนางว่า “เจ้าหญิงอุทุมพร^๗” แปลว่า เจ้าหญิงมะเดื่อ

อยู่มาวันหนึ่ง เจ้าหน้าที่ นําชาวบ้านใกล้ประตูพระนคร ให้ช่วยกันถางทางเสด็จพระราชดําเนิน ไปยังสวนหลวง ปิงคุตตระ ได้รับจ้างถางทาง เมื่อทางยังไม่เสร็จเรียบร้อยดี พระราชาประทับบนรถ พระที่นั่งกับพระนางอุทุมพรเทวี เสด็จออกจากพระนคร พระนางอุทุมพร ทอดพระเนตรเห็นปิงคุตตระ กําลังใช้จอบถางทางอยู่ ก็จำได้ ทรงดําริว่า บุรุษกาลกิณีคนนี้ ไม่สามารถจะทรงสิริไว้ได้ ก็ทรงพระสรวล

พระเจ้าวิเทหราช ทอดพระเนตรเห็นพระนางมองดูชายหนุ่ม แล้วหัวเราะ ก็กริ้ว ตรัสถามว่า  “เธอ หัวเราะอะไร” พระนางกราบทูลว่า “ชายถางทางคนนี้ เป็นสามีเก่าหม่อมฉัน หลอกให้หม่อมฉัน ปีนขึ้นต้นมะเดื่อ เอาหนามล้อมไว้ แล้วหนีไป จึงคิดว่า คนกาลกิณีนี้ ไร้วาสนา รักษาสิริ เอาไว้ไม่ได้

—

          ๗ เจ้าหญิงอุทุมพร ในสมัยพุทธกาล กลับชาติมาเกิด เป็นพระนางปชาบดีโคตมี

พระราชา ตรัสว่า “อย่าโกหก เธอเห็นอะไรอย่างอื่น ให้บอกมาตามตรง หากไม่บอกจะฆ่าเสีย” ทรงจับพระแสงดาบ ขู่ตะคอก พระนางกลัวพระราชอาญา จนพระวรกายสั่นเทา  จึงกราบทูลให้พระราชาตรัสถามพวกบัณฑิตก่อน พระราชา ยั้งพระทัยได้ จึงตรัสถามเสนกะว่า“ท่านอาจารย์ ท่านเชื่อคําพูดมเหสีเรา หรือไม่” อาจารย์เสนกะ ทูลว่า “ข้าพระองค์ ไม่เชื่อ ชายที่ไหน จะทอดทิ้งสตรีที่มีความงดงาม เช่นนี้ได้” เจ้าหญิงอุทุมพรเทวี สดับเช่นนั้น ก็ยิ่งกลัว  พระราชอาญามากขึ้น พระพักตร์ซีดเผือด ทรงกรรแสงสะอื้นไห้

พระราชา ทรงดําริว่า อาจารย์เสนกะ จะรู้อะไร เราจะถามมโหสถ จึงตรัสถามมโหสถว่า  “มโหสถ สตรีคนหนึ่ง รูปร่างหน้าตางดงาม เพียบพร้อมด้วยจรรยามารยาท แต่ชายไม่ปรารถนา เธอ เจ้าเชื่อหรือไม่”  

มโหสถ กราบทูลว่า “ข้าพระองค์ เชื่อ พระเจ้าข้า เพราะชายคนนั้น ไร้วาสนา ไม่ว่ายุคไหนสมัยไหน สิริไม่อาจอยู่ร่วมกับกาลกิณีได้”

พระราชา ทรงพิจารณาตามคํามโหสถ ก็หายกริ้วพระเทวี ทรงยินดีเป็นอย่างยิ่ง ตรัสว่า“ถ้าไม่ได้เจ้า วันนี้ ข้าคงสูญเสียสตรี ที่ประเสริฐเช่นนี้แล้ว เพราะหลงเชื่อคำของคนเขลา  ข้าได้นางไว้ เพราะเจ้าแท้ ๆ” ตรัสชมมโหสถฉะนี้แล้ว พระราชทานรางวัลให้มโหสถ

ฝ่ายพระนางอุทุมพรเทวี ดําริว่า มโหสถ มีบุญคุณแก่พระองค์มาก ช่วยให้พระองค์รอดชีวิต  จึงกราบทูลว่า “ในพระนครนี้ หม่อมฉัน ไร้ญาติ หม่อมฉัน รอดชีวิตเพราะมโหสถ เธอจึงเป็นญาติ เพียงคนเดียว ที่หม่อมฉันมีอยู่ หม่อมฉัน ขอพรจากพระองค์ ขอให้มโหสถ อยู่ในฐานะน้องชาย ของหม่อมฉัน ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เมื่อมีอาหารอร่อย หม่อมฉันจะไม่บริโภค โดยที่น้องชายคนนี้ ไม่ได้บริโภคด้วย ขอให้หม่อมฉัน สามารถเปิดประตู ส่งไปให้น้องชายได้ตลอดเวลา หม่อมฉันขอพรข้อนี้” พระเจ้าวิเทหราช ทรงประทานพร และทรงอนุญาตตามที่พระเทวีขอ

ไม่มีมิตรแท้และศัตรูที่ถาวร

เช้าวันหนึ่ง พระเจ้าวิเทหราช เสวยพระกระยาหารแล้ว เสด็จพระราชดําเนินไปมาบนระเบียง ปราสาท เมื่อทอดพระเนตรออกไปทางช่องหน้าต่าง ได้เห็นแพะกับสุนัขคู่หนึ่ง หยอกล้อเล่นกันอย่างสนิทสนม

ตามปกติ แพะนั้น จะไปอาศัยกินหญ้าในโรงช้าง ที่เขากองไว้สำหรับเตรียมให้ช้าง ช้างยังไม่ทันได้กิน แพะตัวนั้น ก็แอบเข้าไปกินก่อน พวกคนเลี้ยงช้าง จึงไล่ตีแพะให้ออกไป คนเลี้ยงช้างคนหนึ่งเอาท่อนไม้ตีถูกหลังแพะจนหลังแอ่นไป แพะเจ็บปวด จึงหลบไปนอนอยู่ใกล้กําแพงพระราชนิเวศน์

ที่พระราชนิเวศน์นั้น ยังมีสุนัขตัวหนึ่ง อาศัยห้องเครื่องหลวง กินเศษกระดูกและหนังที่เขาทิ้ง   จนอ้วนพี ในวันเดียวกันนั้น เมื่อพ่อครัวจัดอาหารเสร็จแล้ว ได้ออกไปผึ่งเหงื่อข้างนอก สุนัขได้กลิ่นปลาและเนื้อ ทนความอยากไม่ได้ จึงเข้าไปในห้องเครื่อง คุ้ยฝาปิดภาชนะให้ตกลง แล้วคาบเนื้อไปกิน  

พ่อครัว ได้ยินเสียงภาชนะหล่น ก็เข้าไปในห้องเครื่องตามเสียง เห็นสุนัขกําลังกินเนื้อ จึงไล่ตีสุนัขนั้น ตกใจกลัว จึงทิ้งเนื้อวิ่งร้องหนีออกไป แม้พ่อครัว รู้ว่า สุนัขหนีออกไปแล้ว ก็ยังติดตามไล่ตี ต่อไป สุนัขยกเท้าข้างหนึ่ง วิ่งโขยกเขยกเข้าไปหาแพะ ซึ่งนอนอยู่  

แพะ ถามสุนัขว่า “เพื่อน แอ่นหลังยกเท้าข้างหนึ่ง เดินกะเผลกมาด้วยเหตุไร เพื่อนปวดท้อง หรือ” ส่วนสุนัข ก็ย้อนถามแพะว่า“ก็แล้วเพื่อน เป็นอะไรไป ทําไม จึงหลังแอ่น นอนซมอยู่อย่างนั้น  เพื่อนปวดท้องเหมือนกันหรือ” สัตว์ทั้งสอง ต่างเล่าเรื่องของตน ให้กันและกันฟัง แล้วสรุปว่า ต่อไป พวกเรา คงไปที่นั้น ไม่ได้อีกแล้ว  

สัตว์ทั้งสอง ช่วยกันคิดหาแผนการ ที่จะมีชีวิตอยู่ให้ได้ แพะจึงบอกสุนัขว่า “ถ้าเราทั้งสอง ร่วมมือกัน ก็มีวิธี ที่จะมีชีวิตอยู่ได้ ตั้งแต่นี้ไป เจ้าไปนําหญ้ามาจากโรงเลี้ยงช้าง คนเลี้ยงช้างจะไม่สงสัย เพราะคิดว่า สุนัขไม่กินหญ้า ส่วนข้า จะไปนําเนื้อจากโรงครัวมาให้เจ้า พ่อครัวก็ไม่สงสัยข้า เพราะเห็นว่า แพะ ไม่กินเนื้อ” สัตว์ทั้งสอง จึงตกลงกันตามนี้  

ตั้งแต่นั้นมา สุนัขไปคาบฟ่อนหญ้าจากโรงช้าง มาวางไว้ใกล้กำแพง ส่วนแพะ ไปคาบเนื้อจากห้องเครื่อง มาวางไว้ สุนัขกินเนื้อ ส่วนแพะก็กินหญ้า สัตว์ทั้งสอง จึงมีความสนิทสนม เป็นเพื่อนกัน อาศัยอยู่ใกล้กําแพงพระนคร

พระเจ้าวิเทหราช ทอดพระเนตรเห็นแพะและสุนัข ชอบพอกัน จึงทรงจินตนาการว่า “ยังไม่เคยเห็นเหตุการณ์เช่นนี้มาก่อน แต่ก็ได้เห็นในวันนี้ เมื่อก่อน สัตว์ทั้งสอง เป็นศัตรูกันมา  บัดนี้ กลับรักใคร่กลมเกลียวกัน เราจะเอาเหตุการณ์นี้ ไปผูกเป็นปัญหา ถามบัณฑิตทั้งหลาย  ใครไม่รู้ จะถูกไล่ออกไปจากแคว้น แต่จะยกย่องเชิดชูผู้รู้” พระองค์ ไม่ได้ถามในวันนั้น เนื่องจากเป็นเวลาเย็นมากแล้ว

รุ่งขึ้นอีกวัน เมื่อบัณฑิตมานั่งสนองงานตามหน้าที่ของตนแล้ว พระเจ้าวิเทหราช จึงตรัสถามปัญหาขึ้นว่า “วันนี้ เรามีปัญหามาให้พวกท่านแก้ ในโลกนี้ ไม่เคยมีมิตรแท้และศัตรูที่ถาวร  สําหรับสัตว์ ไม่มีสัตว์จําพวกไหนเป็นเพื่อนกัน เดินไปด้วยกันได้ไกลเกิน ๗ ก้าว เพราะเหตุอะไร  แพะและสุนัข เคยเป็นศัตรูกัน แต่กลับกลายมาเป็นเพื่อนที่คุ้นเคยกัน ใครไม่รู้ จะถูกไล่ออกจากแคว้น เพราะเราไม่ต้องการคนไร้ปัญญา”

ขณะนั้น เสนกบัณฑิต นั่งอยู่หัวแถว มโหสถ นั่งเป็นคนสุดท้าย มโหสถ ขบคิดปัญหานั้น ก็ยังไม่รู้ความหมาย จึงตริตรองว่า “พระราชา ไม่น่าจะคิดปัญหาที่ลุ่มลึกเช่นนี้ได้ ด้วยพระองค์เองพระองค์คงทอดพระเนตรเห็นอะไรสักอย่างแน่ ถ้ามีเวลาสัก ๑ วัน เราจะแก้ปัญหานี้ได้  อาจารย์เสนกะ ควรจะทูลขอพระราชากลับไปคิดสักวันหนึ่ง” ส่วนบัณฑิตอีก ๔ คน นึกอะไรไม่ออก  เหมือนนั่งอยู่ในห้องมืด

เสนกะ มองดูมโหสถว่า มโหสถ จะคิดเห็นเป็นประการไร ส่วนมโหสถ ก็มองดูเสนกะเช่นกัน  เสนกะรู้ว่า มโหสถยังคิดปัญหานี้ไม่ออก จึงต้องการขอโอกาสผลัดไปอีกวันหนึ่ง เราจะทําให้มโหสถได้โอกาส ตามที่ตั้งใจ จึงหัวเราะขึ้นด้วยวิสาสะกับพระราชา กราบทูลว่า “พระองค์ จะขับไล่บัณฑิต  ผู้ไม่สามารถแก้ปัญหาได้ ออกจากแคว้นจริงหรือ พระเจ้าข้า” พระราชารับว่า “เราพูดจริง”

เสนกะ กราบทูลว่า “ขอเดชะ ปัญหานี้ละเอียดอ่อน มีเงื่อนงํา สลับซับซ้อน ต้องมีเวลานั่งขบคิดเงียบ ๆ คนเดียว จะคิดท่ามกลางคนมากมายอย่างนี้ไม่ได้ เพราะจิตใจฟุ้งซ่าน  จึงขอโอกาสเลื่อนออกไป เป็นวันพรุ่งนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลาย จะแก้ปัญหาถวาย”  พระเจ้าวิเทหราช ทรงอนุญาตตามนั้น พร้อมกับทรงสำทับว่า “จงไปคิดมาให้ดี ถ้าตอบไม่ได้ เราจะขับไล่ออกจากแว่นแคว้น”

บัณฑิตทั้งหมด ลงจากพระราชนิเวศน์ เสนกะ กล่าวกับเพื่อน ๆ ว่า “พระราชา ตรัสถามปัญหาลุ่มลึก ถ้าตอบไม่ได้ เห็นทีภัยใหญ่ จะเกิดขึ้น กลับบ้านแล้ว ช่วยกันคิดให้ดี” จึงแยกย้าย กลับเรือนของตน

ฝ่ายมโหสถ ยังไม่กลับเรือน คิดว่า พี่สาวของเรา น่าจะรู้เรื่อง จึงตรงไปเฝ้าเจ้าหญิงอุทุมพรเทวี  ทูลถามว่า “พระพี่นาง วันนี้ หรือเมื่อวาน พระราชา ประทับอยู่ที่ไหนนาน ๆ บ้างหรือไม่”

พระนางอุทุมพร รับสั่งว่า “พระราชา เสด็จกลับไปกลับมา ประทับยืนที่ระเบียงทอดพระเนตรอยู่ที่หน้าต่าง เป็นเวลานาน” มโหสถ คิดว่า พระราชา น่าจะทอดพระเนตรเห็นอะไร สักอย่าง จึงเดินไปสํารวจดูภายนอก ได้เห็นพฤติกรรมของแพะและสุนัข ก็เข้าใจว่า พระราชา ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งสอง จึงตั้งปัญหาขึ้นถาม จับเค้าได้เช่นนี้แล้ว จึงทูลลาพระนางอุทุมพรเทวี กลับเรือน

ฝ่ายบัณฑิตทั้ง ๓ คน คิดไม่ออก จึงชวนกันไปถามเสนกะ แม้เสนกะ ก็ยังคิดไม่ออกเช่นกัน  จึงกล่าวว่า “ขนาดอาจารย์ ยังคิดไม่ออก แล้วพวกผม จะคิดออกได้อย่างไร เราผัดผ่อนพระราชา มาแล้ว ถ้าตอบไม่ได้ พระราชาทรงกริ้ว จะขับไล่พวกเราออกจากแว่นแคว้น จะทําอย่างไรกันดี”  บัณฑิตทั้ง ๔ คน จึงพากันไปถามมโหสถว่า คิดปัญหาได้หรือยัง

มโหสถ ตอบว่า “ขอรับท่านอาจารย์ เมื่อผมคิดไม่ได้ แล้วใครจะคิดได้” บัณฑิตทั้ง ๔ คน จึงขอร้องให้มโหสถบอกตนบ้าง มโหสถคิดว่า ถ้าไม่บอกให้รู้ พระราชากริ้ว แล้วขับไล่พวกเขาออกจากแคว้น จะเกิดความลําบาก แต่จะพระราชทานเงินทองให้ตน เพียงคนเดียว อย่าให้พวกเขาเดือดร้อนเลย จึงให้พวกเขา นั่งอาสนะต่ำกว่าตน แล้วแก้ปัญหาให้บัณฑิตทั้ง ๔ คนฟัง โดยไม่ให้รู้ว่าพระราชาไปเห็นอะไรมา

ในวันรุ่งขึ้น พวกบัณฑิต ไปเฝ้าพระราชาแต่เช้า พระองค์ ตรัสถามเสนกะว่า “ท่านอาจารย์รู้ปัญหาแล้วหรือยัง” เสนกะกราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราชเจ้า เมื่อข้าพระองค์ แก้ไม่ได้ แล้วใครจะแก้ได้” จึงกราบทูลตามที่เรียนมาจากมโหสถว่า

“ชนชั้นสูง และข้าหลวง โปรดปรานเนื้อแพะ แต่ไม่ชอบเนื้อสุนัข คุณธรรมน้ำมิตรระหว่างแพะกับสุนัข จึงเกิดขึ้น”

แม้เสนกะ จะกราบทูลเช่นนี้ ก็ไม่ทราบความหมาย แต่พระเจ้าวิเทหราช ทรงเข้าพระทัยว่า เสนกะรู้แล้ว จึงตรัสถามปุกกุสะ เป็นคนต่อไป

ปุกกุสะ ได้ที จึงกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ ไม่ใช่บัณฑิตหรือ พระเจ้าข้า” แล้วกราบทูลตามที่เรียนมาเช่นเดียวกันว่า

“ชนทั้งหลาย ใช้หนังแพะปูหลังม้า เพราะนั่งสบาย แต่ไม่ใช้หนังสุนัข คุณธรรมน้ำมิตร ระหว่างแพะกับสุนัข จึงเกิดขึ้น”

แม้ปุกกุสะเอง ก็ไม่ทราบความหมายที่ตนกราบทูลไป พระราชาเข้าพระทัยว่า ปุกกุสะรู้ความหมาย จึงตรัสถามกามินทะ ต่อไป กามินทะกราบทูลว่า

“แพะ มีเขาโค้ง แต่สุนัขไม่มีเขา แพะกินหญ้า ส่วนสุนัขกินเนื้อ คุณธรรมน้ำมิตร ระหว่างแพะกับสุนัข จึงเกิดขึ้น”

แม้กามินทะ ก็ไม่รู้ความหมาย พระราชา ตรัสถามเทวินทะ เป็นคนต่อไป เทวินทะกราบทูลข้อความที่ตนไม่ทราบความหมายเช่นกันว่า

“แพะกินหญ้า กินใบไม้ สุนัข ไม่กินหญ้า ไม่กินใบไม้ แต่ไล่ตะครุบกระต่ายหรือแมวกิน คุณธรรมน้ำมิตร ระหว่างแพะกับสุนัข จึงเกิดขึ้น”

พระราชา เข้าพระทัยว่า แม้เทวินทะนี้ ก็รู้ จึงตรัสถามมโหสถ เป็นคนสุดท้ายว่า “บัณฑิตน้อย  แล้วตัวเจ้า รู้ปัญหานี้ หรือไม่” มโหสถ กราบทูลว่า

“ข้าแต่มหาราชเจ้า ตั้งแต่นรกอเวจี จนถึงพรหมโลก ยกเว้นข้าพระองค์แล้ว คนอื่นใครจะแก้ปัญหานี้ได้”  

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสว่า “ถ้าเช่นนั้น เจ้าก็จงบอกมา”  

มโหสถ จึงกราบทูลว่า “ขอพระองค์ทรงฟัง แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ แฝงกายไปนำเนื้อมาให้สุนัข  สุนัขแฝงกายไปนำหญ้ามาให้แพะ พระองค์ประทับอยู่บนปราสาททอดพระเนตรเห็นคุณธรรม  น้ำมิตรระหว่างสุนัขกับแพะ ด้วยพระองค์เอง จึงตั้งปัญหาขึ้น”

พระราชา ไม่ทรงทราบว่า อาจารย์ทั้ง ๔ คน รู้ปัญหาเพราะมโหสถ ทรงเข้าใจว่า บัณฑิตทั้ง ๕ คน รู้ด้วยปัญญาของตน ก็ทรงโสมนัสว่า พระองค์โชคดี ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล บัณฑิตทุกคนของพระองค์ รู้ปัญหาอันละเอียดอ่อนลึกซึ้งนี้ได้

ทรงดำริที่จะพระราชทานรถม้าอัสดรและหมู่บ้านส่วย เป็นรางวัลแก่บัณฑิตทุกคน แต่เจ้าหญิงอุทุมพร ทรงทราบว่า บัณฑิตคนอื่น รู้ปัญหาจากมโหสถ จึงดำริว่า พระราชาพระราชทานรางวัลให้บัณฑิตทุกคน เหมือนกัน เป็นการไม่ถูกต้อง จึงเสด็จไปเฝ้าพระราชา ทูลให้ทรงทราบว่า “บัณฑิต ทั้ง ๔ คน รู้ปัญหาจากมโหสถ เนื่องจากมโหสถ เกรงว่า คนเหล่านี้ จะได้รับความเดือดร้อน  พระองค์พระราชทานรางวัลให้บัณฑิตทั้งหมดเสมอกัน ไม่ถูกต้อง ควรพระราชทานให้มโหสถเป็นพิเศษ”

พระราชา ทรงทราบว่า มโหสถ ไม่บอกว่า บัณฑิตคนอื่น รู้ปัญหาจากตน ก็ทรงโสมนัสว่า  มโหสถ จิตใจกว้างขวาง มีพระราชประสงค์จะทำสักการะให้ยิ่งกว่า จึงทรงดำริว่า “ถ้าเช่นนั้น  เอาไว้ก่อน เราจะถามปัญหาบุตรของเราข้อหนึ่ง เมื่อบุตรของเราแก้ได้ จึงค่อยทำสักการะให้มากยิ่งขึ้น ในภายหลัง”

ศึกประลองปัญญามหาบัณฑิต

พระราชา จึงทรงคิดปัญหา ชื่อ “สิริมันตปัญหา^๘” ขึ้นมา ระหว่างสิริ คือ ยศและทรัพย์ กับปัญญา อะไรจะประเสริฐกว่ากัน

วันหนึ่ง ขณะที่พระราชา ประทับที่ท้องพระโรง บัณฑิตได้เข้าเฝ้าตามปกติ พระราชาตรัสว่า“วันนี้ เรามีปัญหามาถามพวกท่านอีก” จึงถามเสนกบัณทิต^๙ ก่อนว่า “ท่านอาจารย์ มีคนอยู่ ๒ พวก  คือ คนมีปัญญา แต่ปราศจากสิริ และ คนมียศ แต่ไร้ปัญญา ระหว่างคน ๒ จำพวกนี้ ใครประเสริฐกว่ากัน”

ปัญหานี้ เกี่ยวเนื่องกับการสืบเชื้อสายมาตามวงศ์ตระกูลของเสนกะ จึงกราบทูลเฉลยปัญหา ทันทีว่า “คนทั้งหลาย ไม่ว่า จะเป็นปราชญ์ หรือคนโง่เขลา มีชาติตระกูล หรือไร้สกุลรุนชาติ  มีศิลปะ หรือไร้ศิลปะก็ตาม ต่างก็ยอมตัวเป็นข้ารับใช้ของคนมียศศักดิ์ มีทรัพย์ และเป็นใหญ่เป็นโต  ข้าพระองค์ จึงเห็นว่า คน แม้มีปัญญา แต่ไร้ยศ เป็นคนเลว ส่วนคนมียศ คือ มีทรัพย์เท่่านั้นประเสริฐ”

พระเจ้าวิเทหราช สดับคำของอาจารย์เสนกะนั้นแล้ว ไม่ตรัสถามบัณฑิต ๓ คนที่เหลือ ซึ่งนั่งอยู่ ถัดมาตามลำดับ แต่ตรัสถามมโหสถ ผู้ยังใหม่ในหมู่บัณฑิตของพระองค์

พระโพธิสัตว์ กราบทูลว่า“ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์โปรดฟังเถิดพระเจ้าข้า  คนมีทรัพย์ มียศ แต่ไร้ปัญญา ชื่อว่า “คนโง่” คนโง่นั้น อาศัยตำแหน่งหน้าที่ สร้างบาปสร้างกรรม  แล้วสำคัญว่า “ยศตำแหน่งของเรา ประเสริฐ” คนโง่ เห็นโลกนี้โลกหน้าก็เฉย ๆ ไม่แสวงหาธรรม  จึงประสบเคราะห์กรรมอยู่เสมอ ข้าพระองค์เห็นว่า คนมีปัญญานั่นแหละ ประเสริฐ ส่วนคนไร้ปัญญา แม้มีอำนาจวาสนา ก็หาประเสริฐไม่”

           ๘ สิริมันตปัญหา หมายถึง ปัญหาเกี่ยวกับคนมีสิริ คือ ทรัพย์ และยศถาบรรดาศักดิ์ กับ ปัญญา อะไร ประเสริฐกว่ากัน

           ๙  ในสมัยพุทธกาล เสนกบัณฑิต กลับชาติมาเกิด เป็นพระมหากัสสปะ

เมื่อมโหสถกราบทูลอย่างนี้ พระเจ้าวิเทหราช ทอดพระเนตรดูเสนกบัณฑิต แล้วตรัสว่า  “มโหสถ สรรเสริญคนมีปัญญาว่า ประเสริฐกว่าคนมีอิสริยยศ มิใช่หรือ ท่านอาจารย์จะว่าอย่างไร”

เสนกบัณทิต กราบทูลว่า “ขอเดชะ มโหสถยังเด็กนัก ปากยังไม่สิ้นกลิ่นน้ำนม จะรู้อะไร  ศิลปะก็ดี พวกพ้องก็ดี หรือรูปร่างหน้าตาก็ดี ไม่ได้จัดสรรโภคะให้โควินทเศรษฐี ถึงแม้เขาจะเป็นคนไม่สมประกอบ มีน้ำลายไหลเยิ้มตลอดเวลา ก็มีความสุข เพราะผู้คนต่างก็อยากคบหาเขา”

เสนกบัณฑิต ได้ยกเอาโควินทะ ซึ่งเป็นเศรษฐีในพระนครนั้น มาเป็นตัวอย่าง เขามีร่างกายไม่สมประกอบ ไร้บุตรธิดา ไม่มีความรู้อะไร ๆ แต่มีสมบัติมากถึง ๘๐ โกฏิ เมื่อเขาพูด จะมีน้ำลายไหลเยิ้มคาง มีหญิงสาวสองนาง แต่งตัวสวยงาม ยืนถือดอกบัวบาน คอยรับน้ำลายที่ไหลออกมาจากปาก  แล้วโยนทิ้งทางหน้าต่าง

พวกนักเลงสุรา เมื่อจะเข้าร้านสุรา ต้องการดอกบัวไปประดับ ก็พากันไปเรียกเศรษฐี  เมื่อเศรษฐีพูดว่า “เรียกข้าทำไม” ขณะพูด น้ำลายก็ไหลออกจากปาก หญิงสาวทั้งสองนาง ก็ช่วยกันเอาดอกบัวรับน้ำลายไว้ แล้วโยนทิ้งทางหน้าต่าง พวกนักเลงสุรา ก็เก็บดอกบัวรองน้ำลายเศรษฐี  ที่หญิงสาวโยนทิ้ง เอาไปล้างน้ำประดับตัวเข้าร้านเครื่องดื่ม

เสนกะ ยกโควินทเศรษฐีในมิถิลานครนั้นเอง ขึ้นมาเป็นตัวอย่าง ได้กราบทูลว่า “แม้เศรษฐีจะเป็นคนไม่สมประกอบ ไม่มีปัญญา แต่ก็สมบูรณ์ด้วยสิริอย่างนี้ เพราะมีทรัพย์มาก ข้าพระองค์ เห็นว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีทรัพย์ เป็นคนประเสริฐ”

พระเจ้าวิเทหราช จึงตรัสถามมโหสถด้วยความเอ็นดูว่า “บัณฑิตน้อย เธอจะแก้อย่างไร”  

มโหสถ กราบทูลว่า “เสนกะคนนี้ หลงมัวเมาในยศถาบรรดาศักดิ์ และทรัพย์สมบัติเท่านั้น  ไม่เห็นค้อนใหญ่จะทุบหัวตน โปรดรับฟังเถิดพระเจ้าข้า คนไร้ปัญญา ยามสุขก็ลืมหลงตัวตน เมื่อถึงคราวทุกข์ ก็พร่ำเพ้อรำพัน ครั้นถูกสุขบ้างทุกข์บ้างมากระทบ ก็ทุรนทุรายเหมือนปลาหน้าแล้ง  ข้าพระองค์เห็นอย่างนี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญานั่นแหละ ประเสริฐ คนโง่ ถึงแม้มียศตำแหน่ง ก็หาประเสริฐไม่”

พระเจ้าวิเทหราช สดับดังนั้นแล้ว จึงตรัสถามเสนกะว่า “ท่านอาจารย์ จะแก้อย่างไร”

เสนกบัณฑิต กราบทูลว่า “บัณฑิตน้อยนี้ จะรู้อะไร ไม่ต้องพูดถึงมนุษย์ แม้แต่ต้นไม้ที่มีลูก ดกหนา ฝูงนกกาก็ยังได้พึ่งพาอาศัย ฝูงนกกาย่อมบินไปหาต้นไม้ในป่าที่มีลูกดก ผู้คนเป็นอันมาก ย่อมคบค้าสมาคมกับคนรวยเท่านั้น เพราะต้องการทรัพย์ ข้าพระองค์เห็นอย่างนี้ จึงกราบทูลว่า  คนมีปัญญา เป็นคนต่ำทราม คนมีสิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ”

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสกับมโหสถว่า “เธอจะแก้อย่างไร บัณฑิตน้อย”  

มโหสถ กราบทูลว่า “เสนกบัณฑิต คนลงพุงนี้ จะรู้อะไร โปรดรับฟังเถิด พระเจ้าข้า คนโง่  แม้มีอำนาจวาสนา ก็ใช้อำนาจไปในทางที่ผิด เบียดบังเอาทรัพย์เขามา หารู้ไม่ว่า ยมทูต จะฉุดคร่า คนเขลาผู้ร้องไห้อยู่ ลงนรก ข้าพระองค์ขอยืนยันว่า คนมีปัญญานั่นแหละ ประเสริฐ ส่วนคนเขลา  แม้มียศ ก็หาประเสริฐไม่”  

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสถามเสนกะว่า “ท่านอาจารย์ จะแก้อย่างไร”

เสนกบัณฑิต กราบทูลว่า “แม่น้ำทุกสาย เมื่อไหลลงสู่แม่น้ำคงคาแล้ว ย่อมทิ้งชื่อเสียงเรียงนาม ผู้คนพากันเรียกว่า “แม่น้ำคงคา” ครั้นแม่น้ำคงคา ไหลไปสู่มหาสมุทร ชื่อก็หมดไป  คงได้ชื่อใหม่ว่า “มหาสมุทร” คนแม้มีปัญญามากแค่ไหน พอเข้าบ้านคนรวย ก็หมดความสำคัญลง  เหมือนแม่น้ำคงคา ไหลลงไปสู่มหาสมุทร ข้าพระองค์ ยืนยันว่า คนมีปัญญา เป็นคนต่ำทราม ส่วนคนมีทรัพย์ เป็นผู้ประเสริฐ”

พระราชา ตรัสกับมโหสถว่า “บัณฑิตน้อย เธอจะแก้อย่างไร ก็ว่าไป”  

มโหสถ กราบทูลว่า “มหาสมุทรที่ท่านอาจารย์กล่าวถึง มีแม่น้ำน้อยใหญ่นับไม่ถ้วน  ไหลลงไปรวมกัน แม้มหาสมุทรนั้น จะมีคลื่นใหญ่สาดซัดแค่ไหน แต่คลื่นก็ไม่เคยล่วงฝั่งไปได้  เหมือนคำพูดของคนโง่ ไม่เคยมีพลังเกินถ้อยคำของบัณฑิต ข้าพระองค์ ยืนยันว่า คนมีปัญญา เป็นคนประเสริฐ คนเขลา แม้มีตำแหน่งหน้าที่ ก็หาประเสริฐไม่” 

เสนกบัณฑิต ตอบโต้ว่า “คนมีตำแหน่ง เป็นถึงผู้พิพากษา แม้ไม่สำรวมระวัง เป็นคนทุศีล  ตัดสินอะไรไป แม้ไม่ถูกต้อง ผู้คนยังเชื่อถือ มากกว่าคำพูดของคนมีปัญญา แต่ไร้ตำแหน่ง  ข้าพระองค์ เห็นดังนี้ จึงกราบทูลยืนยันว่า คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า ส่วนคนมีสิริ  เป็นคนประเสริฐ”

มโหสถ แก้ว่า “เสนกะคนโง่เขลา จะรู้อะไร คนเขลา ชอบโกหกทั้งตนเองและผู้อื่น  เพราะไม่รู้ผิดชอบชั่วดี มักถูกตำหนิในที่ประชุม แม้ตายไป ก็จะไปเกิดในนรก ข้าพระองค์ เห็นดังนี้  จึงยืนยันว่า คนมีปัญญาเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ คนโง่เขลา แม้มียศ หาประเสริฐไม่”

เสนกบัณฑิต ตอบโต้ว่า “คนมีปัญญาดุจแผ่นดิน แต่ไร้ที่ซุกหัวนอน ดีแต่ปาก ยากจน แม้แต่ ญาติ ก็ยังไม่คบหา หมดสง่าราศี พูดกลางหมู่ญาติ ก็ไม่มีใครอยากฟัง ข้าพระองค์ เห็นดังนี้  จึงกล่าวว่า คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า คนรวยเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ”  

มโหสถ แก้ว่า “เสนกะ เห็นแค่โลกนี้เท่านั้น ไม่ได้เห็นไปถึงโลกหน้า คนมีปัญญาดุจแผ่นดิน ไม่พูดเหลาะแหละ เหลวไหล เพ้อเจ้อ ไม่เห็นแก่พรรคพวก เขาย่อมถูกประชาชนยกย่องสรรเสริญ ท่ามกลางที่ประชุม ถึงตายแล้ว ก็ไปเกิดในสวรรค์ ข้าพระองค์ เห็นดังนี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เท่านั้น เป็นคนประเสริฐ คนโง่เขลา แม้มียศ ก็หาประเสริฐไม่”

เสนกะ กล่าวว่า “ช้าง ม้า โค ต่างหู แก้วมณี และสตรีทั้งหลาย ล้วนเป็นของผู้มีอำนาจ  ผู้มีปัญญา แต่ไร้ทรัพย์ ก็เป็นได้แค่คนใช้ของผู้มีอำนาจ ข้าพระองค์ เห็นดังนี้ จึงกราบทูลว่า  คนมีปัญญา เป็นคนต่ำช้า ส่วนคนมีสิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ”

มโหสถ ตอบโต้ว่า “สิริ ย่อมละทิ้งคนพาล ที่มีแต่ความโง่เขลา ไร้ความคิด แม้มีอำนาจ วาสนา ก็รักษาอำนาจวาสนาไว้ไม่ได้ ข้าพระองค์ เห็นดังนี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเท่านั้น    เป็นคนประเสริฐ คนโง่เขลา แม้มียศ หาประเสริฐไม่”

เสนกบัณฑิต คิดว่า จะต้องทำให้มโหสถจนมุมให้ได้ จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ มโหสถยังเด็กนัก  จะรู้อะไร ขอพระองค์โปรดฟังเถิด พวกข้าพระองค์ทั้งหมด แม้เป็นบัณฑิต นับว่ามีปัญญา ยังต้องเป็นข้ารับใช้ประคองอัญชลีต่อพระองค์ พระองค์มีอำนาจเหนือพวกข้าพระองค์ทั้งหลาย ไม่ต่างจาก ท้าวสักกเทวราชเป็นเจ้าแห่งเทพทั้งหลาย ข้าพระองค์ เห็นดังนี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา  เป็นคนต่ำช้า คนมีสิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ”

พระเจ้าวิเทหราช ทรงดำริว่า คำแก้ของอาจารย์เสนกะมีเหตุผลดี บุตรของเราจะสามารถยกเหตุผลอื่นมาแก้ได้หรือไม่  จึงตรัสว่า “บัณฑิตน้อย เธอจะแก้อย่างไร”

เมื่อเสนกบัณฑิต ยกเหตุผลนี้ มาคัดค้าน เพื่อยกเอาพระเจ้าแผ่นดินมาแอบอ้างข่มมโหสถ  คนอื่น เว้นพระบรมโพธิสัตว์เสียแล้ว ก็ไม่มีใคร สามารถแก้ปัญหานี้ได้ เพราะถ้าแก้ไม่ดี ก็จะหมิ่นพระบรมเดชานุภาพ

เมื่อพระโพธิสัตว์ จะหักล้างวาทะแห่งเสนกบัณฑิตนั้น ด้วยกำลังแห่งปัญญาของตน จึงกราบทูล ว่า “ขอเดชะ เสนกะนี้ ช่างโง่นัก สมองคิดแต่เรื่องยศ เรื่องตำแหน่งเท่านั้น ไม่คิดที่จะใช้ปัญญา สร้างยศ จึงไม่รู้ถึงพลานุภาพแห่งปัญญา ขอพระองค์จงโปรดฟังเถิด พระเจ้าข้า

คนโง่เขลา ที่มียศตำแหน่ง ในยามมีปัญหาลึกซึ้งต้องแก้ไข มักตกเป็นทาสของคนฉลาด  คนฉลาดเท่านั้น จะสามารถแก้ไขเรื่องที่ละเอียดได้ ส่วนคนโง่เขลา แม้มียศถาบรรดาศักดิ์  ก็ถึงความงวยงง อับจนปัญญา คนมีปัญญา จึงประเสริฐ ส่วนคนโง่เขลา แม้มียศ ก็หาประเสริฐไม่”              

เสนกะ ใช้ความรู้ไปจนหมด จึงนั่งเก้อ ซบเซาอยู่ ไม่รู้จะตอบโต้อย่างไร

เมื่อเสนกะ หมดปฏิภาณ นิ่งอยู่ พระราชาเห็นอากัปกิริยาเช่นนั้น ก็ทราบว่า หมดภูมิ ที่จะโต้  จึงรับสั่งกับมโหสถว่า “บัณฑิตน้อย เจ้ายังมีอะไรจะพูดอีก”

มโหสถ ได้พรรณนาพลานุภาพแห่งปัญญา ต่อไปว่า “สัตบุรุษทั้งหลาย สรรเสริญปัญญาว่า  ประเสริฐ ส่วนพวกคนเขลา หลงมัวเมาอยู่กับยศตำแหน่ง จึงมัวแต่แสวงหายศถาบรรดาศักดิ์  ปัญญาญาณของบัณฑิต ล้ำลึกเกินกว่าจะหยั่งรู้ คนมียศถาบรรดาศักดิ์ จะเก่งกว่าคนมีปัญญา ไม่ได้” พระเจ้าวิเทหราช สดับคำนั้น ก็ทรงโสมนัส พระราชทานรางวัลมากมาย ให้พระโพธิสัตว์

นางในดวงใจ

ตั้งแต่นั้นมา มโหสถ ก็มีอำนาจวาสนามากยิ่งขึ้น  เมื่อมโหสถ มีอายุได้ ๑๖ ปี เจ้าหญิงอุทุมพร  ดำริว่า มโหสถ โตเป็นหนุ่มแล้ว ทั้งมีความเจริญรุ่งเรืองก้าวหน้าในยศถาบรรดาศักดิ์ ควรจะมีครอบครัว  จึงได้กราบทูลพระเจ้าวิเทหราช พระราชา ทรงเห็นชอบด้วย จึงแจ้งให้มโหสถทราบ เมื่อมโหสถรับแล้ว จึงมีพระเสาวนีย์ว่า จะหาหญิงสาวมาให้

มโหสถ คิดว่า สตรีที่พระพี่นางจัดหามาให้ อาจจะไม่เป็นที่ชอบใจ ควรจะเลือกดูเอง จึงทูลว่า  จะเลือกสตรีด้วยตนเอง

พระนางอุทุมพรเทวี ทรงอนุญาต มโหสถ จึงกลับเรือน แจ้งให้สหายทราบแล้ว ปลอมตัวเป็นช่างชุนผ้า ถืออุปกรณ์สำหรับรับจ้างเย็บผ้า ออกจากพระนครทางประตูด้านทิศเหนือ เพียงลำพังคนเดียว ไปหมู่บ้านอุตตรยวมัชฌคาม

ที่หมู่บ้านนั้น มีสกุลเศรษฐีเก่าแก่อยู่สกุลหนึ่ง บัดนี้ ยากจนลง มีบุตรสาว รูปร่างหน้าตางดงาม น่ารัก เพียบพร้อมด้วยลักษณะผู้ดี ตามเชื้อสายวงศ์สกุลทุกอย่าง

วันนั้น นางต้มข้าว ตั้งแต่เช้ามืด ออกจากเรือน นำไปให้บิดาที่กำลังไถนา เดินสวนทางกับมโหสถ

มโหสถบัณฑิต เห็นนางเดินสวนทางมา คิดในใจว่า หญิงสาวคนนี้ เพียบพร้อมด้วยลักษณะผู้ดี ทุกอย่าง หากเธอ ยังไม่มีสามี ก็จะเป็นภรรยาของเราได้

ฝ่ายหญิงสาว พอเห็นมโหสถ ก็คิดในใจเช่นกันว่า ชายผู้นี้ ท่าทางสง่างาม หากเราได้เขาเป็นสามี ทรัพย์สมบัติ ก็จะพอกพูน กลับขึ้นมามั่งคั่ง ได้ไม่ยาก

มโหสถ ไม่รู้ว่า หญิงสาวคนนี้ มีสามีหรือยัง จึงคิดวิธีถามนาง ด้วยแสดงใบ้ เพื่อทดสอบภูมิปัญญา ถ้านางฉลาด ก็จะรู้ความหมายที่ถาม ถ้าเป็นคนไม่มีปัญญา ก็จะไม่รู้ความหมาย จะได้ไม่ต้องเสียเวลาอยู่ที่นี่นาน จึงหยุดยืนอยู่ห่าง ๆ แล้วกำมือเข้า ยื่นมือออกไปให้เห็น สื่อหมายความว่า“เธอ มีสามีหรือยัง” หญิงสาวมองเห็น ก็รู้ได้ทันทีว่า ชายผู้นี้ ถามว่า ตนมีสามีหรือยัง จึงยืนอยู่ตรงนั้น  แล้วแบมือออก หมายความว่า “ชีวิตฉัน ว่างเปล่าอยู่ ยังไม่มีคู่ครอง”

มโหสถ ก็รู้ได้ทันทีเช่นกันว่า นางยังไม่มีสามี จึงเดินเข้าไปหา ถามว่า “เธอ ชื่ออะไร?” หญิงสาวรู้ว่า ชายผู้นี้ เป็นคนมีปัญญา จึงตอบคำถามเป็นปริศนาว่า “สิ่งใด ไม่เคยไม่มี ทั้งในอดีต  ในอนาคต และปัจจุบัน นั่น คือ ชื่อของดิฉัน”

มโหสถบัณฑิต กล่าวว่า “ชื่อว่า ความไม่ตาย ไม่มีในโลก ไม่ว่าอดีต อนาคต หรือปัจจุบัน     เธอ เห็นจะชื่อว่า อมรา” หญิงสาวรับว่า “ถูกแล้วจ๊ะ ฉันชื่อ อมรา” มโหสถ ถามต่อไปว่า “เธอ จะนำข้าวต้ม ไปให้ใคร” หญิงสาวบอกว่า “นำไปให้บุรพเทวดา จ๊ะ” มโหสถกล่าวว่า “บิดามารดา ชื่อว่า บุรพเทวดา เธอคงจะนำข้าวต้ม ไปให้บิดาของเธอ” หญิงสาว รับตามนั้น  มโหสถถามว่า “บิดาเธอ ทำงานอะไร” หญิงสาวตอบว่า “บิดาของดิฉัน ทำสิ่งหนึ่ง โดยส่วนสอง”  มโหสถกล่าวว่า “การไถนา ชื่อว่า การทำสิ่งหนึ่ง โดยส่วนสอง เพราะขณะไถ เป็นทางเดียว  แต่ดินแยกออกเป็นสองทาง บิดาของเธอ เห็นจะกำลังไถนา” หญิงสาวรับว่า “ถูกแล้ว”

มโหสถ ถามว่า “บิดาของเธอ ไถนาอยู่ที่ไหน” หญิงสาวตอบว่า “บิดาของดิฉัน ไถนา ในที่คนทั้งหลายไปได้เพียงอย่างเดียว แล้วไม่กลับมาอีกเลย” มโหสถกล่าวว่า “ป่าช้า เป็นสถานที่  ที่คนตาย ไปเพียงอย่างเดียว แล้วไม่กลับ บิดาของเธอ คงจะไถนา ใกล้ป่าช้า” หญิงสาวรับว่า  ถูกแล้ว

มโหสถ ถามต่อไปว่า “วันนี้ เธอจะกลับเรือนหรือไม่” นางอมราตอบว่า “ถ้ามา ดิฉันจะยังไม่กลับ ถ้าไม่มา ดิฉันจะกลับ” มโหสถกล่าวว่า “บิดาของเธอ เห็นจะไถนา ใกล้แม่น้ำ เมื่อน้ำหลากมา เธอจะยังไม่กลับ ถ้าน้ำ ไม่หลากมา เธอจะกลับ” หญิงสาวรับว่า ถูกแล้ว

ครั้นคนทั้งสอง เจรจาโต้ตอบกันเท่านี้แล้ว หญิงสาว จึงเชิญมโหสถ ให้ทานข้าวต้ม แล้ววาง   หม้อข้าวต้มลง มโหสถ ต้องการทดลองหญิงสาว คิดว่า การปฏิเสธ ตั้งแต่พบกันครั้งแรก เป็นการ  เสียมารยาท ถ้านางอมรา ไม่ล้างภาชนะ ไม่ให้น้ำล้างมือ แล้วตักข้าวต้มให้เรา เราจะไปจากนางทันที  จึงกล่าวว่า “ก็ดีเหมือนกัน ฉันกำลังหิวอยู่พอดี”

นางอมรา วางหม้อข้าวลง ล้างถ้วย แล้วตักน้ำมาให้มโหสถล้างมือ ไม่วางถ้วยเปล่าไว้ที่มือมโหสถ แต่วางไว้ที่พื้น คนข้าวในหม้อ แล้วตักข้าวต้มใส่เต็มถ้วย ข้าวต้มในถ้วยนั้น มีเมล็ดข้าว มากกว่าน้ำ มโหสถ พูดเป็นเชิงสัพยอกเย้าเล่นว่า “เห็นท่า น้ำจะแล้ง มีแต่ข้าวเต็มถ้วย น้ำไม่มี”  หญิงสาวตอบว่า “น้ำแล้ง จ๊ะ” มโหสถ ไม่ลดละ ยังต่อปากต่อคำว่า “เธอคงไม่ได้ตักน้ำมาจากทุ่ง กระมัง” หญิงสาวตอบว่า “ไม่ได้ตักมา จ๊ะ” หญิงสาว แบ่งข้าวต้มไว้ให้บิดา เหลือจากนั้น  จึงให้มโหสถทาน มโหสถทานข้าวต้มอิ่ม บ้วนปากแล้ว ถามทางไปเรือนว่า “ฉันอยากไปเรือนเธอ จะบอกทางได้ไหม”

นางอมรา ตอบว่า “ได้จ๊ะ” แล้วบอกทางแก่มโหสถ เป็นปริศนาว่า “ร้านขายข้าวสัตตุ  ร้านขายน้ำส้มสายชู และต้นทองหลางใบซ้อนกัน กำลังออกดอกบานสะพรั่ง อยู่ทางไหน  ให้ไปทางนั้น ดิฉันถือภาชนะใส่ข้าวต้ม ด้วยมือข้างไหน ไม่บอกด้วยมือข้างนั้น นั่น คือทางไปเรือนดิฉัน ซึ่งตั้งอยู่ในหมู่บ้านอุตตรยวมัชฌคาม”

มโหสถ ไปเรือนตามทางที่นางอมราบอกเป็นปริศนา ได้ไม่ยาก มารดาหญิงสาวเห็นมโหสถ  จึงเชิญให้นั่ง แล้วถามว่า “ทานข้าวต้มมาหรือยัง” มโหสถตอบว่า “น้องหญิงอมรา ให้ทานมาบ้างแล้ว จ๊ะ” มารดาของนางอมรา รู้ในทีว่า ชายหนุ่มคนนี้ คงชอบลูกสาวของตน จึงตามมาถึงเรือน แต่นางก็ยังไม่พูดอะไร มโหสถมองดูภายในเรือน ก็รู้ว่า สกุลนี้ ค่อนข้างยากจน แต่ก็ถามว่า   “ฉันเป็นช่างชุนผ้า พอจะมีผ้าเก่า ให้ฉันชุนบ้างไหม”

มารดานางอมรา ตอบว่า “ผ้านะมีดอก พ่อหนุ่ม แต่ค่าจ้าง ไม่มีให้” มโหสถ กล่าวว่า“ฉัน ไม่ชุนเอาค่าจ้างก็ได้จ๊ะ แม่เอามาเถอะ ฉันจะเย็บให้เปล่า” มารดานางอมรา จึงนำผ้าเก่ามาให้มโหสถชุน มโหสถทำได้คล่องแคล่ว เย็บผ้าทั้งหมด ประเดี๋ยวเดียวก็เสร็จ แล้วบอกให้มารดานางอมรา ไปบอกให้ชาวบ้านนำผ้ามาจ้างชุน มารดานางอมรา ก็บอกชาวบ้านทั่วไป มโหสถชุนผ้าวันเดียว ได้เงินถึง ๑,๐๐๐ กหาปณะ

มารดานางอมรา เตรียมหุงหาอาหารเย็น แต่ไม่ทราบว่า มโหสถ จะอยู่ทานข้าวด้วยหรือไม่  จึงถามด้วยความฉลาดว่า “เวลาเย็น แม่ควรจะหุงข้าว เท่าไร” เมื่อทราบว่า มโหสถจะอยู่ทานข้าวด้วย นางจึงหุงหาอาหารดีเป็นพิเศษ ทั้งแกงและกับ

ครั้นตกเย็น นางอมรา กลับจากส่งข้าวบิดา เอามัดฟืนทูนศีรษะ มาจากป่า เก็บฟืนเสร็จแล้ว  จึงเข้าเรือน

ส่วนบิดา กลับบ้านเย็นกว่าบุตรสาว มโหสถ ทานอาหารร่วมกับบิดามารดาของหญิงสาว  ส่วนนางอมรา ดูแลคนเหล่านั้นก่อน จึงทานภายหลัง

มโหสถ คอยสังเกตอยู่ในบ้านนั้น สองสามวัน วันหนึ่ง มโหสถต้องการทดลองใจหญิงสาว  จึงบอกให้เธอเอาข้าวสารกึ่งทะนาน แบ่งส่วน ต้มข้าวต้ม ทำขนม และหุงข้าวสวย หญิงสาวเอาข้าวเปลือกมาตำ แล้วเลือกเอาข้าวสารมีเมล็ดเต็ม หุงเป็นข้าวสวย เอาข้าวสารหัก ต้มเป็นข้าวต้ม และเอาปลายข้าวสารป่น ทำขนม ทำกับข้าวให้พอดีกับข้าวสวย ให้มโหสถ พอมโหสถทานข้าวต้ม ก็รู้ว่า มีรสดีมาก แต่ก็ทำเป็น แสดงอาการว่า อาหารไม่ได้เรื่อง ถ่มถุยข้าวต้มทิ้ง บ่นอุบอิบว่า  “เธอทำอาหารยังไง ทำให้ข้าวสาร เสียหายไปเปล่า โดยใช่เหตุ” แล้วส่งถ้วยข้าวต้มคืนให้

หญิงสาว ไม่แสดงอาการโกรธ เจ้าแง่แสนงอน แววตาสงบนิ่ง กล่าวด้วยใบหน้าราบเรียบว่า  “ถ้าข้าวต้มไม่อร่อย จะรับขนมก็ได้ นะจ๊ะ” แล้วส่งขนม ให้มโหสถ มโหสถแสดงอาการเหมือนเดิม  นางอมรากล่าวว่า “ถ้าขนมไม่อร่อย รับข้าวสวยก็ได้จ๊ะ” แล้วส่งข้าวสวยให้ มโหสถทำเป็นขัดเคือง  ขยำอาหารทั้งสามอย่าง รวมกัน เทราดหญิงสาว ตั้งแต่หัวลงมา แล้วไล่ให้ไปนั่งอยู่ที่ประตู

แม้เช่นนี้ หญิงสาวก็เฉย ๆ ไม่โกรธ เดินออกไปนั่งอยู่ที่ประตูตามคำสั่ง ด้วยกิริยาอ่อนน้อม  มโหสถเห็นแล้ว อดสงสารไม่ได้ รู้ว่า นางไม่ใช่คนเจ้าแง่แสนงอน เหมือนหญิงทั่วไป จึงเรียกกลับมา  หญิงสาวได้ยินมโหสถเรียก จึงเดินเข้ามานั่งลงใกล้ ๆ มโหสถ อย่างว่าง่าย

เมื่อมโหสถ ออกจากบ้านมานั้น ได้นำผ้าและเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ มาด้วย มโหสถ ให้ผ้านั้น แก่หญิงสาว บอกให้ไปอาบน้ำแต่งตัวใหม่ หญิงสาวทำตามอย่างว่าง่าย มโหสถจึงพูดขอหญิงสาวจากพ่อแม่ของนาง  และให้เงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ ที่ได้จากการชุนผ้า และเงินอีก ๑,๐๐๐ กหาปณะ ที่นำติดตัวมา รวมเป็น ๒,๐๐๐ กหาปณะ เป็นสินสอด แล้วลาพ่อตาแม่ยาย พานางอมรากลับมิถิลานคร

คู่ชีวิตมหาบัณฑิต

มโหสถ เอาร่มและรองเท้า ให้นางอมราใช้ ขณะเดินทาง เธอรับของทั้งสองอย่างแล้ว พากันเดินทางไป หญิงสาว หุบร่มเสีย ในขณะออกสู่ที่โล่งแจ้ง แดดจ้า และถอดรองเท้า ถือเดินไปในที่ดอน  พอถึงที่ลุ่ม มีน้ำขัง ก็สวมรองเท้าเดิน มโหสถเห็น จึงถามถึงสาเหตุว่า ทำไมจึงทำอย่างนั้น

นางตอบว่า “ในที่ดอน มองเห็นหนาม ที่จะตำเท้า แต่ในน้ำ มองไม่เห็น จึงต้องสวมรองเท้า ในที่มีน้ำ” มโหสถคิดว่า หญิงสาวคนนี้ ฉลาด หลักแหลมมาก แล้วเดินทางต่อไป จนถึงป่า หญิงสาวก็กั้นร่ม เดินไป มโหสถถามว่า “คนทั่วไป กั้นร่มกันแดด แต่ทำไมเธอ กลับกั้นร่มในป่า ที่มีร่มไม้”  นางตอบว่า “ที่ฉันทำอย่างนี้ เพราะกลัวกิ่งไม้แห้ง ตกถูกศีรษะ” มโหสถดีใจว่า นางฉลาดหลักแหลม

เมื่อมโหสถ เดินทางไปกับนาง เห็นต้นพุทรามีผลดกหนา จึงหยุดนั่ง ใต้ต้นพุทรา หญิงสาวบอกมโหสถ ขึ้นไปเก็บพุทราให้กิน แต่มโหสถ บอกว่า เหนื่อย ขึ้นไม่ได้ ให้ขึ้นกินเอง นางจึงปีนขึ้นไป เก็บผลพุทรากิน

มโหสถ บอกนางโยนลงมาให้กินบ้าง นางคิดจะทดลองว่า ชายนี้ ฉลาดหรือไม่ จึงถามว่า “เธอจะกินผลร้อน หรือผลเย็น” แม้มโหสถ จะรู้เหตุที่นางถาม เพื่อจะทดลอง ก็ทำเป็นไม่รู้ แล้วตอบ ว่า “ฉันต้องการผลร้อน” นางเก็บพุทรา โยนไปที่พื้นดิน มโหสถ ก็เก็บพุทรามาปัดฝุ่นออก แล้วเคี้ยวกิน

เมื่อมโหสถจะทดลองนางอีก จึงกล่าวว่า “ฉันอยากกินผลเย็นบ้าง” นางก็เก็บผลพุทราโยนไปบนพื้นหญ้า มโหสถ ไม่ต้องปัดฝุ่น เก็บพุทรานั้นมากินได้เลย ครั้นทดลองเช่นนี้ รู้ว่า นางฉลาดเหลือเกิน ก็ดีใจ แล้วบอกให้นางลงจากต้นพุทรา

หญิงสาวลงจากต้นพุทรา แล้วถือภาชนะ ไปตักน้ำมาให้มโหสถดื่ม จากนั้น จึงพากันเดินเข้าพระนคร มโหสถ ให้นางหยุดพักอยู่ที่เรือนคนเฝ้าประตูพระนคร แล้วบอกภรรยาคนเฝ้าประตู ให้ทราบ เพื่อทดลองนาง ส่วนตนเอง ล่วงหน้าเข้าบ้านไปก่อน เรียกสหายมาบอกให้ไปทดลองพูดเกี้ยวนางอมรา

พวกชายหนุ่ม ไปหานางอมรา ทำตามที่มโหสถสั่ง หญิงสาวไม่ใส่ใจ กลับคิดว่า ชายเหล่านี้ เทียบไม่ได้กับสามีของตน มโหสถ ให้ชายหนุ่มไปทำเช่นนั้นหลายครั้ง พอครั้งสุดท้าย จึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ก็ไปฉุดนางมา” พวกเขา ไปทำตามที่มโหสถสั่ง หญิงสาวมาเห็นมโหสถแต่งตัวอย่างเสนาบดี มีทรัพย์สมบัติมาก ก็จำไม่ได้ มองดูมโหสถแล้ว หัวเราะ และร้องไห้ มโหสถถามเหตุนั้น  เธอจึงบอกว่า “ดิฉัน เห็นสมบัติท่าน ก็นึกในใจว่า ท่านมีสมบัติมาก เพราะได้ทำกุศลไว้ในชาติก่อน  จึงคิดว่า ผลบุญ น่าอัศจรรย์จริง นึกในใจดังนี้ จึงหัวเราะ แต่ที่ร้องไห้ ก็เพราะสงสารว่า   บัดนี้ ท่านมาทำร้ายคนที่มีสามีหวงแหน ก็จะไปเกิดในนรก”

เมื่อมโหสถทดลองนางอมรา ก็รู้ว่า นางมีความบริสุทธิ์ใจ ไม่เห็นแก่ทรัพย์ จึงสั่งบริวารของตน ให้พานางไปอยู่ที่เดิม แล้วแต่งตัวเป็นช่างชุนผ้า ไปค้างคืนอยู่กับนาง ครั้นรุ่งเช้า ก็ไปราชสำนัก ทูลเรื่องทั้งหมด ให้พระนางอุทุมพรเทวีทราบ

พระนางนำความกราบบังคมทูลพระเจ้าวิเทหราช แล้วประดับนางอมราด้วยเครื่องประดับต่าง ๆ ให้นั่งในวอ ที่ประดับอย่างดี นำมายังบ้านมโหสถ จัดพิธีแต่งงานให้ ด้วยเกียรติอันยิ่งใหญ่

พระราชาทรงส่งทรัพย์ไปเป็นของขวัญแก่มโหสถ ชาวพระนครทั้งหมด ตั้งแต่คนรักษาประตู  ต่างจัดของขวัญมาให้

ฝ่ายนางอมราเทวี แบ่งของที่ได้รับพระราชทาน คืนเข้าพระคลังหลวง ส่วนหนึ่งรับไว้ ส่วนหนึ่ง แล้วนำไปมอบเป็นของขวัญ ให้กับประชาชน เพื่อเป็นการผูกมิตรกับชาวพระนคร ตั้งแต่นั้นมา มโหสถ ก็อยู่ร่วมกับหญิงสาว ได้ถวายอนุศาสน์อรรถธรรม แด่พระราชาสืบมา

เกมคนโกง

อยู่มาวันหนึ่ง คณะมนตรีทั้ง ๔ คน ปรึกษากันว่า“ลำพังมโหสถเพียงคนเดียว พวกเราก็ไม่สามารถเทียบได้ บัดนี้ เขาได้ภรรยาผู้ฉลาด พวกเรา จะทำอย่างไร ต้องหาทางทำให้พระราชา  เกิดความระแวงมโหสถให้ได้” เสนกบัณฑิต จึงวางแผนใส่ความมโหสถ โดยตนเอง จะขโมยปิ่นปักผม  แก้วมณีของพระราชา ปุกกุสะขโมยสุวรรณมาลา กามินทะขโมยผ้าคลุมบรรทมกัมพล ส่วนเทวินทะ ขโมยฉลองพระบาททองคำ แล้วหาทางนำไปซ่อนไว้ในเรือนของมโหสถ อย่าให้เป็นที่สงสัยได้

ครั้นตกลงกันตามนั้น เสนกะ จึงแอบเอาปิ่นปักผมแก้วมณี ใส่ไว้ในหม้อเปรียง แล้วให้สาวใช้ คนหนึ่ง นำหม้อเปรียงนั้น ออกไปเร่ขาย กำชับว่า ถ้าคนอื่นรับซื้อไว้ อย่าขายให้ แต่ถ้าคนในเรือน  มโหสถรับซื้อ ให้ขายทั้งหม้อ สาวใช้ ไม่รู้ว่า เสนกะแอบเอาปิ่นปักผมแก้วมณี ใส่ไว้ในหม้อเปรียง  ก็ร้องขายเรื่อยไป ตามนายสั่ง แม้มีคนถามซื้อ ก็ไม่ยอมขาย จนมาถึงบ้านมโหสถ ก็ร้องขาย เดินกลับไปกลับมาอยู่หน้าบ้าน

นางอมราเทวี ยืนอยู่ที่ประตู เห็นท่าทาง ก็ผิดสังเกต แปลกใจว่า หญิงขายเปรียงนี้ ไม่ยอมไปที่อื่น น่าจะมีอะไร ผิดปกติ จึงบอกให้คนใช้ของตน หลบไปก่อน แล้วกำชับว่า ถ้าตนเรียก ก็อย่าเพิ่งเข้ามา จนกว่าจะมีคนไปตาม จากนั้น จึงเรียกคนขายเปรียงมาว่า จะรับซื้อ เมื่อคนขายเปรียงเข้ามาแล้ว นางอมราเทวี ทำเป็นเรียกพวกคนใช้ของตน ไปหยิบเงินมาให้ พวกคนใช้ ก็ทำเป็นไม่ได้ยิน นายเรียก เพราะนัดแนะกันไว้ก่อน นางอมราเทวี จึงทำเป็นบ่นอุบอิบเหมือนขัดเคืองใจ  แล้วบอกให้คนขายเปรียง ไปเรียกคนใช้ของตนมาให้ ขณะที่คนขายเปรียง กำลังเดินไป นางจึงล้วงมือลงในหม้อเปรียง พบปิ่นปักผมแก้วมณี เมื่อนางคนขายเปรียงกลับมา จึงถามว่า มาจากไหน นางบอกว่า  เป็นคนใช้ในบ้านของอาจารย์เสนกะ

นางอมราเทวี ซักถามชื่อของนาง ตลอดจนชื่อบิดามารดา เมื่อได้รับคำตอบแล้ว  จึงสอบถามราคาเปรียงว่า ราคาเท่าไร เมื่อนางคนขาย บอกราคา จึงขอซื้อไว้ทั้งหมด  คนขายเปรียง กล่าวว่า ถ้าซื้อเปรียงทั้งหมด ก็เอาไว้ทั้งหม้อ โดยไม่คิดราคา นางอมรา ตกลงรับซื้อไว้ แล้วให้คนขายเปรียงกลับไป ได้บันทึกข้อมูลลงในสมุดจดงาน เป็นลายลักษณ์อักษรไว้  เป็นหลักฐานว่า วันนั้น เดือนนั้น อาจารย์เสนกะ ให้คนใช้ชื่อนี้ ธิดาของคนชื่อนี้ นำปิ่นปักผมแก้วมณีของพระราชา มาเร่ขาย

แม้ปุกกุสะ กามินทะ และเทวินทะ ก็ส่งราชาภรณ์อื่น ๆ ซุกซ่อนในผัก ผลไม้ และมัดข้าวโพด  ไปขาย โดยทำนองเดียวกัน นางอมราเทวี รับซื้อไว้ทั้งหมด แล้วลงบันทึกเรื่องไว้เป็นหลักฐานอย่างละเอียดเช่นเคย บอกให้มโหสถทราบเรื่องทั้งหมดที่เกิดขึ้น แล้วเก็บหลักฐานไว้

ฝ่ายเสนกะ ไปกราบทูลเตือนพระราชาว่า ไม่เห็นพระองค์ประดับแก้วจุฬามณีนานแล้ว พระเจ้าวิเทหราช นึกขึ้นได้ จึงรับสั่งให้ข้าหลวง ไปนำมาประดับ เมื่อข้าหลวงคนนั้นไปดู ไม่เห็นแก้วจุฬามณี และราชาภรณ์อื่น ๆ จึงกลับมารายงานพระราชา อาจารย์ทั้ง ๔ คน ทำทีเป็นตกใจ กราบทูลพระราชา ว่า ราชาภรณ์ของพระองค์หายไป น่าจะมีคนคิดการใหญ่ แล้วทูลยุยงพระราชาว่า พวกตนได้เห็น เครื่องราชาภรณ์ อยู่ในเรือนมโหสถ การที่มโหสถ แอบนำราชาภรณ์ไปใช้เองเช่นนี้นั้น  เป็นการไม่จงรักภักดี ส่อแสดงว่า กำลังคิดการอันเป็นกบฏต่อพระองค์

สายสืบที่มโหสถวางไว้ ได้ไปแจ้งเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น ให้มโหสถทราบล่วงหน้า มโหสถคิดว่า  หากเข้าเฝ้าพระราชา กราบทูลให้ทรงทราบ ก็จะรู้ความจริง จึงรีบเข้าวัง ไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช

ขณะนั้น พระราชา กริ้วมโหสถมาก ทรงทราบว่า มโหสถกำลังจะเข้าเฝ้า ทรงคิดระแวงหนักขึ้น ไปอีกว่า ทำไม มโหสถจึงมาผิดเวลาเช่นนี้ คงจะคิดมิดีมิร้ายอะไร แสดงว่า ที่อาจารย์พูด  ต้องมีมูลความจริง พระองค์ จึงไม่ยอมให้มโหสถเข้าเฝ้า

มโหสถ รู้ว่า พระราชา กริ้วมาก จนไม่ยอมให้เข้าเฝ้า จึงรีบกลับบ้าน ขณะนั้น พระราชา มีรับสั่งให้จับกุมตัวมโหสถ

มโหสถ ยังไม่ทันถึงบ้าน ก็ได้รับข่าวจากสายลับของตนว่า พระราชา มีรับสั่งให้จับกุมตัวมโหสถ จึงคิดว่า ขณะนี้ พระราชาทรงกริ้ว คงไม่รับฟังเหตุผล เราไม่รู้ว่า จะเกิดอะไรขึ้น ควรจะหลบหนีไป สักระยะหนึ่งก่อน ค่อยคิดอ่านหาทางแก้ไข จึงส่งข่าวไปบอกให้นางอมราเทวีทราบ  แล้วปลอมตัว ออกจากเมืองทางประตูด้านทิศใต้ หลบหนีราชภัย ไปยังหมู่บ้านทักขิณยวมัชฌคาม  ทำงานรับจ้างปั้นหม้อเลี้ยงชีพ ในหมู่บ้านแห่งนั้น

หักเหลี่ยมบัณทิตจอมปลอม

ภายในพระนคร เกิดข่าวแพร่สะพัดไปทั่วว่า มโหสถบัณฑิต คิดการเป็นกบฏต่อพระเจ้าแผ่นดิน  แต่ความลับแตกก่อน ขณะนี้ ได้แอบหลบหนีออกจากพระนครไปแล้ว จึงเกิดความโกลาหลอลหม่าน สอบถามเรื่องราวกันอย่างกว้างขวาง

คณะมนตรีทั้ง ๔ คน รู้ว่า มโหสถหนีไปแล้ว ก็ดีใจ พูดปลอบชาวพระนครว่า “พวกท่านอย่าทุกข์ใจไปเลย เราก็เป็นบัณฑิต พอจะเป็นที่พึ่งพวกท่านได้” ประชาชนที่รู้ความจริง  ได้ยินเช่นนั้น ต่างตะโกนด่าทออยู่อึงมี่

เมื่อบัณฑิตทั้ง ๔ คน เห็นนางอมราเทวีอยู่คนเดียว ต่างก็คิดหมายมั่น ที่จะได้นางมาเป็นของตน  ไม่บอกกันและกันให้รู้ ต่างคนต่างแอบส่งสิ่งของ ไปให้นางอมรา เพื่อเป็นการผูกสัมพันธ์

นางอมรา รับบรรณาการที่คนทั้ง ๔ ส่งไปให้ ก็ทราบความมุ่งหมาย ของคนเหล่านั้น จึงวางแผนที่จะแก้แค้นให้คนเหล่านั้นได้อาย

นางอมราเทวี ได้นัดแนะคนเหล่านั้น ให้มาบ้านของตน ในเวลาที่แตกต่างกันออกไป จากนั้น  จึงให้คนในบ้าน ช่วยกันขุดหลุมลึก ทำรั้วรอบขอบชิดล้อมไว้ แล้วนำอุจจาระผสมน้ำ เทลงในหลุมนั้น  ปิดแผ่นกระดาน ทำกลไกที่หลุมอุจจาระ ทำลิ่มสลักไว้สองข้าง เอาเสื่อปูทับปกปิดไว้อีกชั้นหนึ่ง ประดับด้วยดอกไม้ ตกแต่งให้ดูงดงาม ให้ตั้งอ่างสำหรับอาบน้ำไว้ ทำทุกอย่างให้เสร็จ ก่อนตะวันตกดิน

ค่ำวันนั้น อาจารย์เสนกะ มีอารมณ์ดีเป็นพิเศษ แต่งตัวอย่างงาม หรู กินอาหารเสร็จแล้ว จึงไปหานางอมราเทวี ตามที่นัดไว้ ยืนอยู่ที่ประตู ให้คนใช้ ไปบอกนางอมราว่า ตนมาถึงแล้ว

นางอมรา ทำเป็นดีใจ กุลีกุจอต้อนรับ บอกให้เข้าบ้าน เสนกะ ยิ้มน้อยยิ้มใหญ่ คิดว่า นางอมรา ให้ท่า จึงถือวิสาสะ เข้าไปยืนอยู่เคียงข้าง แตะเนื้อต้องตัว อย่างสนิทสนม นางอมรากล่าวว่า “ช่างมาตรงเวลาจริงนะจ๊ะ” เสนกะกล่าวเอาใจนางว่า “กว่าจะถึงเวลาตามนัด มันช่างนานเหลือเกิน  นานจนใจแทบขาด พอได้เวลา ก็รีบมาทันที” หญิงสาวแสดงอาการทอดไมตรีว่า “ถึงอย่างไร ดิฉัน ก็ตกเป็นของท่านอยู่แล้ว ท่านอาบน้ำให้สบายตัวก่อน จึงค่อยนอน ไม่ต้องรีบร้อน ไปอาบน้ำให้เนื้อตัวสะอาดก่อน เชิญทางนี้” เสนกะ รู้สึกร้อนไปทั้งตัว เดินไปยืนบนแผ่นกระดานที่นางอมราเทวี เตรียมไว้เป็นที่อาบน้ำอย่างว่าง่าย เมื่อเสนกะ เหยียบแผ่นกระดาน หญิงสาว ทำเป็นเหมือนรดน้ำให้  แล้วเหยียบที่สลักกล ทำให้เสนกะ ตกลงไปในหลุมอุจจาระสูงเท่าคอ จากนั้น ก็จัดเตรียมสถานที่ไว้ให้เหมือนเดิม หญิงสาว คิดว่า ยังเหลืออีก ๓ คน

หญิงสาว ทำให้ปุกกุสะ ผู้มาตามที่นัดไว้ ตกในหลุมอุจจาระ โดยทำนองเดียวกัน เมื่อปุกกุสะ ตกลงไป หัวก็กระแทกเข้ากับเสนกะอย่างแรง จึงถามขึ้น ด้วยความตกใจว่า “นี่ผีหรือคน” เสนกะ กล่าวว่า “เราเสนกะ ราชบัณฑิตแห่งมิถิลานคร ท่านเล่า เป็นใคร” ปุกกุสะบอกว่า “อะพิโธ่ อาจารย์ เองหรอกหรือ นึกว่าใคร ผมเองปุกกุสะ”

จากนั้น หญิงสาว ก็ทำให้กามินทะ และเทวินทะ ผู้มาตามที่นัดไว้ ให้ตกในหลุมอุจจาระ  โดยทำนองเดียวกัน อาจารย์ทั้ง ๔ คน ตกลงไป ยัดเยียดอยู่ในหลุมอุจจาระที่เหม็นขื่นคาว   หัวชนกันและกัน ต่างถามกันและกันว่า เป็นใคร

เมื่อเสนกบัณฑิต ทราบว่า ใครเป็นใคร ก็รู้ว่า หลงกลนางอมราเทวีแล้ว ต่างส่งเสียงร้องเอะอะ โวยวายว่า จะทำอย่างไรกันต่อไป อาจารย์เสนกะ ห้ามว่า “พวกท่าน อย่าอื้ออึงไป ตั้งแต่นี้ไป   พวกเรา จะถูกประจาน ให้ได้รับความอับอาย” พวกเขา ถูกขังไว้ในหลุมอุจจาระนั้น ตลอดทั้งคืน

พอรุ่งเช้า นางอมราเทวี ให้คนทั้ง ๔ จับเชือก สาวขึ้นมาจากหลุมอุจจาระ ทีละคน แล้วให้พวกคนใช้ จับอาบน้ำ ให้เอามีดโกนโกนผมและหนวดให้หัวโล้น แล้วจับหัวถูกับแผ่นอิฐ จนเลือดออกซิบ ๆ เอาข้าวสารแช่น้ำ ตำให้ละเอียดเป็นแป้ง แล้วกวนเป็นเหมือนข้าวต้ม ทาทั่วตัว  คนทั้ง ๔ โรยด้วยนุ่นตามตัว แล้วจับให้นอนในกระชุ^๑๐ เข่งไม้ไผ่สาน เอาเสื่อลำแพน ม้วนพันปิดไว้  ผูกให้แน่น แล้วนำเอาราชาภรณ์ทั้ง ๔ อย่าง กับอาจารย์ทั้ง ๔ คน ไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช กราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ ขอพระองค์ จงทรงรับเครื่องบรรณาการ คือ ลิงเผือกนี้” กราบทูลฉะนี้แล้ว  ให้วางเสื่อลำแพนลง ใกล้พระบาทพระเจ้าวิเทหราช

พระราชา ให้แก้เสื่อลำแพนออก ทอดพระเนตรเห็นบัณฑิตทั้ง ๔ คน ของพระองค์ เป็นเหมือนวานรเผือก ก็ทรงตกตะลึง นิ่งอึ้งไป โดยไม่ทราบต้นสายปลายเหตุ ตรัสอะไรไม่ออก ข้าราชบริพาร  เห็นคณะมนตรี ต่างหัวเราะ พูดจาเยาะเย้ยสรวลเสเฮฮาสนุกสนานว่า “โอ้โฮ ลิงเผือก งามจังเลย”

บัณฑิตทั้ง ๔ คน แสนที่จะอับอายขายหน้า แต่ก็ไม่รู้จะทำอย่างไร

นางอมราเทวี นำเครื่องราชาภรณ์ทั้ง ๔ อย่าง ออกมาถวายคืนพระราชา เมื่อจะประกาศ  ความที่สามีของตน ไม่มีความผิด จึงกราบทูลว่า “หม่อมฉัน ขอถวายความสัตย์จริงว่า มโหสถ ไม่มีความผิด ทั้งไม่ได้เป็นโจรขโมยราชาภรณ์ ตามที่ถูกกล่าวหา แต่คนทั้ง ๔ คนนี้ต่างหาก  เป็นโจร เสนกะขโมยแก้วจุฬามณีของพระองค์ ปุกกุสะขโมยสุวรรณมาลา กามินทะขโมยผ้าคลุมบรรทมกัมพล ส่วนเทวินทะขโมยฉลองพระบาททองคำ แล้วให้คนใช้ นำออกไปเร่ขายให้หม่อมฉัน  หม่อมฉันรับซื้อไว้ โดยมีหลักฐานทุกประการ”

หญิงสาว ระบุชื่อคนใช้ ชื่อพ่อแม่ และวันเดือน ที่ทำการซื้อขาย แล้วนำบันทึกหลักฐานสำคัญ  ออกแสดงแด่พระราชา กราบทูลว่า “ขอพระองค์โปรดพิจารณาข้อเท็จจริงจากหลักฐานหนังสือบันทึกการซื้อขายนี้ และรับราชาภรณ์ของพระองค์ คืนไปเถิด เพคะ” นางอมราเทวี ทำให้คนทั้ง ๔  พบกับความอับอาย อย่างนี้แล้ว ถวายบังคมลากลับบ้าน

            ๑๐ กระชุ หรือ กระชุก ภาชนะที่สานด้วยไม้ไผ่ หรือ หวาย สำหรับใส่ข้าวของ

พระราชา ไม่ตรัสอะไรกับบัณฑิตทั้ง ๔ คนของพระองค์ ในพระทัย ยังทรงรังเกียจมโหสถอยู่ว่าเป็นกบฏ ยิ่งทรงทราบว่า มโหสถหนีไปแล้ว ก็ยิ่งเสียพระทัย และเอือมระอา ที่พระองค์ไม่มีคณะมนตรีผู้เป็นบัณฑิต รับสั่งกับบัณฑิตของพระองค์ เพียงสั้น ๆ ว่า “พวกท่าน อาบน้ำ แล้วจงกลับไป บ้านเรือนของตน” ตั้งแต่มโหสถหนีไป ราชสำนักก็เงียบเหงา ขาดคนสำคัญ ที่จะคอยถวายคำแนะนำแด่พระราชา อย่างสุขุมลุ่มลึก จึงทำให้ราชสำนัก หมดความครึกครื้น ไม่เหมือนเมื่อครั้งที่มโหสถยังอยู่

บัณฑิตตกยาก

หลังจากที่มโหสถ หลบหนีราชภัยออกจากพระนคร ไปยังหมู่บ้านทักขิณยวมัชฌคาม  ได้ปลอมตัวเป็นคนรับจ้างปั้นหม้อเลี้ยงชีพ อยู่ที่หมู่บ้านแห่งนั้น มีชีวิตอยู่อย่างลำบากฝืดเคือง

          ภายในพระนคร คืนวันที่บัณฑิตของพระราชา ถูกจับได้ว่า ใส่ความมโหสถ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่มหาเศวตฉัตร ไม่ได้สดับธรรมเทศนาของพระโพธิสัตว์นาน พิจารณาดู ก็ทราบเหตุ คิดจะทำให้พระโพธิสัตว์กลับพระนครตามเดิม ครั้นถึงเวลากลางคืน จึงแหวกกำพูเศวตฉัตรออกมา ถามปัญหาพระเจ้าวิเทหราช ๔ ข้อ ว่า “บุคคล เตะต่อยคนอื่น และเอามือทุบตี ชกปากคนอื่น แต่เขา กลับเป็นที่รักของคนที่ถูก เตะ ต่อย ผู้เป็นที่รักนั้น ได้แก่ใคร ?” เป็นต้น หากแก้ไม่ได้ จะลงเทวทัณฑ์

พระเจ้าวิเทหราช ตอบปัญหาของเทวดาไม่ได้ พระองค์ จึงขอผลัดไปอีกวัน จะขอปรึกษาบัณฑิตพระองค์ก่อน

ครั้นรุ่งขึ้น พระราชารับสั่งเรียกบัณฑิตเข้าเฝ้า ขณะเดินทางมาเข้าเฝ้า อาจารย์ทั้ง ๔ คน  ถูกเยาะเย้ยมาตามท้องถนนว่า คนหัวโล้น ๆ ก็อับอาย ต้องใช้ผ้าคลุมศีรษะมาเฝ้า พระราชาตรัสถามปัญหา ที่เทวดาถามพระองค์ แม้อาจารย์เสนกะเอง ก็ตอบปัญหานั้นไม่ได้ เมื่อไม่รู้จะตอบอย่างไร จึงได้แต่บ่นพึมพำ กลับไปกลับมาว่า “ตบตีใคร ตบตีอย่างไร ๆ” ส่วนอาจารย์อีก ๓ คน ก็หมดปัญญาที่จะตอบ

พระเจ้าวิเทหราช ทรงรู้สึกเป็นทุกข์ กลัดกลุ้ม เดือดร้อนใจ ทรงตำหนิตนเอง ในยามเช่นนี้  พระองค์คิดถึงมโหสถมาก หากมโหสถยังอยู่ พระองค์ก็คงไม่ประสบเคราะห์กรรมเช่นนี้  ก็แล้วมโหสถ จะระเหเร่ร่อนไปอยู่ที่ไหน คิดแล้ว ก็นึกสงสารมโหสถ จนไม่อาจกลั้นน้ำตาไว้ได้

ครั้นตกกลางคืน เทวดามาทวงถามคำตอบอีก พระราชาตอบว่า พระองค์ถามบัณฑิตทุกคนแล้ว  แม้พวกเขา ก็ไม่รู้ เทวดาแสดงอาการเกรี้ยวกราด ยกค้อนเหล็กไฟขึ้นขู่ว่า “คนทั้ง ๔ คนนั้น จะรู้อะไร เว้นมโหสถบัณฑิตแล้ว ไม่มีใครตอบปัญหานี้ได้ ขอให้เรียกมโหสถมาตอบปัญหา ถ้าไม่เช่นนั้น  จะเอาค้อนเหล็กไฟนี้ ทุบหัวให้แตก”

ครั้นแล้ว เทวดา ทูลเตือนว่า

“เมื่อต้องการไฟ ไม่ควรจะเป่าหิ่งห้อย เมื่อต้องการน้ำนม ไม่ควรจะรีดจากเขาโคใครกัน เมื่อไฟลุกโชติช่วงอยู่ ยังเที่ยวหาไฟโดยใช่เหตุ บุคคลเห็นหิ่งห้อยในราตรี ก็เข้าใจว่าไฟ  จึงเอาหญ้าแห้ง ต่อไฟจากหิ่งห้อย ไฟก็ลุกขึ้นมาไม่ได้”

พระเจ้าวิเทหราช ถูกมรณภัยคุกคาม กลัวตาย จึงคิดถึงมโหสถอย่างมาก ก็แล้วบัดนี้ เขาอยู่ที่ไหน พระองค์ทรงเฝ้ารำพึงถึงมโหสถตลอดราตรี ไม่ทรงหลับเลยแม้ชั่วขณะเดียว ครั้นรุ่งขึ้น ทรงเรียก อำมาตย์ทั้ง ๔ คน มารับสั่ง ให้นำรถออกไปค้นหามโหสถ พร้อมกันทั้ง ๔ ทิศ ว่า “หากพบมโหสถ  บุตรเรา อยู่ที่ใด จงทำสักการะเธอ แล้วรีบนำกลับมา โดยเร็ว”

อำมาตย์ทั้ง ๔ คนออกจากพระนครคนละประตู อำมาตย์ ๓ คน ไม่พบมโหสถ แต่อำมาตย์คนหนึ่ง ออกทางประตูด้านทิศใต้ ไปพบมโหสถที่หมู่บ้านทักขิณยวมัชฌคาม กำลังขนดินเหนียว  ร่างกายเปรอะเปื้อน เนื้อตัวกร้านเกรียม นั่งบนตั่งไม้ หมุนจักรปั้นหม้อ รับจ้างปั้นหม้อแลกข้าวประทังชีวิต

แม้มโหสถ จะมีปัญญามาก สามารถประกอบอาชีพอย่างอื่นได้ แต่มโหสถ กลับยึดอาชีพ รับจ้างปั้นหม้อ เนื่องจากมโหสถ คิดว่า พระราชา ทรงระแวงว่า ตนมักใหญ่ใฝ่สูง จะชิงราชสมบัติ  แต่เมื่อพระราชา ทราบว่า แม้มโหสถ จะมีปัญญา สามารถสั่งสมผู้คนขึ้นมาต่อต้านพระองค์ได้  แต่ก็ไม่ใช้ปัญญา กลับเลือกอาชีพกรรมกร รับจ้างปั้นหม้อขาย ก็จะทรงหายระแวง

มโหสถ เห็นอำมาตย์ ก็รู้ว่า จะมาหาตน จึงคิดว่า วันนี้ เราจะได้ยศกลับมาตามปกติอีกแล้ว  เราจะได้กินอาหารที่อมราเทวีจัดเตรียมไว้ให้ คิดฉะนี้ จึงทิ้งก้อนข้าวที่ถืออยู่ในมือ ลุกขึ้นบ้วนปาก

อำมาตย์คนนั้น เป็นคนของเสนกบัณฑิต เมื่อจะยกคำที่มโหสถเคยกล่าวกับเสนกะ แต่หนหลัง ว่า ปัญญาประเสริฐกว่าทรัพย์ ขึ้นมาเยาะเย้ย จึงกล่าวว่า “ท่านบัณฑิต คำพูดอาจารย์เสนกะ  เห็นจะเป็นจริงหรอก กระมัง ในเมื่อท่าน เสื่อมอำนาจวาสนา ปัญญา ก็ช่วยอะไรท่านไม่ได้  ดูสิ ร่างกายเปรอะเปื้อนดินเหนียว ดูไม่จืด นั่งบนตั่งไม้ กินข้าวเปล่าเช่นนี้ แม้ท่านจะมีปัญญาดุจแผ่นดิน มีความเพียรเป็นเลิศ ปัญญาก็ยังช่วยป้องกันท่าน จากความล่มจมไม่ได้ น่าสงสาร คนมีปัญญา แต่ต้องมากินข้าวเปล่า”

มโหสถกล่าวว่า “คนโง่! เรากำลังใช้พละกำลังแห่งปัญญา ทำให้ตนกลับมามีอำนาจวาสนา อีกครั้ง จึงได้ทำเช่นนี้ เราคิดจะสร้างความสุขขึ้นมา จากความยากลำบาก ด้วยชะตากรรมที่เราเผชิญ เมื่อพิจารณาเห็นว่า ยังไม่ถึงเวลาที่เหมาะสม ก็เก็บตัวซ่อนเร้นอยู่ เพื่อใช้ปัญญาขบคิด เราจึงพอใจ ที่จะบริโภคข้าวเปล่า เพราะรู้ว่า กาลไหน ควรทำความเพียรอย่างองอาจ เพื่อให้  ยศเจริญ ดุจความองอาจแห่งพญาราชสีห์ ท่านจะเห็นเราประสบความสำเร็จอีกครั้ง ด้วยปัญญา ของตน”

อำมาตย์กล่าวว่า “เทวดาสิงสถิตอยู่ที่มหาเศวตฉัตร ถามปัญหาพระราชา พระองค์ตรัสถามบัณฑิตทั้ง ๔ คน แม้บัณฑิตสักคนเดียว ก็ตอบไม่ได้ พระราชา จึงมีพระบรมราชโองการรับสั่งให้ข้าพเจ้าตามหาท่าน”

มโหสถได้โอกาส จึงสรรเสริญอานุภาพแห่งปัญญาว่า “เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านจงเห็นอานุภาพ แห่งปัญญาเถิด เมื่อชีวิต ถึงคราวคับขัน อิสริยยศ เป็นที่พึ่งไม่ได้ ผู้มีปัญญาเท่านั้น จึงจะเป็นที่พึ่งได้”

อำมาตย์ให้เงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ และผ้าสำหรับนุ่งห่มชุดใหม่ ซึ่งเป็นของพระราชทาน แก่มโหสถ ช่างหม้อ รู้ความจริงว่า คนรับจ้างเป็นใคร จึงกลัวราชภัยมาถึงตัว เพราะใช้มโหสถ  ผู้เป็นราชบัณฑิต

มโหสถ เห็นอาการช่างหม้อ ก็ทราบว่า เกิดความกลัว จึงพูดปลอบใจว่า “อย่ากลัวเลย  ท่านมีบุญคุณแก่เรามาก” แล้วมอบเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ ให้ช่างหม้อ ไว้เป็นค่าใช้จ่าย นั่งรถกลับเข้าพระนคร ทั้งที่ตัวเปื้อนดินเหนียว อำมาตย์ให้กราบทูลพระราชาว่า มโหสถกลับมาแล้ว พระราชารับสั่งถามว่า “พบมโหสถที่ไหน”  

อำมาตย์กราบทูลว่า “มโหสถ รับจ้างปั้นหม้อขาย เลี้ยงชีพอยู่ที่หมู่บ้านทางทิศใต้พระนคร  เมื่อทราบว่า มีรับสั่งให้เข้าเฝ้า ยังไม่ทันอาบน้ำ ก็รีบกลับมาทันที ทั้งที่เนื้อตัวยังเปื้อนดินเหนียว”

พระเจ้าวิเทหราช ทรงดำริว่า ถ้ามโหสถ เป็นศัตรูเรา จะต้องเที่ยวสั่งสมกองกำลัง แต่มโหสถ ไม่ได้เป็นศัตรูเรา จึงรับสั่งให้บอกมโหสถไปเรือน อาบน้ำแต่งตัว แล้วมาโดยเกียรติยศที่พระองค์เคยพระราชทานให้

มโหสถ ทำตามรับสั่ง แล้วจึงกลับมาเข้าเฝ้า เมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตให้เข้าเฝ้า ก็ตรงเข้าไปถวายบังคมพระราชา

พระเจ้าวิเทหราช ทรงปฏิสันถาร ด้วยความปรีดาเป็นอย่างยิ่ง เมื่อจะทรงทดลองภูมิปัญญา มโหสถ จึงตรัสว่า

“คนบางพวก ไม่ทำความชั่ว ด้วยคิดว่า เราสมบูรณ์ด้วยอิสริยยศอยู่แล้ว คนบางพวกไม่ทำความชั่ว เพราะเกรงว่า จะถูกติเตียน แต่เจ้า มีความสามารถ มีความคิดอ่านลุ่มลึกกว้างขวาง  หากหวังจะครองราชสมบัติ ก็ย่อมจะทำได้ เหตุไร จึงไม่คิดหาทางทำความทุกข์ให้เรา เพื่อเป็นการแก้แค้น”

พระโพธิสัตว์ กราบทูลว่า “บัณฑิตทั้งหลาย เมื่อถึงคราวเคราะห์ ประสบทุกข์ ก็ไม่ทำความชั่ว เพราะเอาตัวเองเป็นที่ตั้ง แม้ทรัพย์สมบัติจะล้มละลาย ก็ยังสงบนิ่ง ไม่ยอมละทิ้งธรรม  เพราะรักและชัง”

พระราชา หวังจะทดลองใจมโหสถบัณฑิตอีกครั้ง จึงตรัสว่า “คนตกต่ำ ทำความชั่วก่อน จนทรัพย์สมบัติมั่งคั่ง ภายหลัง จึงทำความดีก็ได้ มิใช่หรือ”

เมื่อมโหสถจะแสดงอุปมาให้พระราชาเกิดความเข้าใจ จึงยกต้นไม้แห่งมิตรขึ้นแสดง กราบทูลว่า “คนนั่งหรือนอน ที่ร่มเงาของต้นไม้ใด ไม่ควรหักรานกิ่งต้นไม้นั้น เพราะผู้ทำร้ายมิตร เช่นนั้น เป็นคนเลวทราม แม้คนหักรานกิ่งต้นไม้ ที่ตนพักอาศัย ยังได้ชื่อว่า เป็นคนเนรคุณมิตร ก็ไม่จำต้อง พูดถึงมนุษย์ พระองค์ให้บิดาของข้าพระองค์ ดำรงอยู่ในอิสริยยศ แม้ตัวข้าพระองค์ พระองค์ก็ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณอย่างมากมาย หากข้าพระองค์ทำร้าย จะไม่ชื่อว่า เป็นคนเนรคุณได้อย่างไร นรชนรู้ธรรมจากท่านผู้ใด ท่านผู้นั้น เป็นดังเกราะ เป็นที่พึ่ง ผู้ทรงภูมิปัญญา  ไม่ควรทำลายมิตรภาพระหว่างท่านผู้นั้น ให้เสื่อมสิ้นไป”

ครั้นแสดงอุปมาดังนี้แล้ว มโหสถ ได้ถวายโอวาทพระเจ้าวิเทหราช ยิ่งขึ้นไปว่า

“ผู้ครองเรือน เกียจคร้าน ไม่ดี นักบวช ไม่สำรวม ไม่ดี พระราชา ไม่ทรงพิจารณาให้รอบคอบก่อน จึงทรงราชกิจ ไม่ดี บัณฑิต ผู้มักโกรธ ไม่ดี กษัตริย์ ทรงพิจารณาให้รอบคอบก่อน ทรงราชกิจ พระเกียรติยศ ย่อมแผ่ไพศาลไปทั่วทิศ”

เฉลยปัญหาของเทวดา

เมื่อมโหสถบัณฑิต กล่าวอย่างนี้แล้ว พระเจ้าวิเทหราช จึงให้มโหสถ นั่งบนบัลลังก์ภายใต้มหาเศวตฉัตร ส่วนพระองค์ ลงนั่งอาสนะที่ต่ำกว่า ตรัสถามปัญหาของเทวดา ผู้สิงสถิตอยู่ที่มหาเศวตฉัตร ข้อที่ ๑ ว่า  

“บุคคล เตะต่อยคนอื่น และเอามือทุบตี ชกปากคนอื่น แต่เขา กลับเป็นที่รักของคนที่ถูกเตะ ต่อย ผู้เป็นที่รักนั้น ได้แก่ใคร ?”

พอมโหสถได้ยินปัญหาเท่านั้น เนื้อความแห่งปัญหา ก็แจ่มชัด เหมือนการปรากฏขึ้นของพระจันทร์เต็มดวง ในราตรีไร้เมฆหมอก จึงแก้ปัญหาของเทวดาว่า  

“ข้าแต่สมมติเทพ เมื่อใด เด็กน้อย ได้นอนบนตักมารดา ก็ร่าเริงยินดี เล่นทุบตีมารดาด้วยมือ และถีบยันด้วยเท้า ทั้งจับผมดึงทึ้ง เอามือ ตีปากมารดา มารดา ก็กล่าวกับลูกน้อยด้วยความรักว่า เจ้าลูกวายร้าย ลูกโจร ตีแม่อย่างนี้ ได้อย่างไร แม้กล่าวอย่างนี้ ก็ไม่อาจกลั้นความรักไว้ ก็สวมกอด ให้นอนระหว่างอก จูบศีรษะลูกน้อย ลูกน้อย เป็นที่รักของมารดาเช่นไร   บิดา ก็รักลูกน้อย เช่นนั้นเหมือนกัน”

          พระโพธิสัตว์ อธิบายปัญหา ได้กระจ่าง เหมือนชี้ให้ดูพระจันทร์เต็มดวง กลางท้องฟ้า

เทวดา ได้ยินคำอธิบายของมโหสถบัณฑิต ก็แหวกกำพูมหาเศวตฉัตรออกมา แสดงตนให้สาธุการ ด้วยเสียงไพเราะ บูชามโหสถ ด้วยดอกไม้ และของหอมทิพย์ แล้วอันตรธานหายไป

แม้พระเจ้าวิเทหราช ก็ทรงบูชามโหสถเช่นกัน แล้วตรัสถามปัญหาข้อที่ ๒ ว่า

“บุคคลด่าผู้อื่น อย่างหนำใจ แต่ไม่อยากให้ผู้ถูกด่านั้น ประสบภยันตราย ผู้ถูกด่า ย่อมเป็นที่รักของผู้ด่า พระองค์เห็นว่า ใครเป็นที่รักของผู้ด่า ?”

มโหสถ อธิบายปัญหาว่า “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า มารดา ใช้บุตรอายุ ๗ – ๘ ขวบ ผู้พอจะช่วยงานได้ว่า ลูกจงไปนา จงไปตลาด ซื้อของให้แม่ เป็นต้น บุตรกล่าวว่า ได้จ๊ะแม่ ถ้าแม่ให้ขนม ลูกก็จะไป

ครั้นมารดา ให้ขนมหรือของกินอื่น ๆ แล้ว บุตรกลับยืนเตร่อยู่ที่ประตูเรือน ไม่ไปนา กลับหนีไปเล่นกับพวกเพื่อน ๆ ไม่ได้ทำ ตามที่มารดาใช้ ครั้นมารดา บังคับให้ไป ลูกก็ย้อนเอาว่า  แม่อยู่เรือนเย็นสบาย แต่กลับใช้ลูก ไปตากแดดข้างนอก ได้อย่างไร ฉันหลอกแม่ แล้วแสดงท่าทาง ทะเล้น ฟ้อนรำขับร้อง ประชดมารดา

ครั้นมารดาตวาด ก็แสดงอาการหุนหัน โมโห แล้วหนีไป มารดา เห็นบุตรหนี ยิ่งขัดเคือง  ถือไม้ ไล่ตาม เมื่อไม่ทันบุตร ก็ร้องสำทับว่า หยุดเดี๋ยวนี้ อ้ายลูกชั่ว ใช้ให้ทำการงานอะไร ก็ไม่ได้  เพราะความโมโห จึงกล่าวคำต่าง ๆ นานา เช่น เอ็งจะไปไหนก็ไป อ้ายลูกถ่อย ขอให้โจรสับมึงออกเป็นชิ้น ๆ ด่า บริภาษ จนหนำใจ แม้ปากจะพูดเช่นนั้น แต่ใจ ก็ไม่ปรารถนาที่จะเห็นลูกประสบภยันตรายใด ๆ ทั้งสิ้น

ส่วนบุตร เล่นกับเพื่อน ๆ สนุกสนานตลอดวัน ลืมเข้าบ้าน จนเย็น ไม่กล้ากลับเข้าบ้าน จึงไปนอนบ้านญาติ ส่วนมารดา เฝ้ามองดูหนทาง ที่บุตรจะกลับมา เมื่อไม่เห็นบุตรกลับบ้าน จิตใจ ก็มีแต่ความทุกข์ร้อน ห่วงหาอาทร กังวลเศร้าโศกว่า ทำไม ลูกไม่กลับบ้าน จึงร้องไห้ ออกค้นหา ตามเรือนญาติ ครั้นเห็นลูก ก็สวมกอด จูบที่ศีรษะ ประคองลูก ให้นั่งระหว่างตัก กล่าวว่า ลูก อย่าใส่ใจคำพูดแม่เลย แม่พูดไป เพราะความรักลูก กล่าวฉะนี้ ก็ยิ่งรักลูก อย่างเหลือเกิน  ข้าแต่พระมหาราชเจ้า บุตร ชื่อว่า เป็นที่รักยิ่ง ในเวลาที่มารดาโกรธ” เทวดา ได้สดับ ก็บูชามโหสถอย่างคราวที่แล้วมา

ฝ่ายพระเจ้าวิเทหราช ก็ทรงบูชามโหสถเช่นกัน แล้วตรัสถามปัญหาข้อที่ ๓ ว่า  

“บุคคล กล่าวตู่ด้วยคำไม่จริง แล้วท้วงกัน ด้วยคำเหลาะแหละ บุคคลนั้น แม้จะหลอกลวงกัน ก็ยังเป็นที่รักของกันและกัน พระองค์ ทรงเห็นว่า ได้แก่ใคร ?”

มโหสถ กราบทูลว่า “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า เมื่อใด สามีภรรยา อยู่ด้วยกันสองต่อสอง ก็พูดจาหยอกล้อกัน ด้วยความเสน่หา ตามประสาชาวโลก แล้วกล่าวตู่ฉอเลาะกันและกัน ด้วยคำ ไม่จริงว่า ไม่ได้รักคุณสักหน่อย ตอนนี้ ไม่รู้ใจคุณไปอยู่กับใครที่ไหน แม้จะพูดกันด้วยคำเหลาะแหละ ไม่จริงเช่นนั้น แต่สามีภรรยาคู่นั้น ก็รักกันปานจะกลืน” เทวดาได้สดับแล้ว ก็บูชา มโหสถ

พระราชา ก็ทรงบูชามโหสถเช่นกัน แล้วตรัสถามปัญหาข้อที่ ๔ ว่า

“บุคคล ให้ข้าว น้ำ ผ้า และของใช้ ที่อยู่อาศัย แก่เขาฝ่ายเดียว บุคคลผู้รับ ก็ยังเป็นที่รัก ของผู้ให้ พระองค์ ทรงเห็นว่า ได้แก่ใคร ?”

มโหสถ อธิบายว่า “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ปัญหานี้ หมายถึงสมณะและพราหมณ์  ผู้ประพฤติธรรม สกุลทั้งหลาย ผู้มีศรัทธา เชื่อโลกนี้ และโลกหน้า จึงบริจาคทาน และปรารถนาที่จะให้อีก สกุลเหล่านั้น เห็นสมณะและพราหมณ์ ขอข้าวน้ำไปบริโภค ก็เลื่อมใสรักใคร่สมณะ  และพราหมณ์ อย่างยิ่งว่า ท่านเหล่านี้ บริโภคข้าว น้ำ ของเรา สมณะและพราหมณ์ จึงชื่อว่า  เป็นผู้รับ คือ เป็นผู้ขอฝ่ายเดียว แต่ก็ยังเป็นที่รักของผู้ให้”

เมื่อมโหสถ ตอบปัญหาจบแล้ว เทวดา ก็บูชาเหมือนเดิม ส่วนพระเจ้าวิเทหราช โปรดปรานเลื่อมใสมโหสถบัณฑิต เป็นอย่างยิ่ง ได้พระราชทานตำแหน่งเสนาบดีคืนให้ ตั้งแต่นั้นมา มโหสถได้กลับมามีอำนาจวาสนามากขึ้นเหมือนเดิม

ฉีกหน้ากากมหาบัณฑิต

ครั้นอยู่ต่อมา บัณฑิตทั้ง ๔ คน ได้ปรึกษากันอีกว่า ขณะนี้ มโหสถ มีอำนาจวาสนา มากยิ่งขึ้น  พวกเรา จะทำอย่างไรดี

อาจารย์เสนกะ บอกคนอื่น ๆ ว่า “การที่เขามีอำนาจวาสนามากนั้น ช่างเถิด เราต้องใช้อุบาย พวกเรา จะไปหามโหสถ แล้วถามว่า ควรบอกความลับ แก่ใครได้บ้าง เพราะ ความที่มโหสถ เป็นคนมีปัญญา เขาจะต้องบอกว่า ความลับ บอกใครไม่ได้ พวกเราจะทูลยุยง พระราชาว่า มโหสถ ไม่จงรักภักดี มีความลับปกปิดไว้ คิดการเป็นกบฏ”

เมื่อตกลงกันเช่นนั้น จึงพากันไปเรือนมโหสถบัณฑิต ปฏิสันถาร ทักทายกันพอสมควรแล้ว กล่าวว่า “พวกเรา ต้องการทราบว่า ผู้เป็นบัณฑิต ควรจะยึดถือธรรมอะไร เป็นหลัก”

มโหสถ ตอบว่า “ควรยึดถือสัจจะ เหนือชีวิต”  

อาจารย์เสนกะ ถามว่า “ผู้ยึดถือสัจจะ ควรทำอย่างไร”

มโหสถ ตอบว่า “ควรสร้างหลักฐาน ให้ชีวิตมั่นคง แล้วแสวงหาทรัพย์สมบัติ ให้พอกพูน มากขึ้น”

เสนกะ ถามว่า “เมื่อชีวิตเป็นหลักเป็นฐาน มีทรัพย์สมบัติมากแล้ว ควรทำอย่างไร ต่อไป”

มโหสถ ตอบว่า “ควรแสวงหามิตรคบไว้เป็นพวก”

เสนกะ ถามว่า “ในขณะที่เราคบมิตร ควรปฏิบัติตนอย่างไร”

มโหสถ ตอบว่า “ควรศึกษาหาความรู้ และเรียนรู้ความคิดจากมิตร”

เสนกะ ถามต่อไปว่า “เมื่อมีความรู้และเรียนรู้ความคิดจากมิตรแล้ว ควรทำอะไรอีก”  

มโหสถ ตอบว่า “ไม่ควรบอกความลับของตน แก่คนอื่น”

บัณฑิตทั้ง ๔ คน เมื่อรู้ความคิดของมโหสถแล้ว รู้สึกยินดีว่า บัดนี้ ได้โอกาสแล้ว เมื่อสนทนากันพอสมควร จึงลากลับบ้าน แล้วไปเฝ้าพระราชา กราบทูลว่า มโหสถ คิดการเป็นกบฏต่อพระองค์

พระเจ้าวิเทหราช ไม่ทรงเชื่อว่า มโหสถ จะเป็นกบฏต่อพระองค์ อาจารย์เสนกะ กราบทูลว่า  “ขอพระองค์ ทรงเชื่อเถิด เรื่องนี้ มโหสถ เก็บไว้เป็นความลับ ถ้าไม่ทรงเชื่อ จงตรัสถามเขาดูว่า  เขาจะบอกความลับ ได้หรือไม่ ถ้าเขา ไม่เป็นกบฏ ก็จะทูลว่า บอกได้ แต่ถ้า เป็นกบฏ เขาจะทูลว่า  บอกความลับ แก่ใคร ๆ ไม่ได้ จนกว่าจะทำการสำเร็จ ถึงตอนนั้น พระองค์จะทรงทราบเอง”  พระราชา ทรงรับจะทดลอง

วันหนึ่ง เมื่อบัณฑิตทั้งหมดมาเฝ้า พร้อมกันแล้ว จึงตรัสถามว่า “เรามีปัญหาจะถาม  บุคคลควรเปิดเผยความลับ ที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ แก่คนอื่น หรือไม่”

ครั้นพระราชา ตรัสถามอย่างนี้ อาจารย์เสนกะ คิดว่า จะชิงความได้เปรียบ ทำให้พระราชาเข้าเป็นพวกตน จึงกราบทูลว่า “ขอพระองค์ จงตรัสเปิดเผย แก่พวกข้าพระองค์ก่อน พระองค์เป็นผู้ชุบเลี้ยง ทรงอดกลั้น ลำบากพระวรกาย บำเพ็ญพระราชกรณียกิจอย่างหนัก จงตรัสก่อน  พวกข้าพระองค์ จะพิจารณาสิ่งที่พระองค์ พอพระราชหฤทัย และเหตุ เป็นที่ชอบด้วยพระอัธยาศัย  แล้ว กราบทูลภายหลัง”

พระราชา จึงตรัสตามพระทัยของพระองค์ว่า “ภรรยา ผู้มีจรรยามารยาทงดงาม ไม่นอกใจ สามี คล้อยตามความพอใจสามี จึงเป็นที่รักของสามี สามี เปิดเผยความลับแก่ภรรยาเช่นนี้ ได้”

เสนกะ ดีใจว่า พระราชา เป็นพวกเราแล้ว เมื่อจะแสดงเหตุการณ์ ที่ตนทำไว้เอง จึงกล่าวว่า  “เพื่อนคนใด ที่เราพึ่งได้ แม้ในยามเดือดร้อน ตกทุกข์ได้ยาก เราสามารถเปิดเผยความลับแก่เพื่อน คนนั้นได้” พระราชา ตรัสถามปุกกุสะบ้าง

ปุกกุสะ กราบทูลว่า “พี่น้องคนใด ไม่ว่า จะเป็นพี่คนโต คนกลาง หรือน้องสุดท้อง  ถ้าพวกเขา มีความประพฤติตัว เรียบร้อย ดีงาม เราสามารถเปิดเผยความลับให้เขาฟังได้”  พระราชา ตรัสถามกามินทะบ้าง

กามินทะ กราบทูลว่า “บุตรใด เชื่อฟังบิดา เป็นอนุชาตบุตร มีปัญญา บิดาเปิดเผยความลับแก่บุตรนั้นได้” พระราชา ตรัสถามเทวินทะ ต่อไป

เทวินทะ กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ มารดาใด เลี้ยงบุตรด้วยความรักใคร่ พอใจ  บุตรเปิดเผยความลับแก่มารดานั้นได้”

พระราชา ตรัสถามมโหสถ เป็นคนสุดท้ายว่า “มโหสถ เจ้าเห็นอย่างไร เราควรบอกความลับ ให้คนอื่นรู้ ได้หรือไม่”

มโหสถบัณฑิต มีอัธยาศัยกว้างใหญ่ ไม่เอนเอียงไปตามบุคคลผู้มีอำนาจเหนือตน ด้วยความรักหรือชัง จึงกราบทูลตามปัญญานุภาพของตนว่า“การรักษาความลับไว้ นั่นแหละดี การเปิดเผยความลับ ไม่ดีเลย บัณฑิต ผู้มีปรีชาอันล้ำลึก เมื่อแผนการยังไม่สำเร็จ ก็พึงรักษาความลับไว้เท่าชีวิต เมื่อแผนการสำเร็จแล้ว จึงพูดได้ตามชอบใจ”

เมื่อมโหสถ กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระราชา ทรงเสียพระทัย เสนกบัณฑิต มองดูพระพักตร์ พระราชา แม้พระราชา ก็ทอดพระเนตรเสนกบัณฑิต

มโหสถบัณฑิต เห็นกิริยาของเสนกะ และพระราชา ก็รู้ว่า อาจารย์เสนกะ คงจะทูลยุยงอะไร พระราชา ไว้ก่อนแล้ว จึงรู้ว่า พระราชาทดลองตน

          เมื่อพระราชา และบัณฑิตของพระองค์ สนทนากันอยู่ พระอาทิตย์ ได้อัสดงคตลงแล้ว  เจ้าหน้าที่ได้จุดประทีป สว่างไสวไปทั่วพระราชมณเฑียร มโหสถ คิดว่า “ราชกิจสำคัญ ก็ไม่มี แต่ทำไม จุดไฟสว่างไสว ไปทั่วพระราชวัง ความคิดพระราชา ยากที่จะคาดเดา ไม่มีใคร รู้ได้ว่า จะเกิดอะไรขึ้น เราควร รีบกลับก่อน” จึงลุกจากที่นั่ง ถวายบังคมพระราชาออกไป

มโหสถ เดินครุ่นคิดไปว่า คนหนึ่ง กล่าวว่า บอกความลับแก่สหายได้ คนหนึ่ง กล่าวว่า  บอกความลับแก่พี่น้องได้ คนหนึ่ง กล่าวว่า บอกความลับแก่บุตรได้ ส่วนอีกคนหนึ่ง กล่าวว่า   บอกความลับแก่มารดาได้ เรื่องที่เกิดขึ้น น่าจะเป็นแผนการของคนเหล่านี้ หมายความว่าอย่างไร  เราจะต้องรู้สาเหตุให้ได้ ในวันนี้ มิเช่นนั้น จะไม่ใช่เรื่องดี

ความลับของบัณฑิต

ตามปกติ คณะมนตรีผู้เป็นราชบัณฑิตทั้ง ๔ คน ครั้นออกจากราชสำนักแล้ว มักจะไปนั่ง ปรึกษากัน ใกล้ถังใส่ข้าว ใกล้ประตูพระราชนิเวศน์ก่อน จึงกลับบ้าน

มโหสถ ดำริว่า ถ้านอนแอบอยู่ในถังข้าว ก็จะรู้ความลับได้ จึงให้คนรับใช้ยกถังข้าวขึ้น แล้วเข้าไป อยู่ในถังข้าวนั้น บอกคนรับใช้ว่า เมื่อพวกอาจารย์เสนกะลุกไปแล้ว จึงค่อยมายกออก

ฝ่ายอาจารย์เสนกะ เมื่อมโหสถ กลับไปแล้ว ได้กราบทูลยุยงพระเจ้าวิเทหราชว่า “พระองค์ไม่ทรงเชื่อข้าพระบาท บัดนี้ พระองค์ ทราบความจริงแล้ว” พระราชา สดับคำยุยง ก็หาได้ทรง พิจารณาให้รอบคอบไม่ ทรงเชื่ออย่างสนิท หวาดกลัว และตกใจ จึงตรัสถามว่า ควรจะทำอย่างไร  เสนกะ กราบทูลว่า “ไม่ควรชักช้า ต้องรีบฆ่ามโหสถ อย่าทันให้รู้ตัว”

พระราชา ตรัสว่า “ท่านอาจารย์ เว้นท่านเสียแล้ว ไม่มีใคร หวังดีต่อเรา อย่างแท้จริง  ท่านจงชวนสหายของท่าน คอยอยู่ที่ประตูพระนคร พรุ่งนี้ มโหสถมาราชสำนักแต่เช้า ให้ตัดศีรษะ เสีย ด้วยพระแสงขรรค์นี้” แล้วพระราชทานพระแสงขรรค์อาญาสิทธิ์ให้ อาจารย์เสนกะ กราบทูลว่า“ขอพระองค์ อย่าทรงหวาดกลัวเลย พวกข้าพระบาท จะฆ่ามโหสถให้ได้”

เมื่อกราบทูลพระราชาเช่นนี้แล้ว จึงชวนกันออกมานั่งใกล้ถังข้าว ปรึกษากันว่า “พวกเราได้โอกาสกำจัดศัตรูแล้ว” เสนกะ เอ่ยขึ้นว่า ใครจะฆ่ามโหสถ คนที่เหลือ จึงมอบหมายให้เสนกะเป็นผู้ลงมือสังหาร

จากนั้น คณะมนตรีทั้ง ๔ คน ต่างก็ถามความลับของกันและกัน อาจารย์เสนกะ บอกว่า  “ความลับนี้ พระราชา ทรงทราบแล้ว ชีวิตของเรา จะหาไม่” อาจารย์ทั้ง ๓ คน กล่าวว่า“ท่านอย่ากลัวเลย ในที่นี้ มีแต่คนกันเองทั้งนั้น ไม่มีใครเปิดเผยความลับของพวกเรา”

เสนกะ เอาเล็บเคาะถังข้าว พลางกล่าวสัพยอกเพื่อน ๆ ว่า “มโหสถ เห็นจะอยู่ใต้ถังข้าวนี้ กระมัง”

คนอื่น กล่าวว่า “มโหสถ เป็นคนเจ้ายศเจ้าอย่าง คงไม่มุดเข้าไปอยู่ในถังข้าวนี้ ขณะนี้  กำลังหลงยศ ท่านระแวงเกินไป”

ฝ่ายเสนกะ ได้เล่าความลับของตน ให้เพื่อนฟังว่า “พวกท่าน จำหญิงขายตัวคนหนึ่ง ได้ไหม  ลองนึกดูสิ เธอยังอยู่ หรือหายสาบสูญไปแล้ว เราสำเร็จกิจกับเธอ ที่สวนไม้รัง เสร็จแล้ว ได้ฆ่านางเสีย เพราะต้องการเครื่องประดับ ที่เป็นของเก่า จากนั้น จึงเอาผ้าห่อเครื่องประดับ ไปเก็บไว้ในห้องที่บ้าน ทุกวันนี้ เรายังไม่กล้าใช้เครื่องประดับนั้น เราทำผิดกฎหมายอย่างนี้ ได้บอกเพื่อนสนิทคนหนึ่ง เพื่อนคนนั้น ไม่ได้บอกใคร เราจึงกล่าวว่า สามารถบอกความลับเพื่อนได้” มโหสถตั้งใจจดจำความลับของเสนกะไว้อย่างดี

ปุกกุสะ กล่าวว่า “ข้าพเจ้า มีโรคเรื้อนที่ขา น้องชายของข้าพเจ้าคนเดียวเท่านั้นที่รู้ ข้าพเจ้าไม่เคยบอกใครเลย ทำความสะอาดแผลแล้ว ทายา พันผ้าทับแผลไว้ พระราชาทรงกรุณาข้าพเจ้า  ตรัสเรียกมาแล้ว บรรทมหนุนตักข้าพเจ้าอยู่บ่อย ๆ ถ้าพระราชา ทรงทราบเรื่องนี้ คงประหารชีวิตข้าพเจ้า นอกจากน้องชายคนเล็กข้าพเจ้าแล้ว ไม่มีใครรู้เรื่องนี้ ข้าพเจ้า จึงกล่าวว่า บอกความลับ น้องชายได้”

กามินทะ กล่าวว่า“ในวันอุโบสถข้างแรม ยักษ์ชื่อนรเทพ เข้าสิงข้าพเจ้า ข้าพเจ้าร้อง เหมือนหมาบ้า จึงบอกให้ลูกชายทราบ ลูกชาย รู้ว่า ยักษ์สิงข้าพเจ้า ก็ให้ข้าพเจ้า นอนในห้อง  ปิดประตูไว้ แล้วให้มีมหรสพ ที่หน้าบ้าน เพื่อกลบเสียงข้าพเจ้า ข้าพเจ้า จึงบอกว่า บอกความลับ ลูกชายได้”

เทวินทะ กล่าวว่า “ข้าพเจ้า ทำการขัดสีแก้วมณีมงคลอันเป็นของหลวง ซึ่งท้าวสักกเทวราช   ประทานพระเจ้ากุสราชไว้ เป็นสิ่งทำให้เกิดสิริ ข้าพเจ้า ขโมยมงคลมณีรัตน์ มาให้มารดาเก็บไว้  มารดาข้าพเจ้า ไม่บอกให้ใครรู้ ถึงเวลาข้าพเจ้าจะเข้าเฝ้าพระราชา ก็ให้มงคลมณีรัตน์ข้าพเจ้า  ทำให้ข้าพเจ้ามีสิริ เมื่อเข้าไปราชสำนัก ทำให้พระราชาตรัสกับข้าพเจ้าก่อนคนอื่น แล้ว พระราชทานกหาปณะให้ข้าพเจ้ามากมายทุกวัน ถ้าทรงทราบเรื่อง ข้าพเจ้า คงหาชีวิตไม่ ข้าพเจ้า จึงกล่าวว่า บอกความลับมารดาได้” มโหสถ จดจำความลับทั้งหมดไว้

บัณฑิตทั้ง ๔ คน บอกความลับของกันและกัน จนหมดสิ้น เหมือนผ่าอกของตน แบะเอาอวัยวะ ภายใน ออกมาไว้ภายนอก แล้วเตือนกันว่า อย่าเผลอไปเล่าให้ใครฟัง แล้วมาร่วมมือกันกำจัดมโหสถ  

เก็บความลับไว้เป็นดี

เมื่อบัณฑิตทั้ง ๔ จากไปแล้ว คนรับใช้ของมโหสถ ได้มายกถังข้าวออกตามที่นัดแนะกันไว้ มโหสถ กลับบ้าน อาบน้ำแต่งกาย บริโภคโภชนาหารแล้ว คิดว่า ถึงอย่างไร วันนี้ พระพี่นางอุทุมพร คงจะแจ้งข่าวอะไร ให้รู้ล่วงหน้า จึงให้คนใช้คนสนิท ไปยืนรอที่ประตู

คืนนั้น พระเจ้าวิเทหราช บรรทมบนที่นอน ทรงระลึกถึงความดีของมโหสถว่า รับใช้พระองค์มา ตั้งแต่อายุได้ ๗ ขวบ ไม่เคยทำให้เกิดความเสียหายเลย เมื่อเทวดาถามปัญหา ถ้าไม่มีมโหสถ  ชีวิตของพระองค์ ก็คงหาไม่แล้ว พระองค์เชื่อคำศัตรูคู่เวรของมโหสถ แล้วให้พระแสงขรรค์อาญาสิทธิ์ไปฆ่ามโหสถ พระองค์ทำเช่นนี้ได้อย่างไร แต่พรุ่งนี้ พระองค์ จะไม่ได้เห็นมโหสถอีกต่อไป ทรงรำพึงเช่นนี้ ก็เกิดความเศร้าโศกอย่างมาก กระสับกระส่าย เหงื่อไหลโซมพระวรกาย พระทัยมีแต่ความอึดอัดคับข้อง

พระนางอุทุมพรเทวี เสด็จไปบรรทมร่วมกับพระสวามี ทอดพระเนตรเห็นอาการ ทรงดำริว่า  เรามีความผิดอย่างไร พระราชาจึงเมินเฉย หรือพระองค์ มีเรื่องที่ทำให้ไม่สบายพระทัย จึงทูลถามพระสวามี

พระราชา ตรัสว่า “เธอ ไม่มีความผิดอะไรเลย บัณฑิตทั้ง ๔ คน บอกเราว่า มโหสถไม่จงรักภักดี คิดการเป็นกบฏ เราไม่ได้พิจารณาให้ละเอียด จึงสั่งฆ่ามโหสถผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน  เราคิดเรื่องนี้ จึงเสียใจมากว่า ให้เราตายเสียยังดีกว่า มโหสถตาย”

เมื่อรู้ว่า มโหสถถูกสั่งฆ่า พระนางอุทุมพร ทรงตกพระทัย เกิดความเศร้าโศกอย่างมาก  ด้วยความรักพระโพธิสัตว์ ในสมองหนักอึ้ง เหมือนถูกภูเขาทับ แต่พระนาง ก็ทรงมีสติมั่นคง ทรงคิดว่า  จะทำให้พระสวามี สบายใจก่อน เมื่อพระองค์บรรทมหลับ จากนั้น จึงค่อยส่งข่าวไปบอกให้มโหสถ น้องชายรู้ตัว

พระนาง ทูลปลอบพระราชาว่า “พระองค์ ทรงสถาปนามโหสถ ถึงกับให้ดำรงตำแหน่งเสนาบดี บัดนี้ เขากลับคิดการเป็นกบฏต่อพระองค์ ศัตรูเช่นมโหสถ มิใช่คนธรรมดา สมควรแล้ว ที่พระองค์ จะตัดไฟแต่ต้นลม ประหารชีวิตเขาเสีย ขอพระองค์ อย่าทรงวิตก” พระราชาคลายความโศกลงได้บ้าง จึงสามารถบรรทมหลับลงได้

พระเทวี เสด็จลุกจากห้องบรรทม ไปห้องพระอักษร ทรงเขียนจดหมายถึงมโหสถ แจ้งให้รู้ว่า  คณะมนตรี ทูลยุยงพระราชา ให้เกิดความระแวงมโหสถ พระราชากริ้วมาก ไม่ทันพิจารณาความให้ละเอียด รับสั่งให้ดักฆ่ามโหสถ ที่ประตูพระราชวัง ในตอนเช้าวันพรุ่งนี้ พรุ่งนี้เช้า จึงไม่ให้มาราชสำนัก ถ้าจะมา ก็ขอให้นำประชาชนมาด้วย จะได้มีเกราะป้องกันตัว ทรงพับจดหมายใส่ห่อ  ผูกด้วยด้าย แล้วใส่ไว้ในภาชนะอาหาร ปิดฝาประทับตราราชลัญจกร ประทานให้นางข้าหลวงคนสนิท นำไปให้มโหสถ รับสั่งว่า “เจ้าจงเอาห่อนี้ ไปให้มโหสถ น้องชายเรา”

นางข้าหลวง ออกจากบรมมหาราชวัง ในเวลากลางคืน เพราะพระราชา เคยให้พรพระนางอุทุมพรไว้ก่อนแล้ว พระนางสามารถใช้ใครนำอาหาร ออกไปให้มโหสถ ได้ทุกเวลา ตามประสงค์ จึงไม่มีใครห้ามนางข้าหลวงนั้น มโหสถ รับพระสุพรรณภาชนะแล้ว ให้นางข้าหลวงกลับไป แก้ห่อจดหมาย ออกอ่านแล้ว รู้ความเป็นไปทุกอย่าง ตามที่พระนางอุทุมพรเทวี ระบุไว้ในจดหมาย จัดแจงสิ่งที่ควรทำ ให้เสร็จก่อน จึงเข้านอน

คณะมนตรีทั้ง ๔ คน ถือพระแสงขรรค์ ยืนแอบอยู่ภายในประตูพระราชวัง ตั้งแต่เช้ามืด จนตะวันขึ้น สายแล้ว ก็ยังไม่เห็นมโหสถ เมื่อไม่เห็นมโหสถมา ก็เสียใจ จึงไปเข้าเฝ้าพระราชา พระองค์ ตรัสถามว่า “ฆ่ามโหสถ ได้แล้วหรือ” เสนกปุโรหิต จึงกราบทูลให้ทรงทราบว่า “ข้าพระองค์ไม่เห็นมโหสถมา จึงฆ่าไม่ได้” พระราชา รู้สึกโล่งอก

ครั้นรุ่งเช้า มโหสถ อาบน้ำ แต่งตัว ทานอาหารเสร็จแล้ว นำประชาชน ไปตั้งกองรักษาการไว้ ในที่ต่าง ๆ มีอาณาประชาราษฎร์ห้อมล้อม ขึ้นรถไปยังประตูพระราชวัง

ฝ่ายพระเจ้าวิเทหราช ให้เปิดพระแกล ประทับยืนทอดพระเนตร เห็นมโหสถ ลงจากรถ  ถวายบังคมบรมกษัตริย์ แล้วยืนอยู่ ทรงเห็นกิริยามโหสถแล้ว ดำริว่า ถ้ามโหสถคิดการกบฏ  ที่ไหน เขาจะยืนไหว้พระองค์อยู่อย่างนี้ จึงตรัสเรียกให้มโหสถ เข้าเฝ้า

          เมื่อมโหสถ เข้าเฝ้า ได้ถวายบังคมพระเจ้าวิเทหราช แล้วนั่ง ในที่ของตน

พระราชา ทำเป็นไม่ทรงทราบอะไร ตรัสถามมโหสถว่า “ทำไม เมื่อวานนี้ จึงรีบร้อนกลับบ้านเร็ว แต่วันนี้ กลับมาสายกว่าทุกคน”

มโหสถ ทูลเตือนพระราชาว่า “ขอเดชะ พระองค์ เชื่อคำบัณฑิตทั้ง ๔ คน รับสั่งให้ฆ่าข้าพระองค์ เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์ จึงยังไม่มาเข้าเฝ้าแต่เช้า”

พระเจ้าวิเทหราช สดับคำมโหสถ ก็ทรงพิโรธ ด้วยทรงเห็นว่า พระนางอุทุมพรเทวี ส่งข่าวไปบอกให้มโหสถรู้ พระองค์ทอดพระเนตรพระเทวี 

มโหสถ รู้กิริยานั้น จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่สมมติเทพ พระองค์ ทรงพิโรธพระพี่นาง ทำไม ข้าพระองค์ ทราบเหตุการณ์ อดีต อนาคต และปัจจุบัน ทั้งสิ้น ถ้าพระองค์ คิดว่า พระพี่นาง บอกความลับให้ข้าพระองค์รู้ ขอพระองค์จงทบทวนดูก่อน ความลับของเสนกะ และปุกกุสะ เป็นต้น ใครเล่า บอกให้ข้าพระองค์รู้ ปัญหากิ้งก่า ก็ตาม ปัญหาเทวดา ก็ตาม ใครบอกข้าพระองค์  เสนกะได้ทำกรรมชั่วไว้ เขาฆ่าหญิงขายตัวคนหนึ่ง ที่สวนไม้รัง ในนครนี้เอง แล้วยึดเอา เครื่องประดับ ห่อด้วยผ้า เก็บไว้ในบ้านของตน ครั้งหนึ่ง เขาอยู่ในที่ลับ ได้บอกเรื่องนี้ให้เพื่อนคนหนึ่งรู้ เสนกะ ได้ทำกรรมชั่วเช่นนี้ ความลับนี้ ข้าพระองค์ รู้ได้อย่างไร”

มโหสถ ได้บอกความลับของคนอื่น ตามที่ได้ยินมา แล้วกราบทูลว่า “ความลับนี้ พวกเขา เปิดเผยเอง ข้าพระองค์ ได้ยินมาด้วยตนเอง ข้าพระองค์ มิได้คิดการเป็นกบฏ แต่เสนกะและพวก นั่นแหละ คิดการกบฏ หากพระองค์มีพระราชประสงค์ จะจับคนคิดการกบฏ จงโปรดจับเสนกะ และพวกเถิด ไม่ใช่จับข้าพระองค์”

พระราชา ตรัสถามเสนกะ และบัณฑิตที่เหลือ ทุกคน ต่างยอมรับว่า จริงตามนั้น จึงรับสั่งให้ควบคุมตัว ไปจองจำเอาไว้ ในเรือนจำ คณะมนตรี ตั้งใจจะฆ่ามโหสถ แต่ตนเอง กลับถูกส่งเข้า เรือนจำทั้งหมด

พระโพธิสัตว์ กราบทูลพระเจ้าวิเทหราช ว่า “ข้าแต่มหาราชเจ้า ข้าพระองค์ กราบทูลว่า  บุคคล ไม่ควรบอกความลับของตน ให้คนอื่นรู้ แต่อาจารย์ทั้ง ๔ คน กราบทูลว่า บอกความลับของตน ให้คนอื่นรู้ได้ จึงถึงความพินาศ เพราะบอกความลับ

เก็บความลับไว้ นั่นแหละดี การเปิดเผยความลับ ไม่ดีเลย บัณฑิต ผู้มีปัญญาอันล้ำลึก เมื่อแผนการ ยังไม่สำเร็จ ก็อดทน เก็บความลับไว้ เมื่อแผนการสำเร็จแล้ว จึงพูดได้ ตามชอบใจ  บัณฑิต ไม่ควรเปิดเผยความลับ ควรรักษาความลับนั้นไว้ เหมือนรักษาขุมทรัพย์ บัณฑิต ไม่ควรบอกความลับแก่สตรี แก่คนไม่ใช่มิตร คนที่เงินล่อซื้อได้ และคนผู้มาเพื่อล้วงความลับ ผู้มีปรีชา ย่อมอดทนต่อคำด่า คำบริภาษ และการลงโทษ จากบุคคลผู้ต้องการรู้ความลับ เหมือนทาส อดทนถูกเจ้านายด่า  

ผู้ฉลาด ไม่ควรเปิดเผยความลับ เมื่อจำเป็นต้องบอกความลับ ในเวลากลางวัน ต้องหา สถานที่ ไม่มีคน เมื่อจะพูดความลับ ในเวลาค่ำคืน อย่าพูดเสียงดังเกินไป เพราะอาจมีคนแอบได้ยิน ความลับ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความลับ จะถูกแพร่งพรายออกไปทันที”

พระเจ้าวิเทหราช ได้สดับคำมโหสถ ก็ทรงพิโรธว่า บัณฑิตของพระองค์ ปองร้ายกันเอง กลับมาลงเอามโหสถว่า เป็นผู้ปองร้ายพระองค์ จึงรับสั่งให้ทหาร นำอาจารย์เสนกะไปประหารชีวิต ตัดหัวเสียบประจาน นอกพระนคร บัณฑิตทั้ง ๔ คน ถูกมัดมือไพล่หลัง เฆี่ยนด้วยไม้เรียว แล้วนำไปสู่ที่ประหาร

มโหสถ กราบทูลขอพระราชทานอภัยโทษว่า “อาจารย์เหล่านี้ เป็นอำมาตย์เก่าของพระองค์  จึงขอพระราชทานอภัยโทษให้เถิด พระเจ้าข้า” พระราชา ทรงพระราชทานอภัยโทษ ไม่ให้ประหารชีวิต ทรงยกให้เป็นทาสมโหสถ แต่มโหสถ ยกให้เป็นอิสระในเวลานั้น พระราชา รับสั่งให้เนรเทศออกจากพระราชอาณาจักร แม้เช่นนั้น มโหสถ ก็ทูลขอพระราชทานอภัยโทษ และขอให้ทรงยกย่องอาจารย์เหล่านั้น ไว้ในฐานันดรเช่นเดิม  

พระราชา ทรงโปรดปรานมโหสถมาก ด้วยทรงดำริว่า มโหสถ มีเมตตาแก่ศัตรูเช่นนี้ แล้วจะไม่ เมตตาต่อประชาชน ได้อย่างไร ตั้งแต่นั้นมา นักปราชญ์ทั้ง ๔ คน ก็หมดพยศ หมดความนับถือ  เหมือนงูพิษ ถูกถอนเขี้ยว เงียบเสียง ไม่กล่าวอะไรอีกเลย

เปิดแผนยึดครองชมพูทวีป

ตั้งแต่นั้นมา มโหสถ ได้ทำหน้าที่ถวายคำแนะนำพระเจ้ากรุงมิถิลานคร สืบมา มโหสถ คิดว่า  อันธรรมดาผู้รักษามหาเศวตฉัตร ซึ่งเป็นราชสมบัติของพระราชา ไม่ควรตั้งอยู่ในความประมาท  เพื่อป้องกันภัยจากภายนอกราชอาณาจักร ที่จะเกิดในกาลข้างหน้า มโหสถ จึงให้เสริมกำแพงพระนคร ใหม่ ให้ใหญ่ และเข้มแข็งขึ้น ให้สร้างหอรบ คูค่าย และซ่อมแซมเรือนเก่าภายในพระนครเอาไว้   

ส่วนภายนอกพระนคร ให้ขุดสระขนาดใหญ่ วางระบบการประปาจากสระนั้น ส่งเข้าไปใช้ในพระนคร ให้ขุดลอกคลอง ให้น้ำไหลเข้าออกสะดวก ใส่ข้าวเปลือกให้เต็มฉางหลวงในพระนคร ให้นำหญ้ากับแก้ และบัวสาย จากพวกดาบสผู้คุ้นเคยในราชสกุล จากหิมวันตประเทศ มาปลูกไว้สำหรับเลี้ยงช้างศึก ม้าศึก ตลอดจนสัตว์เลี้ยงอื่น ๆ และให้ซ่อมแซมศาลาเก่าภายนอกพระนคร  

จากนั้น มโหสถ เริ่มเก็บรวบรวมข้อมูลของพระราชาในราชอาณาจักรต่าง ๆ เพื่อวางแผน  ส่งสายลับไปแทรกซึมอยู่ตามประเทศนั้น มโหสถ ได้สอบถามข้อมูลจากพวกพ่อค้าวาณิชย์ที่เดินทางมาค้าขายในมิถิลานครว่า พระราชาของตนในประเทศนั้น ๆ โปรดปรานอะไร แล้วจดบันทึกไว้อย่างละเอียด ก่อนพวกพ่อค้าวาณิชย์กลับ มโหสถได้จัดงานเลี้ยงฉลองอย่างดี เพื่อเป็นการผูกไมตรี  เมื่อพวกพ่อค้าวาณิชย์กลับไป ก็เรียกทหารของตน ที่ฝึกไว้เป็นสายลับมา จำนวน ๑๐๑ คน  เพื่อทำหน้าที่ จัดส่งเครื่องบรรณาการ ไปถวายกษัตริย์ในราชธานีทั่วชมพูทวีปถึง ๑๐๑ ประเทศ  เมื่อถวายบรรณาการแด่พระราชาเหล่านั้นแล้ว ให้ทำโดยประการที่ จะทำให้พระราชาเหล่านั้น  ไว้วางพระราชหฤทัย แล้วรับราชการในประเทศนั้น ๆ เพื่อคอยดูท่าทีของพระราชาแต่ละประเทศ  แล้วส่งข่าวมาที่มิถิลานคร ส่วนบุตรและภรรยาของทหารสายลับ ก็จะได้รับการเลี้ยงดูเป็นอย่างดี

มโหสถ ได้จารึกชื่อของตน ซ่อนไว้ ที่ฉลองพระบาท พระขรรค์ และสุวรรณมาลา สำหรับให้ทหารสายลับทั้ง ๑๐๑ คน กระจายกันออกไป เพื่อถวายเป็นบรรณาการพระราชาในประเทศต่าง ๆ  ด้วย

พวกทหารสายลับ แต่งตัวอย่างนักแสวงโชคบ้าง อย่างพ่อค้าวาณิชย์บ้าง เดินทางไปในประเทศนั้น ๆ ถวายเครื่องบรรณาการ ซึ่งเป็นที่โปรดปรานของพระราชาแต่ละพระองค์ ตามที่จดบันทึกข้อมูลไว้

พระราชา ตรัสถามถึงธุระที่มา ก็ทูลว่า ต้องการถวายตัวรับราชการในราชสำนัก ครั้นพระราชา   ตรัสถามถึงประเทศที่มา ก็ไม่กราบทูลตามความเป็นจริงว่า มาจากกรุงมิถิลานคร แต่กราบทูลว่า มาจากที่อื่น เมื่อทรงรับไว้แล้ว ก็อยู่รับราชการในนครนั้น ๆ ทำโดยประการต่าง ๆ เพื่อให้พระราชา โปรดปราน

ครั้งนั้น พระราชาแห่งกัมพลนคร พระนามว่า “สังขพลกราช” สั่งให้เตรียมศาสตราวุธ และเรียกระดมไพร่พลเข้ากองทัพ

ทหารสายลับของมโหสถ ที่แทรกซึมอยู่ในกัมพลนคร ทราบความเคลื่อนไหวของราชสำนัก พระเจ้าสังขพลกราช ผิดปกติ จึงส่งข่าวไปบอกมโหสถว่า มีความเคลื่อนไหวไม่ปกติ เกิดขึ้นทางกัมพลนคร เนื่องจากพระเจ้าสังขพลกราช รับสั่งให้เตรียมศาสตราวุธ และเรียกระดมไพร่พลอย่างมากมาย ขอให้มโหสถ ตรวจสอบข่าวจากด้านอื่นดูให้แน่ใจอีกครั้งว่า พระเจ้าสังขพลกราชกำลังจะทำการสิ่งใด

มโหสถให้ลูกนกแขกเต้าที่เลี้ยงไว้ ชื่อ “มาธุระ” ไปสังเกตการณ์พระเจ้าสังขพลกราช ที่กัมพลนครว่า ทำไม จึงตระเตรียมกำลังพล จากนั้น จึงสั่งให้ไปสังเกตการณ์ทั่วชมพูทวีป เพื่อสืบดูความเคลื่อนไหวของพระราชา ในแต่ละประเทศ แล้วนำข่าวมาบอก

มโหสถ คลุกข้าวตอกกับน้ำผึ้ง ให้ลูกนกแขกเต้ากิน ให้ดื่มน้ำผึ้ง เอาน้ำมันที่หุงแล้วนับพันครั้ง ทาขนปีก ให้จับที่ขอบหน้าต่างทิศตะวันออก แล้วปล่อยไป  

ลูกนกแขกเต้า ขนปีกสีเขียวมันระยับ บินทะยานออกไป อย่างรู้หน้าที่ สืบดู จนรู้เหตุการณ์ต่าง ๆ ในราชสำนักของพระเจ้าสังขพลกราชหมดสิ้นแล้ว จึงออกตรวจดูประเทศต่าง ๆ ในชมพูทวีปทั้งหมด จนมาถึงกรุงอุตตร ปัญจาลนคร ในแคว้นกัปปิลรัฐ

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ครองราชสมบัติ ในกรุงปัญจาลนคร มีพราหมณ์นักปราชญ์ ชื่อ เกวัฏฏะ เป็นปุโรหิต คอยถวายคำแนะนำ ในการบริหารราชการแผ่นดิน

ใกล้รุ่งวันหนึ่ง เกวัฏฏปุโรหิต ตื่นขึ้น มองดูไปรอบ ๆ ห้อง เห็นอิสริยยศใหญ่ของตน จากแสงประทีป จึงคิดว่า พระเจ้าจุลนี พระราชทานอิสริยยศใหญ่ ให้เราเช่นนี้ เราควรวางแผนให้พระองค์ เป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ในชมพูทวีป เราเอง ก็จะได้เป็นอัครปุโรหิตของพระองค์ด้วย จึงเข้าเฝ้าพระราชา แต่เช้าตรู่ ทูลถามถึงการบรรทมตามธรรมเนียม แล้วกราบทูลว่า ตนมีข้อราชการที่คิดไว้ อยากจะปรึกษา เมื่อพระราชาทรงอนุญาต ให้พูดไปได้เลย จึงกราบทูลว่า “ภายในพระราชวัง ชื่อว่า สถานที่ลับ ไม่มี ขอเชิญเสด็จไปพระราชอุทยาน” พระราชา ทรงเห็นชอบด้วย จึงเสด็จไปพระราชอุทยาน วางกองรักษาการไว้รอบนอก แล้วเสด็จเข้าสู่พระราชอุทยานกับพราหมณ์ปุโรหิตสองต่อสอง

ขณะนั้น ลูกนกแขกเต้า ที่มโหสถส่งออกไปหาข่าว ได้บินวนสังเกตการณ์อยู่ในกรุงปัญจาลนคร เห็นท่าทางพระเจ้าจุลนี กับพราหมณ์ มีพิรุธ ก็รู้สึกแปลกใจ จึงบินเข้าสู่พระราชอุทยาน จับเร้นอยู่ระหว่างคาคบต้นรัง พราหมณ์เกวัฏฏะ กราบทูลให้พระราชาเก็บเรื่องที่คุยกันวันนี้ ไว้เป็นความลับ ความคิดนี้ จะรู้กันแค่ ๔ หูเท่านั้น ถ้าพระเจ้าจุลนีทำตาม ก็จะได้เป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ที่สุด ในชมพูทวีป

พระเจ้าจุลนี เป็นผู้กระหายอำนาจ สดับคำของพราหมณ์เกวัฏฏะ ก็ทรงยินดี พราหมณ์เกวัฏฏะ ได้กราบทูลความคิดของตนว่า “ขอให้พระองค์ เรียกระดมพล จัดกองทัพใหญ่ ไปล้อมเมืองต่าง ๆ  เอาไว้ก่อน จากนั้น ข้าพระองค์ จะเข้าไปเจรจา เกลี้ยกล่อมให้พระราชาในเมืองนั้น ๆ ยอมวางอาวุธ อย่าคิดรบ ราชสมบัติ ก็จะยังคงอยู่ และจะยังคงเป็นพระราชาปกครองบ้านเมืองตามเดิม  หากเลือกรบ ก็จะมีแต่ความพ่ายแพ้อย่างเดียว เพราะกองทัพของเรา ล้อมไว้หมดทุกด้านแล้ว  เมื่อพระราชาเหล่านั้น ทำตาม พวกเราจะจับพระราชาทั้งหมด ไว้เป็นตัวประกัน ถ้าไม่ทำตาม  ก็จะทำสงครามรบหักเอาพระนคร แล้วสำเร็จโทษพระราชาพระองค์นั้นเสีย ควบคุมกองทัพของเมืองนั้น เข้ากับกองทัพของเรา เคลื่อนไปยึดเมืองอื่นต่อไป จนหมดทั่วทั้งชมพูทวีป จากนั้น  จึงควบคุมตัวพระราชาทั้งหมด ไปเมืองเรา จัดพิธีฉลองชัยชนะในพระราชอุทยาน ให้พระราชา ทั้งหมด ดื่มสุราผสมยาพิษ เมื่อพระราชาทั้งหมด สิ้นพระชนม์แล้ว จึงเอาศพไปทิ้งในแม่น้ำคงคา  ราชธานีทั่วชมพูทวีป จะอยู่ในเงื้อมพระหัตถ์ของพระองค์ พระองค์ จะเป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ในชมพูทวีป เพียงพระองค์เดียว”  

พราหมณ์เกวัฏฏะ กราบทูลเตือนพระราชาว่า “ความคิดนี้ รู้กันแค่ ๔ หู เท่านั้น บุคคลอื่นให้ล่วงรู้ไม่ได้ เป็นเด็ดขาด ขอพระองค์ อย่าชักช้า รีบยกกองทัพออกเลยทีเดียว”

เมื่อพราหมณ์กับพระราชา วางแผนยึดครองชมพูทวีป จนตกเย็น ลูกนกแขกเต้ามาธุระ แอบฟังอยู่บนต้นไม้ จึงทำทีเป็นบินลง จับกิ่งไม้รังกิ่งหนึ่ง ถ่ายขี้ลงถูกหัวพราหมณ์เกวัฏฎะ พอพราหมณ์เกวัฏฏะแหงนหน้าขึ้น ร้องว่า “นี้ อะไรกัน” ก็ถ่ายขี้ ให้ตกลงในปากพราหมณ์ แล้วส่งเสียงร้อง บินขึ้น จากกิ่งไม้รัง กล่าวว่า “พราหมณ์ชั่ว แกคิดว่า แผนการของแก รู้กันแค่ ๔ หู เท่านั้นหรือ ตอนนี้รู้เป็น ๖ หูแล้ว และจะรู้เพิ่ม เป็น ๘ หู แล้วรู้ต่อ ๆ ไป กันอีกหลายร้อยหูทีเดียว”

เมื่อทหารร้องบอกให้ช่วยกันจับ ก็บินทะยานอย่างเร็ว ดุจลมพัด ไปสู่กรุงมิถิลานคร ตรงไปสู่เคหสถานแห่งมโหสถบัณฑิต

โดยปกติ ถ้าลูกนกแขกเต้า คิดว่า ข่าวนั้น ควรบอกให้มโหสถ รู้เพียงคนเดียว ก็จะลงจับที่บ่ามโหสถ ถ้านางอมราเทวี ฟังด้วยได้ ก็ลงจับที่ตัก ถ้าคนอื่น ฟังด้วยได้ ก็จะลงจับที่พื้น แต่ครั้งนี้ นกสุวโปดกมาธุระ ลงจับที่บ่ามโหสถ ผู้คนในเรือนเห็นเช่นนั้น ก็รู้โดยนัยว่า เป็นความลับ จึงพากัน หลบไป

มโหสถบัณฑิต พาลูกนกแขกเต้า ขึ้นบนเรือน จากนั้น ลูกนกแขกเต้า จึงแจ้งเรื่องทั้งหมด ให้มโหสถทราบ เมื่อมโหสถบัณฑิต ถามว่า พระเจ้าจุลนี จะทำตามคำแนะนำของพราหมณ์หรือไม่ นกสุวโปดก ก็ยืนยันว่า พระเจ้าจุลนี จะทำตาม จากนั้น มโหสถ ให้นกสุวโปดก นอนในกรงทองคำ  มีเครื่องลาดอ่อนนุ่ม แล้วคิดว่า เห็นที พราหมณ์เกวัฏฎะ จะไม่รู้จักมโหสถบัณฑิตเสียแล้ว จึงมีคำสั่งให้อพยพประชาชน ถ่ายเทครอบครัวสกุลเข็ญใจในเมือง ออกไปอยู่นอกเมือง แล้วนำสกุลมีอิสริยยศ  ซึ่งอยู่ตามชนบทต่าง ๆ เข้ามาอยู่ภายในกำแพงพระนคร ให้สะสมเสบียงและยุทธภัณฑ์ไว้ให้พร้อม

ฝ่ายพระเจ้าจุลนี เชื่อพราหมณ์เกวัฏฎะ ทรงแวดล้อมด้วยหมู่เสนาอำมาตย์ เคลื่อนกองทัพ ออกจากกรุงปัญจาลนคร เสด็จไปล้อมเมืองเล็กแห่งหนึ่งเอาไว้ จากนั้น จึงให้พราหมณ์เกวัฏฏะ เข้าไปเจรจา ให้ยอมจำนน และเข้ายึดเมืองนั้นไว้ ในอำนาจของตน แล้วรวมกองทัพทั้งสองเมือง ให้เป็นกองทัพเดียวกัน ไปล้อมเมืองอื่นอีกต่อไป จนสามารถยึดนครทั่วชมพูทวีปทั้งหมด ไว้ในอำนาจของพระองค์ ยกเว้นมิถิลานครของพระเจ้าวิเทหราช เพียงนครเดียว

สายลับที่มโหสถวางไว้ ก็ส่งข่าวถึงมโหสถ ตลอดเวลาว่า “ขณะนี้ นครทั้งหมดในชมพูทวีป ถูกพระเจ้าจุลนี ยึดไว้แล้ว อย่าได้ประมาท” ฝ่ายมโหสถ ส่งข่าวตอบไปยังสายลับว่า “เราไม่ได้นิ่งนอนใจ ได้เตรียมการรับมือไว้แล้ว ขอพวกท่าน อย่าได้วิตก พวกท่าน อยู่ท่ามกลางศัตรู  จงอย่าได้ประมาท”

นับตั้งแต่พระเจ้าจุลนี รับสั่งให้เคลื่อนพลไปล้อมเมือง ๆ หนึ่งไว้ เมื่อยึดได้ ก็สมทบกับเมืองนั้น  ยกไปตีเมืองอื่น ต่อไป จนกองกำลัง เพิ่มมากขึ้น กลายเป็นกองทัพใหญ่ ใช้เวลายกทัพไปยึดเมืองนั้น ๆ  ถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน ก็สามารถครอบครองแผ่นดินทั่วชมพูทวีป ยกเว้นมิถิลานคร พระองค์ตรัสกับเกวัฏฎปุโรหิตว่า “จากนี้ไป เราจะยกไปตีมิถิลานครของพระเจ้าวิเทหราช”

ปุโรหิต ทูลทัดทานว่า “การจะยึดนครที่มโหสถอยู่ ต้องคิดให้หนัก เพราะมโหสถ มีความ รอบรู้ ฉลาดในการวางแผนยุทธศาสตร์ ทั้งเมือง ก็อยู่ห่างไกล เดินทัพลำบาก พวกทหาร จะอ่อนล้า  อีกอย่างหนึ่ง มิถิลานคร ก็เป็นแค่เมืองเล็ก จึงไม่คุ้ม กับการยกทัพใหญ่ ไปตีเอาเมืองเล็ก ๆ เช่นนี้  ขอพระองค์ อย่าทรงอยากได้ราชสมบัติในมิถิลานครเลย พระเจ้าข้า”

บรรดากษัตริย์เมืองต่าง ๆ ที่ถูกยึดตัวมา ต่างก็สนับสนุน ให้ยกกองทัพไปตีมิถิลานคร เมื่อยึดกรุงมิถิลานครได้แล้ว จึงค่อยฉลองชัยชนะกันอย่างยิ่งใหญ่

เกวัฏฏะ ทูลทัดทาน ไม่ให้ยกกองทัพ ไปยึดมิถิลานคร เพราะถึงอย่างไร พระราชาในวิเทหรัฐ ก็เหมือนตกอยู่ในอำนาจของพระองค์อยู่แล้ว พระเจ้าจุลนี ทรงเชื่อปุโรหิต เมื่อไม่มีการเคลื่อนทัพ  ไปตีมิถิลานคร พระราชาจากเมืองต่าง ๆ จึงเตรียมจะเสด็จกลับนครของตน

สายลับ ส่งข่าวไปแจ้งมโหสถ ให้ทราบว่า “พระเจ้าจุลนี แวดล้อมด้วยพระราชาจากประเทศ ต่าง ๆ ทั่วชมพูทวีป ประชุมเตรียมจะยกทัพ มาตีกรุงมิถิลานคร แต่แล้ว ก็ยกเลิกแผนการ เพราะเกวัฏฏปุโรหิต ทูลทัดทานเอาไว้”  

มโหสถ ส่งข่าวตอบให้สายลับคอยดูท่าทีของพระเจ้าจุลนี ต่อไป จะต้องมีแผนการอะไรที่สายลับ ยังไม่รู้

พระเจ้าจุลนี ทรงปรึกษากับอาจารย์เกวัฏฏะว่า “จะทำอย่างไร ต่อไป” เกวัฏฏพราหมณ์  กราบทูลว่า “ให้เจ้าหน้าที่ ประดับอุทยาน จัดเตรียมสุรา อาหาร อย่างดี เพื่อจัดพิธีเฉลิมฉลองชัยชนะ” สายลับ ได้ส่งข่าวไปแจ้งมโหสถว่า ขณะนี้ ที่ปัญจาลนคร กำลังจะมีการเตรียมฉลองชัยชนะอย่างยิ่งใหญ่ แต่สายลับไม่ได้ล่วงรู้ว่า พระเจ้าจุลนี วางแผนวางยาพิษในสุรา เพื่อฆ่าพระราชาในชมพูทวีปทั้งหมด

มโหสถ รู้แผนการนั้น จากลูกนกแขกเต้า จึงส่งข่าวตอบสายลับไปว่า “หากรู้วันเฉลิมฉลองที่แน่นอนแล้ว ให้ส่งข่าวมาบอก”

มโหสถ คิดว่า เมื่อเรา ยังมีลมหายใจอยู่ พระราชาทั้งหมด ไม่ควรสิ้นพระชนม์ชีพ เราจะเป็นที่พึ่งของพระราชาเหล่านั้น จึงเรียกเหล่าทหารบริวาร ซึ่งเป็นสหชาติ ๑,๐๐๐ คนนั้น มาสั่งการว่า  “พระเจ้าจุลนี เตรียมวางยาพิษ พระราชาทั้งหมด พวกท่าน จงไปสร้างความวุ่นวายในงานเฉลิมฉลอง ขณะที่พระราชาพระองค์อื่น ๆ ยังไม่นั่งประจำที่ ให้พวกท่าน ไปยึดพระราชอาสน์ ถัดจากพระเจ้าจุลนีเอาไว้ก่อน แล้วประกาศว่า เป็นพระราชอาสน์แห่งพระราชาของพวกเรา  เมื่อข้าราชการ ฝ่ายปัญจาลนคร กล่าวว่า พวกท่าน เป็นคนของใคร ให้ตอบว่า เป็นข้าราชการ ของพระเจ้าวิเทหราช เมื่อถูกถามว่า ขณะที่พวกเรา ไปล้อมยึดเมืองต่าง ๆ ไว้ ถึง ๗ ปี ๗ เดือน ๗ วัน ไม่เคยเห็นหน้าพระเจ้าวิเทหราช แม้แต่วันเดียว แล้วยังจะมีหน้า มาแย่งที่นั่ง ได้อย่างไร พวกเจ้า จงไปนั่งต่อท้ายแถว ให้พวกท่าน เถียงว่า ในสถานที่แห่งนี้ ยกเว้นพระเจ้าจุลนีแล้ว พระราชาพระองค์อื่น ไม่มีใคร ยิ่งใหญ่กว่าพระเจ้าวิเทหราช พระราชาของเรา จงทุ่มเถียงให้หนักขึ้นว่า  ถ้าพวกเราไม่ได้พระราชอาสน์นี้ เพื่อพระราชาของพวกเรา ก็อย่าหวังว่า พวกท่าน จะได้จัดงานฉลองดื่มสุรา เมื่อพวกเขาไม่ยอม ก็โวยวายกันขึ้น แสดงอาการอันธพาล ก้าวร้าว ดุร้าย  ทำลายข้าวของ ทำให้พวกเขาหวาดกลัว

จากนั้น ให้พวกท่าน ช่วยกันทุบไหสุรา เทราดปลา และเนื้อ ให้กินไม่ได้ แล้วจู่โจมเข้าไปท่ามกลางเหล่าแม่ทัพ อย่างรวดเร็ว ประกาศให้รู้ว่า พวกเรา เป็นทหารของมโหสถแห่งกรุงมิถิลานคร ใครหน้าไหนกล้า ก็เข้ามาจับ จากนั้น จึงถอนตัวออกมา ทุกอย่าง ต้องรวดเร็ว ดุจเหล่าอสูร พุ่งทะยานเข้าไปสู่เทพนคร แล้วจากไป เหมือนสายลม”

เหล่าทหารสหชาติของมโหสถ รับคำสั่งแล้ว ประชุมวางแผนการกัน จัดเตรียมอาวุธให้พร้อม  มุ่งหน้าสู่กรุงปัญจาลนคร เข้าสู่พระราชอุทยานของพระเจ้าจุลนี

ภายในพระราชอุทยานนั้น ถูกตกแต่งไว้อย่างดงาม ยกเศวตฉัตรขึ้นตั้ง ทอดพระราชอาสน์ สำหรับพระราชาทั้ง ๑๐๑ พระองค์ ไว้ตามลำดับ ทหารของมโหสถ เคลื่อนไหวอย่างว่องไว จนทหาร ฝ่ายปัญจาลนคร ตั้งตัวไม่ทัน พวกเขา ได้ทำทุกอย่าง ตามที่มโหสถสั่งการ ทำให้มหาชน เกิดเอิกเกริก  โกลาหลขึ้น จนงานเฉลิมฉลองชัยชนะ พังราบลง แล้วถอนตัวออกมา มุ่งหน้ากลับมิถิลานคร เหมือน สายลมวูบผ่าน

          พระเจ้าจุลนี ทราบเหตุที่เกิดขึ้น ก็ทรงพิโรธว่า พวกมิถิลานคร ทำลายแผนการของพระองค์  พังย่อยยับหมด ฝ่ายพระราชาทุกพระองค์ ก็พิโรธว่า พวกมิถิลานคร ทำให้พวกตนอดดื่มสุราฉลองชัยชนะ โดยหารู้ไม่ว่า เป็นสุราผสมยาพิษ ส่วนกองทัพ ก็ขัดใจว่า งานถูกล้มเลิก พวกตนอดดื่มสุราในงานฉลองชัยชนะอันยิ่งใหญ่

พระเจ้าจุลนี ตรัสเรียกพระราชาทั้งหมดมา รับสั่งว่า “พวกเรา จะยกทัพไปเหยียบกรุงมิถิลานคร ให้ราบเป็นหน้ากลอง จับพระเจ้าวิเทหราช ตัดหัว แล้วเหยียบหน้า ให้สาสมใจ  จึงค่อยร่วมกัน ดื่มฉลองชัยชนะ” พระองค์ สั่งให้จัดเตรียมกองทัพ แล้วเสด็จไปปรึกษาราชการลับกับเกวัฏฏปุโรหิต ว่า “พวกเรา จะจับศัตรูที่ทำลายงานมงคลของเรา ขณะนี้ ได้จัดเตรียมกองทัพถึง ๑๘ อักโขภินี^๑๑ พร้อมด้วยพระราชาทั้งหมด ไปมิถิลานคร ขอให้ท่านอาจารย์ไปด้วย”

เกวัฏฏปุโรหิต คิดว่า ถึงอย่างไรก็ไม่สามารถเอาชนะมโหสถได้ การศึกครั้งนี้ จะทำให้ปัญจาลนคร พ่ายแพ้ ย่อยยับ อย่างแน่นอน จะต้องทำให้พระราชา เลิกล้มความตั้งใจ จึงกราบทูลว่า  “ข้าแต่มหาราช พระองค์ อย่าหลงกลมโหสถ นั่น หาใช่เป็นแผนการของพระเจ้าวิเทหราชไม่  แต่เป็นแผนการของมโหสถ มโหสถ ได้วางแผนรักษากรุงมิถิลานครเอาไว้ อย่างเข้มแข็ง ดุจพญาราชสีห์รักษาถ้ำ ใคร ๆ ไม่สามารถกล้ำกรายเข้าไปใกล้ได้ การศึกครั้งนี้ จะทำให้พวกเรา พ่ายแพ้อย่างย่อยยับ ไม่ควรยกทัพไปกรุงมิถิลานคร”

พระเจ้าจุลนี หลงในอำนาจว่า พระองค์ เป็นกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่ มีกองทัพที่มีแสนยานุภาพมาก  จึงตรัสว่า “มโหสถ เพียงคนเดียว จะมีน้ำยาอะไร การศึก รบด้วยกำลังทหารที่แข็งแกร่ง พระองค์มีพระราชาจากนานาประเทศ ล้วนชำนาญศึก และมีกองกำลังทหารที่เข้มแข็งถึง ๑๘ กองทัพ ล้วนแกล้วกล้า”

พระเจ้าจุลนี ราชาแห่งปัญจาลนคร สั่งเคลื่อนพล เสด็จออกไปด้วยแสนยานุภาพอันยิ่งใหญ่  โดยไม่ยอมฟังคำทัดทานของเกวัฏฏปุโรหิต

เมื่อปุโรหิต ไม่อาจทัดทานพระเจ้าจุลนีได้ ก็โดยเสด็จไปในกองทัพ ด้วยความจำใจ

๑๑ อักโขภินี เป็นจำนวนนับอย่างสูง คือ ๑ มีศูนย์ตามด้วย ๔๒ ตัว หมายถึง กองทัพ ที่มีกองกำลังพร้อมทุกอย่าง

ข่าวศึกจากสายลับ

ครั้นทหารของมโหสถ กลับถึงกรุงมิถิลานครแล้ว ได้รายงานให้มโหสถทราบ แม้สายลับก็รายงานสถานการณ์ ให้รู้ล่วงหน้าว่า “ขณะนี้ พระเจ้าจุลนี พร้อมทั้งพระราชา ๑๐๑ พระองค์เคลื่อนพลที่มีกองกำลังแสนยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ออกจากปัญจาลนคร มุ่งหน้าสู่มิถิลานครแล้ว  ท่านบัณฑิต อย่าได้ประมาท”

สายลับ รายงานความเคลื่อนไหวของกองทัพพระเจ้าจุลนี ให้มโหสถ ทราบเป็นระยะ  ตลอดเส้นทางการเดินทัพว่า วันนี้ เคลื่อนพลถึงไหนแล้ว วันนี้ กำลังจะเข้าแดนกรุงมิถิลานครแล้ว และ วันนี้ ล้ำแดนมิถิลานครเข้ามาแล้ว ยิ่งทำให้มโหสถ เพิ่มความระมัดระวังมากขึ้น

ส่วนพระเจ้าวิเทหราช ทรงสดับข่าวลือ ที่บอกต่อ ๆ กันมาว่า พระเจ้าจุลนี จะกรีธาทัพมายึดเมืองของพระองค์

พระเจ้าจุลนี พร้อมด้วยกองทัพ เสด็จมาถึงมิถิลานคร ตั้งแต่หัวค่ำ ถือคบเพลิงนับแสนดวง  ส่องมรรคา สว่างไสวไปทั่ว แล้วสั่งให้กองทัพช้าง กองทัพม้า กองทัพรถ กระจายกำลังออกไปล้อมเมืองมิถิลาเอาไว้ โดยรอบประมาณกำหนดทั้งสิ้น ๗ โยชน์

ขณะนั้น มิถิลานคร ถูกกลบด้วยศัพท์สำเนียงแห่งรถม้าศึก และดุริยางค์ดนตรีแห่งกองทัพ สว่างไสว ไปทั่ว ด้วยแสงประทีป และแสงเครื่องประดับเกราะ กระทบไฟ เหล่าพลนิกาย ต่างส่งเสียงบันลือลั่น  คำรณร้อง ข่มขวัญ ปานประหนึ่งแผ่นดิน จะถล่มทลาย

คณะมนตรีแห่งมิถิลานคร ประกอบด้วยเสนกะ ปุกกุสะ กามินทะ และเทวินทะ ได้ยินเสียงโห่ร้องโกลาหล ยังไม่รู้เรื่อง ก็เข้าเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช กราบทูลให้ทรงพิจารณาเสียงโห่ร้องอื้ออึงนั้น ว่า เป็นเสียงอะไร

ขณะที่พระเจ้าวิเทหราช สดับคำถวายรายงานจากคณะมนตรี พระองค์ทรงคิดว่า พระเจ้าพรหมทัต เสด็จมาแล้ว จึงเปิดหน้าต่าง ทอดพระเนตรออกไปนอกกำแพงพระนคร ก็พบว่าเป็นจริง ตามที่ทรงคาดการณ์ไว้

พระองค์ ทรงตกใจ ทั้งกลัวตาย เหมือนทรงเห็นมฤตยู สยายปีกอยู่เบื้องหน้า ทรงทราบชัดว่า  ชีวิตของพระองค์ คงจะหมดสิ้นในวันพรุ่งนี้ วูบความคิดพระองค์ ทรงคิดถึงชีวิต คิดถึงพระเทวี และมหาเศวตฉัตร แล้วประทับนั่ง ทอดอาลัย อยู่กับคณะมนตรี

ส่วนมโหสถ รู้ว่า พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ยกทัพมาถึงแล้ว ก็มิได้ครั่นคร้าม ดุจพญาราชสีห์  องอาจอยู่ในถ้ำของตน เมื่อสั่งการเตรียมรักษาพระนครอย่างเข้มแข็งเสร็จแล้ว จึงขึ้นสู่พระราชนิเวศน์ เข้าเฝ้าถวายรายงานพระราชา

พระเจ้าวิเทหราช ทอดพระเนตรเห็นมโหสถมาเฝ้า ก็ค่อยใจชื้นขึ้นมา ทรงดำริว่า ยกเว้นมโหสถ บุตรเราแล้ว ไม่มีใคร สามารถแก้ไขสถานการณ์อันคับขันเลวร้ายนี้ได้ จึงตรัสว่า “มโหสถลูกพ่อ  พระเจ้าจุลนีพรหมทัต แห่งปัญจาลนคร ยกทัพมหึมา มาล้อมมิถิลานครของเราเอาไว้ กองทัพ กรุงปัญจาลนคร มากมายเหลือคณานับ ทั้งกองช่างโยธา กองพลทหารราบ ล้วนแกล้วกล้า ลูก ฟังเสียงนั่นสิ อื้ออึงด้วยเสียงกลอง เสียงสังข์ และหอกดาบ กระทบกัน มีธงศึก โบกสะบัด  เกลื่อนกล่นด้วยกองทัพช้าง กองทัพม้า เพียบพร้อมด้วยเหล่าทหาร ที่มีฝีมือ แข็งแกร่ง ด้วยเหล่าทแกล้วทหารกล้า ในกองทัพนี้ มีบัณฑิตที่ปรึกษา ถึง ๑๐ คน ล้วนเป็นผู้ฉลาด มีปัญญา ประชุมกัน วางแผนตลอดเวลา ทั้งยังมีพระชนนีของพระเจ้าจุลนี เป็นที่ปรึกษาคนที่ ๑๑ ทรงสั่งสอนชาวปัญจาลนคร นอกจากนั้น ยังมีพระราชา ๑๐๑ พระองค์ ผู้ชำนาญศึก ตามเสด็จพระเจ้าปัญจาละ พระราชาทุกพระองค์ ถูกชิงแผ่นดิน กลัวภัย จึงยอมทำตามพระเจ้าปัญจาละ แม้ไม่ปรารถนาที่จะเสด็จมา ก็จำต้องพูดเอาใจพระเจ้าจุลนี โอนอ่อนผ่อนตาม แล้วเสด็จร่วมทัพมาด้วย มโหสถลูกพ่อ กรุงมิถิลานครของเรา ถูกกองทัพพระเจ้าจุลนี โอบล้อมไว้ถึง ๓ ชั้น พวกเรา จะทำอย่างไรกัน”

เทวี จอมนางเเห่งวังหลวง

บรรดาที่ปรึกษาราชการแผ่นดิน แห่งกรุงปัญจาลนครนั้น พระนางสลากเทวี พระชนนีของพระเจ้าจุลนี เป็นบัณฑิตคนที่ ๑๑ ทรงพระปัญญา ยิ่งกว่าบัณฑิตทุกคน พระองค์ทรงสั่งสอน กองทัพปัญจาลนคร ให้มีความฉลาด รอบรู้ในยุทธศาสตร์ และกิจต่าง ๆ

เล่ากันมาว่า วันหนึ่ง มีชายคนหนึ่ง ถือของ ๓ อย่าง คือ ข้าวสาร ๑ ทะนาน ข้าวสุก ๑ ห่อ  และเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ เดินข้ามแม่น้ำ ครั้นเดินลุยลงไปแล้วว่ายน้ำ จนถึงกลางแม่น้ำ ก็กลัว  ไม่กล้าว่ายไปต่อ จึงว่ายกลับมา ร้องบอกผู้คน ที่ยืนอยู่ริมฝั่งว่า ผู้ที่สามารถนำตนข้ามน้ำได้อย่างปลอดภัย จะให้ของที่ตนชอบที่สุด

ชายคนหนึ่ง สามารถนำเขาข้ามไปได้อย่างปลอดภัย แล้วทวงสิ่งของตามที่ตกลงกันไว้  เขาตอบว่า “ท่านจงเอาข้าวสารหนึ่งทะนาน หรือข้าวสุกหนึ่งห่อ ไป” ชายผู้พาข้ามฟาก กล่าวว่า  “เรา ไม่คิดชีวิต พาท่านข้ามฟาก เพราะต้องการกหาปณะ ไม่ใช่ต้องการข้าวสาร และข้าวสุก  แต่ต้องการเงิน” ชายผู้ว่าจะให้ของที่ตนชอบที่สุดนั้น กล่าวว่า “เราบอกว่า จะให้สิ่งที่ตนชอบจากของ ๓ อย่าง นั้น เรา ก็ได้ให้แล้ว ถ้าอยากได้ ก็เอา ไม่อยากได้ ก็ตามใจ” ต่างคน ต่างทุ่มเถียง กันขึ้น อย่างแรง ไม่มีใครยอมใคร ชายผู้พาข้ามฟาก จึงพาชายผู้ว่าจะให้ของ ไปยังสถานที่วินิจฉัย แจ้งให้อำมาตย์ผู้วินิจฉัยคดีความ ทราบถึงสาเหตุ

ฝ่ายพวกอำมาตย์ ผู้วินิจฉัยคดีความ ได้ฟังข้อความทั้งหมด เห็นว่า เงินตั้ง ๑,๐๐๐ กหาปณะ  มากเกินไป สำหรับจะเป็นค่าจ้างนำคนข้ามฟาก จึงวินิจฉัยให้รับข้าวสาร หรือข้าวสุก ตามนั้น   ชายผู้พาข้ามฟาก ไม่ยอมรับในคำตัดสินของอำมาตย์ จึงไปร้องเรียนกับพระราชา

ฝ่ายพระเจ้าจุลนี ให้เรียกพวกอำมาตย์ผู้วินิจฉัยคดีความทั้งหมดมาถาม ทรงฟังคำของชายทั้ง ๒ คน จากพวกอำมาตย์ผู้วินิจฉัย เมื่อไม่ทรงทราบจะตัดสินอย่างไร จึงทรงยึดเอาตามคำวินิจฉัย ของพวกอำมาตย์ ชายผู้พาข้ามฟาก ได้ฟังพระราชวินิจฉัย ก็พูดขึ้นหน้าพระที่นั่งว่า “ข้าพระองค์ยอมสละชีวิต นำเขาข้ามแม่น้ำ ตามที่ตกลงกันไว้ พระองค์ ยังตัดสินให้แพ้คดีได้”

ขณะนั้น พระนางสลากเทวี พระชนนีของพระเจ้าจุลนี ประทับนั่งอยู่ไม่ไกล ทรงทราบว่า  พระราชา วินิจฉัยไม่ถูกต้อง จึงตรัสว่า “ลูกตัดสินคดีความ ถูกต้องแล้วหรือ” พระเจ้าจุลนี ทูลว่า  “ลูก รู้เท่านี้ ถ้าเสด็จแม่ ทราบมากกว่านี้ ก็ทรงตัดสินใหม่เถิด”

พระนางสลากเทวี จึงรับสั่งให้เรียกชายผู้ว่าจะให้ของที่ตนชอบมากที่สุดมา รับสั่งให้นำของทั้ง ๓ อย่าง มาวางไว้ที่พื้น แล้วตรัสถามว่า “เมื่อเจ้าลอยคออยู่ในน้ำ เจ้าบอกกับชายผู้พาเจ้าข้ามฟาก คนนี้ ว่าอย่างไร” เขากราบทูลว่า “ถ้าใคร พาข้ามฟากได้ จะให้ของที่มีค่า ที่ข้าพระองค์ชอบใจที่สุด” พระนางรับสั่งว่า “ถ้าอย่างนั้น เจ้าจงหยิบของมีค่า ที่เจ้าชอบใจมากที่สุด ขึ้นมาดู” ชายเจ้าของทรัพย์ จำใจหยิบถุงเงินขึ้นมา

พระนาง ตรัสถามว่า “เจ้าชอบเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะนี้ มากที่สุดหรือ” ชายคนดังกล่าว ทูลตอบว่า “พระเจ้าข้า” พระนาง ตรัสถามต่อไปอีกว่า “เจ้าพูดกับชายผู้พาเจ้าข้ามฟากว่า  จะให้ของที่เจ้าชอบใจที่สุด จากของ ๓ อย่างนี้ ใช่หรือไม่” ชายคนดังกล่าว รับว่า ได้พูดเช่นนั้น  พระนาง จึงรับสั่งว่า “ถ้าเช่นนั้น เจ้าจงให้เงินแก่ชายผู้พาเจ้าข้ามฟาก” เขาได้ฟังคำตัดสิน ก็ถึงกับร้องไห้ เสียดายเงิน แต่จำต้องส่งให้แก่ชายที่พาตนข้ามฟาก

พระเจ้าจุลนี และเหล่าอำมาตย์ เห็นด้วยกับคำตัดสินของพระชนนีนั้น ต่างแซ่ซ้องสรรเสริญ พระนาง

ตั้งแต่นั้นมา ความที่พระนางเจ้าสลากเทวี พระราชชนนีของพระเจ้าจุลนี เป็นผู้ทรงพระปัญญา  ก็เป็นที่เล่าขานไปทั่วกรุงปัญจาลนคร

กลศึกมโหสถ

มโหสถ ได้สดับพระดำรัสของพระเจ้าวิเทหราช ก็ทราบว่า พระองค์ กลัวเกินไป เว้นตนเองแล้ว  ไม่มีใคร เป็นที่พึ่งของพระองค์ได้ จึงปลอบโยนให้พระองค์เบาพระทัย

มโหสถ มิได้ครั่นคร้ามต่อกองทัพของปัญจาลนคร ดุจพญาราชสีห์องอาจอยู่ในถ้ำของตน  กราบทูลพระเจ้าวิเทหราชว่า “พระองค์ อย่าทรงกลัวเลย อย่าทรงเป็นทุกข์เรื่องสงคราม จงเสวย ราชสมบัติ ให้เป็นสุขเถิด ข้าพระองค์ จะทำกองทัพนี้ ให้แตกพ่าย หนีไป เหมือนคนเงื้อก้อนดินไล่กา เหมือนคนขึ้นธนูไล่ลิง”

มโหสถ ปลอบพระราชา ให้เบาพระทัยแล้ว จึงออกมาสั่งการ ตีกลองเป็นสัญญาณ แจ้งให้ชาวพระนคร จัดงานมหรสพภายในพระนคร ให้ประชาชนดื่มฉลองกันอย่างยิ่งใหญ่ เล่นดนตรี ดีดสี  ตีเป่า ฟ้อนรำ โห่ร้อง เฮฮา ตบมือ ส่งเสียง ให้เอิกเกริก ราวกับมิถิลานคร มิได้ถูกโอบล้อมด้วยข้าศึก  ค่าใช้จ่ายในการจัดมหรสพทั้งหมด มโหสถบัณฑิต จะเป็นผู้รับผิดชอบ

ครั้นชาวพระนคร เห็นมโหสถ มิได้มีความหวาดหวั่นพรั่นพรึงต่อกองทัพที่อยู่เบื้องหน้า จึงรู้สึกเบาใจ ได้ทำตามที่มโหสถสั่ง เสียงมหรสพจากภายในพระนคร สะท้อนกึกก้องออกไปถึงประชาชนที่อยู่นอกกำแพงเมือง ประชาชนเดินเข้าออกทางประตูน้อยขวักไขว่  โดยไม่มีการตรวจตราเข้มงวดราวกับมิถิลานคร ไม่ได้อยู่ในระหว่างสงคราม

พระเจ้าจุลนี สดับเสียงกึกก้องโกลาหล ด้วยศัพท์สำเนียงดนตรี ภายในกรุงมิถิลานคร  จึงตรัสถามพวกอำมาตย์ว่า “เพราะเหตุไร เมื่อพระองค์นำกองทัพ มาล้อมเมืองไว้ อย่างแน่นหนา  ชาวเมือง ไม่ได้มีความหวาดกลัว หรือพรั่นพรึง แต่ประการใด กลับร่าเริง ยินดี ตบมือ ฟ้อนรำ  ขับร้องกัน อย่างมีความสุข”

สายลับที่มโหสถวางไว้ ได้เพ็ดทูลพระเจ้าจุลนีว่า พวกตนมีกิจอย่างหนึ่ง จึงแอบลักลอบปะปนผู้คน เข้าไปในเมืองทางประตูน้อย เห็นประชาชนชาวเมือง จัดแสดงมหรสพฉลองกันอย่างยิ่งใหญ่  จึงได้สอบถามว่า พระราชาทั่วชมพูทวีป ยกกองทัพมา ล้อมเมืองไว้ ทำไม จึงยังมัวประมาทกันเช่นนี้  

พวกชาวเมือง บอกว่า เมื่อยังทรงพระเยาว์ พระราชาของพวกตน มีความปรารถนาว่า  จะครอบครองชมพูทวีป เมื่อเมืองถูกพระราชาทั่วชมพูทวีป ยกทัพมาล้อมไว้ พระองค์จึงให้มีการ มหรสพ เพราะพระองค์ จะได้มีโอกาสแผ่เดชานุภาพ ไปทั่วชมพูทวีป โดยไม่ต้องยกกองทัพออกไปรบพุ่งเอาให้เหนื่อย วันนี้ ความปรารถนาของพระองค์ สำเร็จแล้ว ทางราชการ จึงประกาศให้ชาวเมือง เล่นมหรสพ ฉลองกันอย่างยิ่งใหญ่

พระเจ้าจุลนี สดับคำสายลับของมโหสถ ทรงพิโรธอย่างยิ่ง รับสั่งให้ทหาร เข้าจู่โจม ทำลายคูค่าย หอรบ และกำแพงพระนคร เพื่อจะเข้าเมือง ไปจับพระเจ้าวิเทหราชฆ่าให้ได้

พลันที่คำสั่ง ถูกถ่ายทอดลงไป คลื่นทหารกล้า ทุกกองรบ ก็ไหลบ่า ไปยังหอรบ ใกล้ประตู พระนคร อย่างกระหายสงคราม แต่ก็ถูกกองทัพมโหสถ ตีกระทบกลับมาอย่างเข้มแข็ง กองทัพพระเจ้าจุลนี ไม่สามารถเข้าเมืองทางประตูพระนคร จึงถอยกลับลงคู เปลี่ยนเป้าหมาย มาทำลายกำแพง เหล่าทหารฝ่ายกรุงมิถิลานคร ที่ประจำการอยู่บนเชิงเทิน ก็ยิงด้วยลูกศร แทงด้วยหอกและโตมร อย่างห้าวหาญ ต่างด่าทอ ข่มขู่ พูดยั่วโทสะต่าง ๆ นานา ทำลายทหารฝ่ายพระเจ้าจุลนี ให้แตกพ่ายกลับไป เหมือนคลื่นใหญ่กระทบกำแพงยักษ์

พระเจ้าจุลนี ล้อมกรุงมิถิลานครอยู่ ๔ – ๕ ราตรี เมื่อทหาร ไม่สามารถทำอะไรได้  ก็หมดแผนการ ที่จะหักเอากรุงมิถิลานคร จึงตรัสถามอาจารย์เกวัฏฏะว่า ทหารไม่สามารถยึดกรุงมิถิลานครได้ ไม่มีใครเข้าใกล้กำแพงได้สักคน พวกเราควรจะทำอย่างไรดี

พราหมณ์เกวัฏฏะ กราบทูลว่า “เมื่อไม่สามารถยึดเอาได้ด้วยกำลังทหาร ก็ช่างเถอะ  ตามปกติ เมืองมีน้ำ อยู่ด้านนอก ถ้าเรา ล้อมเมืองไว้ จนคนในเมือง ขาดน้ำ ก็จะเปิดประตูเมือง ออกมาเอง” เราก็จะยึดเมืองได้

พระเจ้าจุลนี จึงสั่งปิดทางน้ำ ไม่ให้น้ำไหลเข้าพระนคร และห้ามมิให้ใคร ขนน้ำเข้าไปในเมือง  สายลับมโหสถ ได้เขียนหนังสือผูกลูกศร ยิงเข้าไปในเมือง ทหารคนหนึ่ง เห็นหนังสือที่ปลายลูกศร  ก็นำไปให้มโหสถ

มโหสถ จึงซ้อนแผน ให้ผ่าไม้ไผ่ ยาว ๖๐ ศอก ออกเป็น ๒ ซีก รานปล้องออกหมด แล้วประกบกันเข้าอีก รัดด้วยหนัง ทาโคลน ให้หว่านพันธุ์บัว ซึ่งได้มาจากดาบสผู้มีฤทธิ์ในหิมวันตประเทศ ให้กรอกน้ำเต็ม ในกระบอกไม้ไผ่ แล้วฝังตามเลน ในสระโบกขรณี ด้วยบุญญานุภาพพระโพธิสัตว์ ดอกบัวก็ขึ้นในกระบอกไม้ไผ่ ทอดก้านยาวตามลำไผ่ ราว ๖๐ ศอก

มโหสถ ให้ทหารถอนสายบัว โยนออกไปให้พวกข้าศึก นำไปถวายพระเจ้าจุลนี  ทหารของมโหสถ ม้วนสายบัวให้เป็นวง แล้วโยนลงไป นอกกำแพงพระนคร พร้อมร้องบอกทหารข้าศึก ว่า “พวกท่าน อย่าอดตายเลย จงรับดอกบัวนี้ ประดับ และนำสายบัวนี้ ไปแกงกิน ให้อิ่มหนำ สำราญ เถิด” สายลับ นำไปถวายพระเจ้าจุลนี พระองค์รับสั่งให้วัดดู ก็พบว่า สายบัวยาว ๖๐ ศอก

พระเจ้าจุลนี ตรัสถามว่า “บัวนี้ เกิดที่ไหน” สายลับมโหสถ เพ็ดทูลว่า “วันหนึ่ง ข้าพระองค์ คิดจะดื่มสุรา จึงเข้าไปในเมือง ได้เห็นสระโบกขรณีขนาดใหญ่ ประกอบกับชลประทาน คลองส่งน้ำที่ขุดไว้ สำหรับชาวเมืองเล่นน้ำ ประชาชนนั่งเรือ เก็บดอกบัว สายบัวยาวราว ๑๐๐ ศอก ซึ่งเกิดที่ริมฝั่งสระโบกขรณีนั้น”

พระเจ้าจุลนี ตรัสกับพราหมณ์เกวัฏฏะว่า “ท่านอาจารย์ เราคงไม่สามารถทำให้ชาวเมือง ขาดน้ำ แล้วยึดเอาเมืองนี้ได้” จึงเลิกล้มแผนการนั้น พราหมณ์เกวัฏฏะ กราบทูลว่า “ถ้าอย่างนั้น  จะทำให้ชาวเมืองอดข้าว แล้วยึดเอาเมือง เพราะตามปกติ ชาวพระนคร ต้องนำข้าวมาจากนอกเมือง”

มโหสถบัณฑิต รู้ข่าวจากสายลับ จึงสั่งการให้เทโคลน บนกำแพงเมือง แล้วให้หว่านข้าวเปลือก ในที่นั้น ข้าวเปลือก ก็งอกขึ้นบนกำแพงเมือง ด้วยบุญญานุภาพพระโพธิสัตว์ พระเจ้าจุลนี ทอดพระเนตรเห็นต้นข้าวนั้น จึงตรัสถามว่า “สีเขียวอยู่บนกำแพงเมือง นั่นอะไร”

          สายลับมโหสถ กราบทูลว่า “ข้าแต่มหาราชเจ้า ทราบมาว่า มโหสถ เกรงภัยที่จะเกิดขึ้นในอนาคต จึงเตรียมการให้ขนข้าวเปลือกทั่วแคว้น มาเก็บไว้ในฉางหลวง จนเต็ม ส่วนข้าวเปลือก ที่เหลือ ให้กองไว้ ริมกำแพงพระนคร ถูกแดด จึงแห้ง เมื่อฝนตก ก็เปียกฝน จึงแตกหน่อเป็นข้าวกล้า วันหนึ่ง ข้าพระองค์ มีกิจบางอย่าง จึงเข้าไปพระนคร เห็นกองข้าวเปลือก ริมกำแพง  ก็หยิบขึ้นมาพิจารณาดู ชาวเมืองเห็น คงคิดว่า ข้าพระองค์หิว จึงบอกให้ข้าพระองค์ เอาผ้าห่อ  กลับเรือนไปตำหุงกินได้ ตามชอบใจ”

พระเจ้ากรุงปัญจาละ ตรัสกับพราหมณ์เกวัฏฏะว่า คงไม่สามารถทำให้ชาวเมืองอดข้าว  แล้วยึดเอาเมืองได้ พราหมณ์เกวัฏฏะ กราบทูลแผนการอื่นว่า จะทำให้ชาวเมืองสิ้นฟืน แล้วยึดเอา  พระราชา รับสั่งให้ดำเนินการตามนั้น

ฝ่ายมโหสถ รู้ข่าวจากสายลับ จึงสั่งให้ขนฟืน มากองให้สูง พ้นกำแพงขึ้นไปอีก  ทหารฝ่ายมิถิลานคร กล่าวเยาะเย้ยทหารพระเจ้าจุลนีว่า “พวกท่าน หิวไหม ถ้าหิว ก็หุงข้าวกินเสีย” แล้วโยนฟืนดุ้นใหญ่ ๆ ลงไปให้

ฝ่ายพระราชาจุลนี ทอดพระเนตรเห็นฟืนมากมาย กองพ้นกำแพงเมือง จึงตรัสถามเหล่าที่ปรึกษา สายลับมโหสถ กราบทูลว่า “มโหสถ เกรงภัยในอนาคต จึงเตรียมการ ให้ขนฟืนมากองไว้ตามหลังเรือนสกุลต่าง ๆ และให้กองส่วนที่เหลือ ไว้ริมกำแพงพระนคร”

พระเจ้ากรุงปัญจาละ ได้สดับดังนั้น จึงตรัสบอกอาจารย์เกวัฏฏะว่า ไม่สามารถทำให้ชาวเมือง สิ้นฟืน แล้วยึดเอาเมืองได้

กลศึกเกวัฏฏะ

พราหมณ์เกวัฏฏะ ทูลว่า “ขอพระองค์ อย่าได้ทรงวิตกเลย ยังมีแผนการอื่น” พระเจ้าจุลนี เห็นความพ่ายแพ้ ที่จะนำมา ซึ่งความอับอาย ใกล้เข้ามาทุกขณะ จึงตรัสถามว่า “แผนการอย่างไรอีก  เรายังไม่เห็นแผนการของท่าน ประสบผลสำเร็จสักอย่าง เมื่อไม่สามารถทำให้วิเทหรัฐแตก  เราก็จะกลับ” พราหมณ์เกวัฏฏะ ทูลว่า “หากกลับ พวกเรา จะได้รับความอับอาย จะถูกเยาะเย้ยว่า  พระเจ้าจุลนี และพระราชาถึง ๑๐๑ พระองค์ ยังไม่สามารถเอาชนะวิเทหรัฐได้ มโหสถ เป็นบัณฑิต   แม้ข้าพระองค์ ก็เป็นบัณฑิต พวกเรา จะชนะด้วยเล่ห์อย่างหนึ่ง” พระราชาตรัสว่า “เล่ห์ อะไร  อาจารย์” พราหมณ์เกวัฏฏะ จึงกราบทูลสนองว่า “พวกเรา จะทำธรรมยุทธ์ กับมิถิลานคร”

พระราชา ตรัสถามว่า “อะไร คือ ธรรมยุทธ์” พราหมณ์เกวัฏฏะ กราบทูลว่า “เหล่าทหารไม่ต้องรบ ด้วยคมดาบ แต่บัณฑิตสองคน ของพระราชาทั้งสองฝ่าย จะรบด้วยคมปัญญา ถ้าบัณฑิต คนใด ไหว้ก่อน คนนั้น ถือว่าแพ้ มโหสถ ยังเป็นเด็ก เมื่อเห็นข้าพระองค์ มโหสถ จึงต้องไหว้ เมื่อใด ที่มโหสถไหว้ข้าพระองค์ แคว้นวิเทหะ ก็ชื่อว่า พ่ายแพ้ และเรา ก็จะไม่ต้องพบกับความอับอาย  การรบ ที่ไม่ต้องใช้คมดาบเช่นนี้ ชื่อว่า “ธรรมยุทธ์” เป็นชัยชนะอย่างบัณฑิต”

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ทรงเห็นด้วยกับแผนการนี้

ฝ่ายมโหสถ ทราบแผนการจากสายลับ จึงคิดว่า ศึกครั้งนี้ ถ้าเราแพ้เกวัฏฏปุโรหิตก็อย่าเรียกเราว่า “บัณฑิต” อีกต่อไป

พระเจ้าจุลนี รับสั่งให้เขียนราชสาส์น ความว่า พรุ่งนี้ จะมีธรรมยุทธ์แห่งบัณฑิตทั้ง ๒ พระนคร ผู้ใด ไม่ทำธรรมยุทธ์ ผู้นั้น ชื่อว่า “พ่ายแพ้” แล้วส่งไปถวายพระเจ้าวิเทหราช พระเจ้ากรุงมิถิลา ได้ทรงสดับราชสาส์นนั้น จึงเรียกมโหสถ มาแจ้งให้ทราบ

มโหสถ กราบทูลให้ตอบพระราชสาส์น รับคำท้า ขอให้กองทัพกรุงปัญจาละ ลงสู่สนามธรรมยุทธ์ ทางประตูพระนคร ด้านทิศตะวันตก มโหสถ คิดว่า วันพรุ่งนี้ เกวัฏฏะจะพบกับความพ่ายแพ้  จึงสั่งให้เตรียมสนามธรรมยุทธ์ ให้พร้อมทุกประการ

ฝ่ายสายลับทั้ง ๑๐๑ คน ที่มโหสถวางไว้ ไม่มั่นใจในความพลิกผันของสถานการณ์ ที่อาจจะเกิดขึ้น ต่างคิดว่า ทุกอย่าง เกิดขึ้นได้เสมอ จึงวางแผน เตรียมการ ที่จะติดตามเกวัฏฏปุโรหิต  เพื่ออารักขามโหสถ หากเกิดสิ่งที่ไม่คาดคิดขึ้น จะได้ช่วยมโหสถไว้ทัน

พระราชาทั้ง ๑๐๑ พระองค์ เสด็จไปสนามธรรมยุทธ์ ยืนมองไปทางประตูทิศตะวันตก คอยสังเกตการณ์อยู่ห่าง ๆ แม้เกวัฏฏปุโรหิต ก็ตรงไปยังสนามธรรมยุทธ์ รอคอยเวลาอยู่เช่นกัน

มโหสถบัณฑิต อาบน้ำ แต่งตัวเต็มยศเสนาบดีแห่งมิถิลานคร ตั้งแต่เช้ามืด ทานอาหารเสร็จแล้ว  ทอดระยะเวลา ให้ผ่านไปครู่หนึ่ง จนตะวันขึ้น สาย แดดแรง จึงเข้าเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช พระราชา ตรัสถามว่า “มโหสถ ลูกจะลงสู่สนามธรรมยุทธ์ ลูกต้องการนำอะไรไปบ้าง” มโหสถ กราบทูลว่า จะวางกลลวงเกวัฏฏะ ขอพระบรมราชานุญาต นำแก้วมณีรัตน์ไปด้วย พระราชา ก็ทรงอนุญาต มโหสถ นำแก้วมณี ลงจากพระราชนิเวศน์ ขึ้นรถม้าสินธพ มุ่งตรงสู่ประตูพระนครด้านทิศตะวันตก  มิได้หวาดหวั่น สะทกสะท้าน มีทหาร ๑,๐๐๐ นาย ที่เป็นสหชาติ ติดตามไปด้วย ครั้นออกจากประตูพระนครแล้ว ก็มุ่งหน้าสู่สนามธรรมยุทธ์ ว่องไว องอาจ ดุจพญาราชสีห์

ขณะนั้น พราหมณ์เกวัฏฏปุโรหิต เสนาบดีแห่งมหานครปัญจาละ ยืนชะเง้อ คอยการมาของมโหสถ ตั้งแต่เช้า จนสาย ถูกแดดแผดเผา เหงื่อไหลโซมกาย งุ่นง่าน อึดอัด คับข้องใจ

พระราชา ๑๐๑ พระองค์ เห็นสิริรูปพระโพธิสัตว์ ขณะมุ่งตรงสู่สนามธรรมยุทธ์ ต่างส่งเสียงบอกกันและกัน เอิกเกริกว่า “นั่น มโหสถบัณฑิต ๆ เขาว่า เป็นแค่ลูกคหบดี ชาวชนบทจากหมู่บ้านนอกพระนคร แต่ได้เป็นถึงเสนาบดีแห่งมิถิลานคร”

มโหสถบัณฑิต เสนาบดีแห่งมิถิลานคร ถือแก้วมณี เดินตรงเข้าไปหาพราหมณ์เกวัฏฏะอย่างองอาจ ดุจพญาราชสีห์ องอาจอยู่ท่ามกลางฝูงหมาป่า ฝ่ายเกวัฏฏปุโรหิต เสนาบดีแห่งปัญจาลนคร เห็นมโหสถ ก็เผลอสติ ลุกขึ้นต้อนรับ กล่าวว่า “ท่านมโหสถบัณฑิต เราต่างก็เป็นบัณฑิต สนองงานพระมหากษัตริย์ด้วยกัน ทั้งสองคน เรามารอท่านนานแล้ว ท่านไม่มีเครื่องบรรณาการ สำหรับแขกผู้มาเยือนถึงบ้านเมือง บ้างเลยหรือ”

มโหสถ ตอบว่า “ท่านบัณฑิต ข้าพเจ้า หาบรรณาการที่สมควรแก่ท่าน อยู่นาน คิดอย่างไร ก็คิดไม่ออก จึงนำแก้วมณีรัตน์มงคลเมือง มาเป็นบรรณาการ ข้าพเจ้า พึ่งได้มาเดี๋ยวนี้เอง  จึงต้องช้า เชิญรับแก้วมณีอันเป็นเครื่องบรรณาการแห่งมิถิลานครนี้เถิด”

เกวัฏฏะ เห็นแก้วมณี สำหรับพระมหากษัตริย์ รุ่งเรืองอยู่ในมือมโหสถ ก็รู้สึกตื่นเต้น ดีใจว่า  มโหสถ จะให้ตน เป็นบรรณาการ จึงยื่นมือ ออกไปรับ มโหสถ แกล้งปล่อยให้แก้วมณีหลุดมือพลัดตกลงพื้น ใกล้ ๆ เท้าของตน เกวัฏฏะ จึงรีบก้มลงหยิบทันที เพราะความโลภ

มโหสถ ได้โอกาส จึงกดหัวเกวัฏฏะไว้ ไม่ยอมให้ลุกขึ้นได้ มือข้างหนึ่งกดหัว อีกข้างหนึ่ง  จับชายกระเบนไว้ แต่ปาก ก็พูดให้ได้ยินไปทั่ว เหมือนตกใจว่า “ลุกขึ้นเถิด ท่านอาจารย์ ๆ ข้าพเจ้า เป็นเด็กปูนหลานท่าน อย่าไหว้ข้าพเจ้าเลย” แล้วกดหน้าเกวัฏฏปุโรหิต ให้กระแทกที่พื้นจนหน้าผากแตก เลือดไหล แล้วพูดให้ได้ยินแต่เพียงสองคนว่า “แก คิดจะให้ข้าไหว้แกหรือ” กล่าวจบ  จึงจับคอเกวัฏฏะ โยนไปตก ราวหนึ่งอุสภะ เกวัฏฏปุโรหิต ลุกขึ้นได้ ก็วิ่งหนีไป ด้วยความอับอายเหล่าทหารของมโหสถ เก็บแก้วมณีไว้

เสียงที่มโหสถ ร้องว่า “ลุกขึ้นเถิด ๆ อย่าไหว้ข้าพเจ้าเลย” นั้น ได้ยินทั่วกองทัพ  ทหารของมโหสถ ก็ตะโกนสำทับลงไปว่า “เกวัฏฏะ กราบเท้ามโหสถแล้ว ๆ” ต่างตะโกนโห่ร้อง  เซ็งแซ่อื้ออึงเป็นเสียงเดียวกัน

พระราชาทั่วชมพูทวีป ตลอดจนพระเจ้าจุลนี มองเห็นเกวัฏฏปุโรหิต น้อมกายลงแทบเท้ามโหสถ ต่างตกตะลึงกับเหตุการณ์ที่คาดไม่ถึง คิดว่า บัณฑิตของพวกเรา ไหว้มโหสถแล้ว   พวกเราพ่ายแพ้แล้ว มโหสถ จะไม่ไว้ชีวิตเราแน่ ต่างแตกตื่น ขึ้นม้าของตน ควบหนีกลับปัญจาลนคร

ทหารของมโหสถ เห็นพระเจ้าจุลนี หนีไปแล้ว จึงบอกกันและกันว่า พระเจ้าจุลนี พาพระราชา ๑๐๑ พระองค์ หนีไปแล้ว ต่างโห่ร้องกึกก้องเหมือนทหารตามตีข้าศึก พระราชาทุกพระองค์ ได้สดับเสียงนั้น ต่างกลัวตาย พากันแตกทัพ หนีไป มโหสถ แวดล้อมด้วยเสนางคนิกร กลับเข้าสู่กรุงมิถิลานคร

กองทัพของพระเจ้าจุลนี หนีไปไกลถึง ๓ โยชน์ เกวัฏฏะ จึงตามทัน แล้วกล่าวว่า “พวกท่าน อย่าหนีไป เราไม่ได้ไหว้มโหสถ หยุดเถิด” พวกทหารไม่เชื่อ ไม่มีใครยอมหยุด ยังคงแตกตื่นเตลิดหนีเอาตัวรอดกันอย่างสับสนอลหม่าน ต่างพากันด่าทอเกวัฏฏะว่า “พราหมณ์ชั่ว ไร้ธรรม บอกว่า   จะทำธรรมยุทธ์ แล้วมาไหว้มโหสถคราวหลาน พวกเรา จะไม่ทำตามท่าน อีกแล้ว”

เกวัฏฏะ จึงรีบควบม้าไป อย่างรวดเร็ว อธิบายให้กองทัพ ตลอดจนพระราชาทั้งหมด เชื่อว่า ตนไม่ได้ไหว้มโหสถ แต่ตนถูกมโหสถ ลวงด้วยแก้วมณีรัตน์ ครั้นอธิบายให้กองทัพ เชื่อได้แล้ว จึงจัดทัพ  ซึ่งแตกกระจัดกระจาย ให้เป็นรูปขบวน กลับสถานที่ตั้งค่ายอีกครั้ง

พระเจ้าจุลนี ตรัสถามเกวัฏฏะว่า “จะทำอย่างไร ต่อไป” เกวัฏฏะ กราบทูลว่า “พวกเราจะล้อมเมืองไว้อย่างนี้ ปิดกั้นการสัญจรทุกช่องทาง แม้ประตูน้อย ก็ไม่ให้มีการเข้าออก ดูสิ จะเป็นอย่างไร เมื่อชาวเมือง เข้าออกไม่ได้ เกิดความเดือดร้อน ก็จะเปิดประตูเอง ถึงเวลานั้น  พวกเรา ก็จะบดขยี้ข้าศึก ได้อย่างง่ายดาย” พระเจ้าจุลนีทรงรับสั่งให้ทำตามนั้น

แผนเผด็จศึกที่สมรภูมิมิถิลานคร

มโหสถ รู้ข่าวนั้นจากสายลับ จึงเกิดความกังวลว่า ถ้าการศึก ยืดเยื้อ กองทัพปัญจาลนครยังล้อมเมืองอยู่ เช่นนี้ต่อไป ไม่มีกำหนด ไม่ช้านาน ชาวเมือง ต้องอดอยาก เดือดร้อน อาจถึงความพ่ายแพ้ในที่สุด ต้องคิดหาทาง ที่จะเผด็จศึก โดยเร็ว มโหสถ จึงเลือกพราหมณ์คนหนึ่ง  ชื่อ “อนุเกวัฏฏะ” เป็นผู้ฉลาด หลักแหลม มาช่วยงาน

มโหสถ แนะนำแผนการให้อนุเกวัฏฏะทราบ อย่างละเอียด พราหมณ์อนุเกวัฏฏะ ยอมรับจะปฏิบัติตามคำแนะนำ ทุกประการ มโหสถ จึงบอกว่า “ท่านอาจารย์ แผนการนี้ ต้องมีการเฆี่ยนตี  ท่านต้องอับอาย ต้องอดทน ยอมเสียสละตัวเอง” อนุเกวัฏฏะ กล่าวว่า “ยกเว้นชีวิต มือ และเท้าของข้าพเจ้าแล้ว ที่เหลือนอกจากนั้น ท่านบัณฑิต จะทำอย่างไร ก็ได้”

จากนั้น มโหสถ จึงดำเนินตามแผนการ โดยให้อนุเกวัฏฏะ ขึ้นไปบนกำแพงเมือง เมื่อเห็นทหารกองรักษาการฝ่ายกรุงมิถิลาเผลอ ก็โยนขนม ปลา และเนื้อ เป็นต้น ลงไปให้ทหารของพระเจ้าจุลนี แล้วร้องบอกว่า “พวกท่าน กินเถิด อย่าเดือดร้อนใจ ขอให้อดทนอยู่ สัก ๒ – ๓ วัน  ขณะนี้ ชาวเมือง กำลังเดือดร้อน เหมือนไก่รอถูกเชือดอยู่ในกรง เชื่อว่า อีกไม่ช้าไม่นาน ก็จะเปิดประตูเมือง ต้อนรับพวกท่าน จากนั้น จึงค่อยจับพระเจ้ากรุงมิถิลา และมโหสถ ผู้โหดเหี้ยม”

เมื่อทหารกองรักษาการฝ่ายมิถิลานคร ได้ยิน ก็ข่มขู่ ทำเหมือนจับกุมอนุเกวัฏฏะ  ตีด้วยซีกไม้ไผ่ ให้ทหารพระเจ้าจุลนีเห็น แล้วนำอนุเกวัฏฏะ ลงจากกำแพงเมือง มุ่นมวยผม  ขมวดให้เป็นจุก ๕ หย่อม ทัดดอกยี่โถ โรยผง ฝุ่น หญ้า ฟาง ลงบนศีรษะ แล้วเฆี่ยนหลัง พอให้เห็นเป็นรอย จากนั้น จึงนำอนุเกวัฏฏะ ขึ้นบนกำแพงเมือง จับนั่งในสาแหรก เอาเชือกผูก โรยหย่อนลงไป นอกกำแพงเมือง ตะโกนให้กองทัพของพระเจ้าจุลนี ได้ยินว่า “อ้ายกบฏ ขายชาติ ไม่รู้คุณแผ่นดินเกิด  เอ็งไปอยู่กับข้าศึกโน้น”

พวกทหารกองรักษาการของพระเจ้าจุลนี ที่รู้เห็นเหตุการณ์มาตลอด เกิดความสงสาร ต่างก็สอบถามเรื่องราวกับอนุเกวัฏฏะ แล้วนำไปเฝ้าพระเจ้าจุลนี

พระเจ้าจุลนี ตรัสถามว่า “ท่าน ชื่ออะไร มีความผิด สถานใด จึงถูกลงโทษ เช่นนี้” อนุเกวัฏฏะ กราบทูลว่า “ข้าพระองค์ ชื่ออนุเกวัฏฏะ เมื่อก่อน ข้าพระองค์ ดำรงตำแหน่งเป็นถึง มหาอำมาตย์แห่งมิถิลานคร มโหสถ ผู้โหดเหี้ยม อิจฉา ใส่ความข้าพระองค์ว่า เป็นกบฏ ในที่สุด  ก็ถูกถอดจากตำแหน่ง เมื่อกองทัพพระองค์ ยกมาล้อมเมืองไว้ เห็นว่า เป็นโอกาสดี ที่จะให้ทหาร ของพระองค์ ตัดศีรษะมโหสถบุตรคหบดีผู้ทรยศ จึงแอบส่งเสบียง ให้ทหารของพระองค์  รอเวลาที่กองทัพจะเข้าเมืองได้ แต่ถูกทหาร จับได้เสียก่อน และมโหสถ หาโอกาสกำจัดข้าพระองค์อยู่แล้ว  ทหารของพระองค์ รู้เหตุการณ์ทั้งหมดดี” อนุเกวัฏฏะ พูดโดยประการ ที่จะทำให้พระเจ้าจุลนีเชื่อ และยอมให้รับราชการในกองทัพ

ครั้นอยู่ต่อมา เมื่อเกิดความคุ้นเคย จนพระเจ้าจุลนี วางพระทัย อนุเกวัฏฏะ จึงกราบทูลว่า  “ข้าแต่มหาราช จากวันนี้ไป ขอพระองค์ อย่าได้ทรงวิตกเลย บัดนี้ พระเจ้าวิเทหราช และมโหสถ  จะไม่มีลมหายใจ อีกต่อไป ข้าพระองค์ รู้จุดอ่อน และจุดแข็ง ของคูค่าย กำแพงเมืองนี้ ทุกซอกทุกมุม ข้าพระองค์ จะยึดเมือง ถวายพระองค์ ในไม่ช้า”

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ทรงเชื่อคำกราบทูลของอนุเกวัฏฏะ อย่างสนิทใจ ทรงดำริว่า  หากได้คนในกรุงมิถิลา มาไว้ใช้งาน จะเป็นประโยชน์ ต่อการวางแผนการรบ จึงประทานรางวัล และให้รับราชการอยู่ในกองทัพ ต่อมา จึงได้มอบให้อนุเกวัฏฏะ คุมกองทัพ และพาหนะของพระองค์

เมื่ออนุเกวัฏฏะ มีอำนาจบัญชาการกองทัพ จึงออกคำสั่ง บังคับให้เหล่าทหาร ลงในคูค่าย ที่มีจระเข้ร้าย ทหารถูกจระเข้กัด ถูกทหารกองรักษาการที่อยู่บนหอรบยิง แทงด้วยหอก และโตมร ล้มตายเป็นจำนวนมาก ตั้งแต่นั้นมา พวกทหารจึงขยาด ไม่กล้าเข้าใกล้กำแพงเมือง  

อนุเกวัฏฏะ จึงเข้าเฝ้าพระเจ้าจุลนี กราบทูลว่า “ข้าพระองค์ ไม่สงสัยเลยว่า  ทำไมกองทัพที่มีแสนยานุภาพอันยิ่งใหญ่ ดูแข็งแกร่งเกรียงไกรของพระองค์ จึงตีมิถิลานครไม่แตก เพราะไม่มี ใครเลยสักคน ที่รบเพื่อพระองค์ มีแต่พวกรับสินบนทั้งนั้น ถ้าพระองค์ไม่เชื่อ จงรับสั่งให้คนเหล่านั้น เข้าเฝ้า จะทอดพระเนตรเห็นอักษรจารึกชื่อมโหสถ ซ่อนอยู่ในผ้านุ่ง เป็นต้น”

พระเจ้าจุลนี รับสั่งให้ทำตามนั้น ทอดพระเนตรเห็นอักษร ในราชาภรณ์ ของพระราชาทั้งหมด  ก็สะดุ้งกลัวว่า พระองค์ อยู่ท่ามกลางวงล้อมศัตรู เข้าพระทัย แน่ชัดว่า คนพวกนี้ รับสินบน จึงตรัสถาม อนุเกวัฏฏะว่า “ควรจะทำอย่างไร ต่อไป” อนุเกวัฏฏะ ได้โอกาส จึงกราบทูลว่า “เราไม่สามารถทำอย่างอื่นได้ นอกจากรักษาชีวิตไว้ก่อน เพราะขณะนี้ เราไม่รู้ว่า ใครเป็นใคร ถ้าพระองค์ทรงรีรออยู่ อาจเกิดอันตรายได้ มโหสถ เป็นคนมีเล่ห์เหลี่ยมมาก ถ้าพระองค์ จะประทับอยู่ มโหสถ ก็จะวางแผนยืมมือทหารของพระองค์ ฆ่าพระองค์ ขอพระองค์ อย่าชักช้า ส่วนอาจารย์เกวัฏฏะก็รับสินบนเช่นกัน พอรับแก้วมณีมาแล้ว ก็มัวสาละวนอยู่แต่แผลที่หน้าผากเท่านั้น ไม่ใส่ใจกองทัพ  หลอกให้พระองค์ หนีไปถึง ๓ โยชน์ กราบทูลให้พระองค์เชื่อ แล้วนำกองทัพกลับมาอีก อาจารย์เกวัฏฏะ ก็เป็นอีกคนหนึ่ง ที่ไม่น่าไว้วางใจ เพราะคอยยุยงให้กองทัพแตก ข้าพระองค์ไม่คิดจะอยู่ แม้ชั่วข้ามคืน ควรจะหลบหนีเสีย ในเที่ยงคืนวันนี้ อย่าทันให้พวกเขารู้ตัวว่า  เรารู้แผนการแล้ว ยกเว้นข้าพระองค์ คนอื่น ไม่น่าไว้วางใจ”

พระเจ้าจุลนี รับสั่งให้ผูกม้าพระที่นั่ง เตรียมไว้ อนุเกวัฏฏะ รู้ว่า พระเจ้าจุลนี จะหนีแน่ จึงทูลให้อุ่นพระทัย แล้วออกไปข้างนอก สั่งสายลับว่า “คืนนี้ พระเจ้าจุลนี จะเสด็จหนีไป พวกท่านอย่าหลับเสีย” แล้วสั่งให้ผูกบังเหียนม้าพระที่นั่ง อย่างมั่นคง โดยประการที่ เมื่อพระราชารั้งไว้ จะให้หยุด   มันยิ่งเข้าใจว่า ต้องวิ่งหนีตะบันไป ครั้นเที่ยงคืน จึงกราบทูลว่า ม้าพระที่นั่ง เตรียมไว้พร้อมแล้ว  พระราชา ก็ขึ้นม้า เสด็จหนีไป  

ฝ่ายอนุเกวัฏฏะ ก็ขึ้นม้า ทำเหมือนโดยเสด็จ ไปได้ครู่หนึ่ง ก็รั้งบังเหียน วกม้ากลับ  ส่วนม้าพระที่นั่ง แม้พระราชา รั้งให้หยุด ก็พาพระราชา มุ่งหน้าหนีไปอย่างเดียว

ครั้นอนุเกวัฏฏะ กลับเข้าไปท่ามกลางหมู่เสนา ก็ร้องอื้ออึงขึ้นว่า “พระเจ้าจุลนี เสด็จหนีไปแล้ว” สายลับที่มโหสถวางไว้ ก็ร้องบอกกันและกัน ไปทั่วกองทัพ

พระราชาทั้งหมด สดับเสียงนั้น เข้าใจว่า มโหสถ โจมตียามค่ำคืน ก็ตกใจ กลัวตาย  พากันควบม้าหนีไป จากนั้น สายลับมโหสถ ก็ร้องเอ็ดอึงกันขึ้นว่า “แม้พระราชาทุกพระองค์ก็เสด็จหนีไปแล้ว”

ทหารกองรักษาการฝ่ายมิถิลานคร บนประตูหอรบ ได้ยิน ก็โห่ร้องกึกก้องสนั่นหวั่นไหว  ราวแผ่นดินจะแยกออกจากกัน เหมือนท้องทะเล กำลังปั่นป่วนบ้าคลั่ง ทหารปัญจาลนครทั้ง ๑๘ กองทัพ กลัวตาย เข้าใจว่า พระเจ้าจุลนี และพระราชาทั้งหมด ถูกมโหสถจับได้แล้ว พากันทิ้งค่าย แตกทัพหนีไป พระเจ้าจุลนี พาพระราชาทั้งหมด กลับพระนครของพระองค์  

วันรุ่งขึ้น ทหารฝ่ายกรุงมิถิลานคร เปิดประตูเมืองออกมา ตรวจการณ์ ตั้งแต่เช้ามืด  เห็นข้าวของ กองอยู่มากมาย จึงแจ้งให้มโหสถทราบ มโหสถ บอกว่า ทรัพย์ที่พวกทหารทิ้งไว้  ตกเป็นของพวกท่าน ให้นำสิ่งที่เป็นของพระราชาทั้งหมด ไปถวายพระราชา สิ่งที่เป็นของเศรษฐี และ  เกวัฏฏพราหมณ์ เป็นของมโหสถ ที่เหลือจากนี้ เป็นของชาวเมือง

ประชาชน ใช้เวลาขนแก้วแหวนเงินทองไปจากค่าย ถึงครึ่งเดือน และของอย่างอื่น  ใช้เวลาถึง ๔ เดือน มโหสถ ให้รางวัลพราหมณ์อนุเกวัฏฏะมากมาย ตั้งแต่นั้นมา ชาวกรุงมิถิลานครก็อยู่อย่างสันติสุข ประชาชน กลายเป็นคนมั่งคั่ง ร่ำรวยเงินทอง

พลิกแผนพิฆาตจอมราชัน

วันเวลาผ่านไปหนึ่งปี หลังจากที่พระเจ้าจุลนี พ่ายแพ้สงครามที่ยุทธภูมิมิถิลานคร วันหนึ่ง  เกวัฏฏปุโรหิต ส่องดูหน้าตนเอง ที่กระจก เห็นแผลเป็น ที่หน้าผาก ก็ให้นึกเจ็บแค้นใจว่า มโหสถฝากแผลไว้ ทำให้ได้รับความอับอาย จะต้องแก้แค้นให้ได้ จึงคิดว่า พระราชธิดา พระนามว่า “ปัญจาลจันที” มีพระสิริโฉมงดงามยิ่งนัก จะวางแผนเอาเป็นเหยื่อล่อ ให้พระเจ้าวิเทหราช กลืนเบ็ด แล้วจับฆ่าเสีย พร้อมทั้งมโหสถ จึงเข้าเฝ้า กราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า ตนยังมีแผนการ อีกอย่างหนึ่ง

พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “อาจารย์ พวกเรา หนีตาย จนเกือบไม่มีแม้กระทั่งผ้าจะนุ่ง เพราะความคิดของท่าน ท่าน ยังมีแผนการอะไรอีก” เกวัฏฏปุโรหิต ทูลว่า“ไม่มีแผนอื่น แยบยล เช่นแผนนี้ อีกแล้ว พระเจ้าข้า” พระราชา จึงรับสั่งให้เกวัฏฏะ เล่าแผนการให้ฟัง

พราหมณ์เกวัฏฏะ คิดว่า ที่ผ่านมา แผนการ ถูกเปิดเผยไปสู่ศัตรู ทุกครั้ง เหมือนมีหนอนบ่อนไส้  แต่ไม่สามารถจับได้ว่า เป็นใคร คราวนี้ จะต้องให้รัดกุมมากขึ้น จึงกราบทูลว่า “ถ้าจะทูล ควรอยู่กัน ตามลำพัง เพียงสองต่อสอง” พระราชา จึงนำพราหมณ์ ขึ้นปราสาท เสด็จเข้าไปในห้องบรรทมเกวัฏฏะ กราบทูลว่า “พวกเรา จะเล้าโลมพระเจ้าวิเทหราช ด้วยกิเลส แล้วจับตัว มาฆ่าเสียพร้อมกับมโหสถ”

พระราชา ตรัสว่า “แผนการนี้ดี แต่เรา จะเล้าโลม นำพระเจ้าวิเทหราช มาได้อย่างไร” เกวัฏฏะ ทูลว่า “พระนางปัญจาลจันที พระธิดาของพระองค์ ทรงพระสิริโฉมงดงาม พวกเราจะให้จินตกวี ประพันธ์รูปสมบัติ อันทรงสิริ และความงามแห่งอิริยาบถของพระธิดา แล้วประพันธ์เป็นเพลง ให้ผู้ชำนาญนำไปขับร้องในกรุงมิถิลานคร พระเจ้าวิเทหราช จะต้องมนต์สะกด  เพราะบทเพลงอย่างแน่นอน เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้าพระองค์ จะไปกรุงมิถิลานคร กำหนดวันให้พระเจ้าวิเทหะ มารับพระธิดาอภิเษก เมื่อข้าพระองค์ กลับมาจากการกำหนดวันแล้ว  พระเจ้าวิเทหราช ก็เหมือนปลากลืนเบ็ด จากนั้น พวกเรา จะฆ่าพระเจ้าวิเทหราช และมโหสถ ได้อย่างง่ายดาย” พระเจ้าจุลนี สดับคำเกวัฏฏปุโรหิตแล้ว เห็นดีด้วย ทรงยินดีว่า แผนการยอดเยี่ยมมาก

พระเจ้าจุลนี ให้เรียกพวกจินตกวีเอกประจำราชสำนักมา รับสั่งให้ประพันธ์กาพย์กลอนตามพระสิริโฉมพระธิดา

พวกจินตกวี บรรจงประพันธ์บทเพลง ได้อย่างไพเราะจับใจยิ่ง แล้วให้นักร้อง ขับขานถวายพระเจ้าจุลนีว่า

พระสิริโฉมงดงามนามประภัสร์         เจิดจรัสมาจากฟากฟ้าไหน

ทั่วแผ่นดินมิควรคู่กษัตริย์ใด           หากมิได้เป็นปิ่นแผ่นดินชัย

โอ้ว่าจอมนรินทร์ปิ่นวิเทหรัฐ          ถ้ามิได้นารีรัตน์ดังมาดหมาย

ถึงครอบครองหมื่นปฐพินปิ่นไผท          ก็ว่างไร้เกียรติศักดิ์จอมราชันฯ

          พระราชา ทรงพอพระทัย พระราชทานทรัพย์ให้ อย่างมากมาย ทรงให้พวกนักฟ้อนเรียนกาพย์กลอน จากพวกจินตกวีจนชำนาญแล้ว ไปขับร้องตามงานมหรสพต่าง ๆ เมื่อบทเพลงถูกเผยแพร่ออกไป จนเป็นที่นิยมของประชาชนแล้ว ให้จับนกตัวใหญ่ ๆ มาจำนวนมาก เอากังสดาล  ห้อยคอ พอตกกลางคืนราตรีสงัด ให้คนขึ้นต้นไม้ ร้องเพลงจนดึกดื่น พอใกล้รุ่ง จึงปล่อยนกให้พากังสดาล บินไปทั่ว เมื่อกังสดาลส่งเสียง เวลานกบิน ก็ปล่อยข่าวลือว่า แม้แต่เทวดาก็ยังร้องเพลงนี้ บทเพลงแห่งธิดาปัญจาลจันที แพร่กระจายไปในหมู่ประชาชน อย่างรวดเร็ว

พระเจ้าจุลนี พระราชทานทรัพย์ ให้พวกนักฟ้อน และจินตกวี รับสั่งให้ไปกรุงมิถิลานคร แล้ว ขับร้อง โดยทำนองนี้ พวกนักฟ้อน และจินตกวีเหล่านั้น จึงร้องเพลงตามเมืองต่าง ๆ ไปจนถึงแคว้นวิเทหะ แล้วเข้าไปเปิดการแสดงในโรงมหรสพ กลางมหานครมิถิลา

มหาชน ได้ฟังบทเพลงอันไพเราะเพราะพริ้ง ต่างส่งเสียงโห่ร้องเกรียวกราว ได้ให้รางวัลมากมายแก่นักร้อง ต่างกล่าวขวัญถึงพระสิริโฉมพระธิดาพระเจ้ากรุงปัญจาลนคร

พระเจ้าวิเทหราช สดับเสียงเล่าลือเช่นนั้น ทรงให้เรียกพวกนักดนตรี มาแสดงถวายภายในพระราชนิเวศน์ พวกนักฟ้อน กราบทูลว่า พวกตน ได้ยินมาว่า พระเจ้าจุลนี มีพระราชประสงค์จะประทานพระธิดาผู้ทรงสิริโฉมเช่นนี้ แก่พระองค์ พระเจ้าวิเทหราช ก็ทรงยินดี ได้พระราชทานรางวัล  ให้นักกวี เป็นจำนวนมาก เหล่านักฟ้อน และพวกจินตกวี ก็นำความ กลับไปกราบทูลพระเจ้าจุลนีให้ทรงทราบ ทุกประการ

อาจารย์เกวัฏฏะ จึงกราบทูลพระเจ้าจุลนีให้ทรงทราบว่า บัดนี้ ได้เวลาแล้ว ตนจะไปเพื่อกำหนดวันอภิเษก พระราชา ตรัสถามว่า จะต้องนำอะไรไปบ้าง เกวัฏฏะ กราบทูลว่า ควรเอาบรรณาการ ไปบ้างเล็กน้อย เกวัฏฏะนำเครื่องบรรณาการไป พร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่  ครั้นถึงวิเทหรัฐ ก็ให้ประกาศไปตามถนนในกรุงมิถิลานคร เพื่อให้ประชาชนรับรู้ ว่า พระเจ้าวิเทหราช  จะอภิเษกกับพระธิดาของพระเจ้าจุลนี

ประชาชน ต่างโจษขานถึงการมาของเกวัฏฏะว่า “พระเจ้าจุลนี กับพระเจ้าวิเทหราช จะเชื่อมสัมพันธไมตรีกัน ฝ่ายพระเจ้าจุลนี จะประทานพระธิดาของพระองค์ แด่พระราชาของพวกเรา  เขาเล่าว่า ขณะนี้ พราหมณ์เกวัฏฏปุโรหิต มาเฝ้าพระราชาของพวกเรา เพื่อกำหนดวัน เสด็จไปอภิเษกแล้ว”

เสียงเล่าลือนั้น ได้ยินไปถึงพระเจ้าวิเทหราช แม้มโหสถ ก็ได้ยิน จึงเกิดความกังวลใจว่า “เกวัฏฏะ ไม่ได้มาดีแน่ เราต้องรู้ความจริง ให้ได้” จึงส่งข่าวไปยังสายลับในราชสำนักของพระเจ้าจุลนี ให้ตรวจสอบข่าวนี้ ให้แน่ชัด แม้สายลับ ก็ไม่รู้ เนื่องจากพระเจ้าจุลนี  กับเกวัฏฏปุโรหิต ปรึกษากันในห้องบรรทม มีเพียงนกสาลิกาที่เลี้ยงไว้ในห้องบรรทมของพระเจ้าจุลนี เท่านั้น ที่รู้ความจริงเกี่ยวกับเรื่องนี้

ทุกอย่าง เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว จนมโหสถ ตั้งตัวไม่ทัน ในสถานการณ์ ที่ยังคาดเดาอะไรไม่ได้  มโหสถ คิดว่า ไม่ควรให้เกวัฏฏะ ซึ่งเป็นศัตรู เห็นจุดยุทธศาสตร์ที่สำคัญของบ้านเมือง ที่จัดการไว้อย่างรัดกุม จึงสั่งให้เอาเสื่อ ที่เขียนภาพ ล้อมสองข้างทาง ประดับด้วยดอกไม้ ตั้งแต่ประตูพระนคร  จนถึงพระราชนิเวศน์ และตั้งแต่พระราชนิเวศน์ จนถึงเรือนตน ให้ตั้งหม้อน้ำ ปักต้นกล้วย และผูกธง ประดับไว้ ตลอดสองข้างทาง เหมือนประดับตกแต่งพระนคร รับราชทูตจากปัญจาลนคร

ขณะเกวัฏฏปุโรหิต เข้าสู่พระนคร เห็นถนนหนทาง ประดับประดาไว้อย่างงดงาม จนมองไม่เห็นอาคารบ้านเมือง เข้าใจว่า พระราชา ให้ตกแต่งหนทาง ไว้ต้อนรับตน ก็ปลาบปลื้มใจ

เกวัฏฏปุโรหิต เข้าเฝ้า ถวายบังคมพระเจ้าวิเทหราช ถวายเครื่องบรรณาการ แล้วกราบทูลถึงจุดประสงค์ที่ตนมาว่า “พระเจ้าจุลนี มีพระราชประสงค์ จะเจริญสัมพันธไมตรี จะประทานรัตนะอันเลิศ แด่พระองค์ จากนี้ไป ทูตทั้งหลาย จะพูดด้วยความเข้าอกเข้าใจกัน ปัญจาลนคร  และมิถิลานคร จะเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันสืบไป ชั่วกัลปาวสาน พระราชาของข้าพระองค์   ทรงประสงค์จะส่งมหาอำมาตย์อื่นมา ก็เกรงจะไม่สามารถแจ้งข่าว ให้เป็นที่ชอบพระทัย  จึงส่งข้าพระองค์มา โดยพระบรมราชโองการ แล้วนำเสด็จสู่อุตตรปัญจาลนคร ขอพระองค์เสด็จพระราชดำเนินไป จะได้พระธิดาผู้ทรงพระสิริโฉมงดงามยิ่งนัก และสัมพันธไมตรี กับพระราชา ของข้าพระองค์ จะแน่นแฟ้นยิ่งขึ้น”

พระเจ้าวิเทหราช ทรงยินดี คิดเพียงว่า จะได้พระราชธิดาผู้ทรงสิริโฉมงดงามที่สุด จึงตรัสว่า  “ท่านอาจารย์ ความบาดหมาง เพราะธรรมยุทธ์ ระหว่างท่านกับมโหสถ ขอให้เลิกแล้วต่อกันไป  ท่านจงไปหามโหสถบุตรเรา ท่านเป็นบัณฑิตด้วยกันทั้งคู่ จงยกโทษให้กัน ปรึกษาหารือกันถึงการเตรียมงานอภิเษกแล้ว จึงค่อยกลับมา” เกวัฏฏะ จึงไปพบมโหสถ

ฝ่ายมโหสถ รู้ว่า ถึงอย่างไร เกวัฏฏะ ต้องมาพบตน คิดว่า วันนี้ ยังไม่ควรพูดอะไรกับเกวัฏฏะจนกว่าจะรู้ความจริงกระจ่างชัด จึงดื่มเนยใสนิดหนึ่ง ตั้งแต่เช้ามืด ทำทีว่า ตนอยู่ในระหว่างกระทำมงคล จึงให้แม่บ้านเอาโคมัยสด ละเลงเรือน และเอาน้ำมัน ทาเสา ตั้งเตียงนอนมโหสถไว้เพียงเตียงเดียว สิ่งของนอกจากนี้ให้เก็บออกหมด ไม่ให้เหลือสิ่งใดไว้ เพื่อไม่ให้เกวัฏฏปุโรหิตมีที่นั่งที่ยืน

มโหสถ ซักซ้อมกับคนใช้ ให้แจ้งพราหมณ์เกวัฏฏะว่า “วันนี้ ขออย่าพึ่งพูดกับท่านบัณฑิตเลย  เพราะวันนี้ ท่านดื่มเนยใส เมื่อเราทำท่าจะพูดกับเกวัฏฏะ พวกเจ้า ก็พึงห้ามว่า ท่านดื่มเนยใสอย่างแรง ท่านอย่าเพิ่งพูดเลย” มโหสถ จัดแจงอย่างนี้แล้ว จึงจัดคนรักษาไว้ที่ประตูถึง ๗ ชั้นแล้ว นอนบนเตียง ใกล้กับประตูที่ ๗

เกวัฏฏปุโรหิต มาถึงบ้านมโหสถ ยืนอยู่ที่ซุ้มประตู ถามว่า “ท่านบัณฑิต อยู่ไหน” พวกคนใช้ ทำท่าดุ ห้ามพราหมณ์เกวัฏฏะว่า “ท่านพราหมณ์ ถ้าอยากมา ก็อย่าส่งเสียงดัง ให้มาเงียบ ๆ วันนี้ ท่านบัณฑิต ดื่มเนยใส อย่างแรง นอนพักอยู่ ขอท่าน อย่าได้ส่งเสียงดังอื้ออึง” พวกคนใช้ ที่ซุ้มประตู ถัดมา ก็ห้ามพราหมณ์ อย่างนั้น จนผ่านมา ถึงประตูที่ ๗ ซึ่งเป็นห้องที่มโหสถนอนพักอยู่ มโหสถ   ทำท่าจะพูด พวกคนใช้ ก็ทำตามที่นัดแนะไว้ ต่างห้ามเป็นการใหญ่ พราหมณ์เกวัฏฏะ ไปพบมโหสถ  แต่ไม่มีที่นั่ง ไม่มีแม้แต่อาสนะรองยืน ต้องยืนเหยียบโคมัยสดอยู่ จึงเก้อเขิน ไม่รู้จะทำอย่างไร

พวกคนใช้มโหสถบางคน มองดูเกวัฏฏะ แล้วยักคิ้วหลิ่วตาให้ บางคน ถลึงตา บางคน งอศอก เงื้อสับไปในอากาศ บางคน ชูกำปั้นขึ้น เหมือนจะเอาศอกสับพราหมณ์ บางคน ทำท่าจะเตะ บางพวก แสดงมือ ไม้ ด้วยท่าทางต่าง ๆ เกวัฏฏะ เห็นกิริยาพวกคนใช้มโหสถ ก็ยิ่งเก้อเขิน ไม่รู้จะทำอย่างไร  จึงลากลับไป ได้ยินเสียงตะโกนตามหลังว่า “พราหมณ์ถ่อย แกอย่าส่งเสียง ถ้าแกขืนส่งเสียงดัง  ทำให้นายข้าพูด ข้าจะหักกระดูกแก” พราหมณ์เกวัฏฏะ ไม่ได้คาดคิดมาก่อนว่า จะเจอเหตุการณ์ เช่นนี้ จึงตกใจกลัว รีบกลับไป โดยไม่เหลียวหลัง

พลันนั้น ใครคนหนึ่ง ลุกขึ้น เอาเรียวไผ่ ตีหลังเกวัฏฏพราหมณ์ อีกคนหนึ่ง ก็ถลันลุกตบท้ายทอย ส่วนอีกคนหนึ่ง ผลักคอพราหมณ์ เซถลาไป เกวัฏฏะ ตกใจกลัว ทั้งอับอาย จึงรีบกลับ เข้าสู่พระราชวัง

พระเจ้าวิเทหราช ทรงดำริว่า “วันนี้ มโหสถบุตรเรา ได้ฟังเรื่องมงคล ที่พระเจ้าจุลนีจะให้พระธิดาแก่เรา คงจะยินดีมาก บัณฑิตทั้งสอง คงมีเรื่องพูดคุยกันมาก คงปรับความเข้าใจ  ขอโทษกันและกัน ถึงเรื่องในอดีต ช่างเป็นโชควาสนาของเราจริง ๆ” พระองค์ทอดพระเนตรเห็นเกวัฏฏะ กำลังเดินมา จึงตรัสถามว่า “อาจารย์เกวัฏฏะ ท่านได้พบมโหสถบุตรเราแล้วหรือ  เป็นอย่างไรบ้าง เชิญเล่าให้ฟังเถิด มโหสถกับท่าน ยกโทษให้กันแล้ว ใช่ไหม มโหสถดีใจไหมได้พบท่าน”

เกวัฏฏะ กราบทูลว่า “ขอเดชะ คนอย่างมโหสถ ไม่ควรนับว่า เป็นบัณฑิตเลย พระเจ้าข้า  ไม่มีใคร ต่ำช้ากว่ามโหสถอีกแล้ว คนเช่นมโหสถ เป็นคนหยาบกระด้าง ก้าวร้าว มิใช่สัตบุรุษ  ไม่ยอมพูดอะไรสักคำ เหมือนคนใบ้ หูหนวก แม้ที่นั่ง ก็ไม่มีให้ข้าพระองค์”

พระเจ้าวิเทหราช สดับคำเกวัฏฏปุโรหิตแล้ว ไม่ทรงแสดงอาการพอพระทัย หรือไม่พอพระทัย อย่างไร โปรดให้พระราชทานเสบียง และเรือนพัก แก่เกวัฏฏะ และบริวาร ที่มา ไปพักผ่อน แล้วทรงรำพึงว่า “ตามปกติ มโหสถ ฉลาดในการปฏิสันถาร รอบรู้วิธีทางการทูต แต่ครั้งนี้ เขาไม่ปฏิสันถาร เกวัฏฏะเลย ไม่แสดงความยินดี หรือจะเห็นภัยอะไร ๆ ที่จะเกิดขึ้น สิ่งนี้ รู้ได้ยากยิ่ง แท้จริง  แม้พระองค์ ก็หวั่นไหว ไม่กล้าทิ้งแว่นแคว้น ไปสู่เงื้อมมือของศัตรู มโหสถ จะเห็นโทษในการมาของพราหมณ์เกวัฏฏะ หรือเขามิได้มา เพื่อเจริญสัมพันธไมตรี แต่จะมา ด้วยเหตุอย่างอื่น บุตรของเรา จะเห็นภัย หรืออย่างไร” นึกอย่างนี้ ก็ทรงหวาดหวั่น ประทับนั่งนิ่งอยู่

ขณะนั้น คณะมนตรีทั้ง ๔ คน ได้มาเข้าเฝ้า พระเจ้าวิเทหราช จึงตรัสถามเสนกะว่า พระองค์ ควรไปอภิเษกสมรสกับพระธิดาของพระเจ้าจุลนี ที่ปัญจาลนคร หรือไม่

เสนกะ กราบทูลว่า “ขอเดชะ พระองค์รับสั่งอะไรเช่นนั้น นี่เป็นโอกาสอันดี พระเจ้าจุลนี เป็นพระราชาผู้ยิ่งใหญ่ในชมพูทวีป ประสงค์จะยกพระราชธิดาผู้ทรงพระสิริโฉมงดงามถวายพระองค์ ก็ด้วยทรงเห็นว่า กษัตริย์แห่งมิถิลานคร พระองค์เดียวเท่านั้น ที่เป็นกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่  เสมอด้วยพระองค์ กษัตริย์พระองค์อื่น เป็นแต่เพียงกษัตริย์ประเทศราช อยู่ในอำนาจปัญจาลนคร   ไม่มีใครเสมอพระองค์ ขอได้ทรงทำตามพระเจ้าจุลนีเถิด ไม่ควรที่พระองค์จะให้โอกาสหลุดลอยไป หากพระองค์เสด็จไปกรุงปัญจาละ ก็จะได้พระธิดาของพระราชาผู้เป็นใหญ่ มาเป็นมเหสี   ทั้งสัมพันธไมตรี ระหว่างสองนคร ก็จะแน่นแฟ้น สืบไป”

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสถามอาจารย์คนอื่น ทุกคน ต่างกราบทูลเช่นเดียวกัน ขณะที่พระราชา กำลังรับสั่งอยู่กับคณะมนตรีของพระองค์ พราหมณ์เกวัฏฏะ ออกจากเรือนพักรับรอง มาถวายบังคม พระราชา เพื่อทูลลากลับ พระราชา ทรงทำสักการะแก่พราหมณ์เกวัฏฏะ แล้วส่งกลับไป

มโหสถ รู้ว่า เกวัฏฏะ กลับไปแล้ว จึงลุกขึ้น อาบน้ำ แต่งตัว ไปเข้าเฝ้า พระเจ้าวิเทหราช  ทรงดำริว่า “มโหสถบุตรเรา เป็นปราชญ์ มีความคิดลุ่มลึก ย่อมจะรู้เหตุการณ์ต่าง ๆ ทั้งในอดีต  อนาคต และปัจจุบัน จะรู้ว่า ควรหรือไม่ควร ที่เราจะไปกรุงปัญจาลนคร”

แม้จะรู้เช่นนั้น พระองค์ ก็ถูกความกำหนัดยินดี แผดเผา ทั้งลุ่มหลง เพราะความปรารถนา  จึงตรัสถามมโหสถว่า “พวกเราทั้ง ๖ คน ล้วนเป็นบัณฑิต มีปัญญาสูงสุด ดุจแผ่นดิน จะลงมติกันเป็นเอกฉันท์ มโหสถลูกพ่อ แม้เจ้า ก็ต้องทำตามมติว่า ควรไปปัญจาลนคร หรือไม่”

มโหสถ คิดว่า พระเจ้าวิเทหราช ทรงเชื่ออาจารย์ทั้งสี่ ไม่รู้ว่า จะเกิดอันตราย เราจะบอก อันตราย ที่จะเกิดขึ้น เพื่อให้พระองค์ เลิกล้มความตั้งใจเสีย จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ ขอพระองค์จงทรงทราบเถิด พระเจ้าจุลนี ทรงมีแสนยานุภาพมาก มีกองทัพเกรียงไกร มีกำลังพลมาก ต้องการ ปลงพระชนม์พระองค์ ดุจนายพรานใช้กวางตัวเมีย หลอกล่อฆ่ากวางตัวผู้ นายพรานจับกวางตัวเมีย มาฝึกดีแล้ว ก็นำไปผูกไว้กลางทุ่งหญ้า เพื่อล่อฝูงกวางมา ด้วยมายา เมื่อฝูงกวางตัวผู้มา เพื่อหวังจะเล้าโลมนางกวาง ก็ถูกจับฆ่ามากมาย

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต เป็นเหมือนนายพราน เกวัฏฏปุโรหิต เป็นอาวุธในมือพราน  ส่วนพระธิดาปัญจาลจันที เป็นเหยื่อล่อ

พระองค์ ทรงปรารถนาพระธิดา ดุจปลาติดเบ็ด เพราะหลงเหยื่อ ที่เขาเกี่ยวเบ็ดล่อไว้  ไม่ทรงทราบว่า พระธิดาของพระเจ้าจุลนี เป็นแค่เหยื่อ ถ้าพระองค์ ตั้งพระทัยจะเสด็จไปปัญจาลนคร ขอให้เลิกล้มพระราชดำริ พระองค์ จะประสบภัยพิบัติอย่างใหญ่หลวงนัก ไม่ต่างอะไร จากกวาง หลงเดินตามทางเข้าสู่หมู่บ้านคน”

พระเจ้าวิเทหราช ทรงพิโรธมโหสถ ทั้งที่รู้ราชสาส์นว่า พระเจ้าจุลนี จะประทานพระธิดาแด่พระองค์ ก็ยังไม่พูดสิ่งที่เป็นมงคล แม้สักคำ กลับกล่าวเปรียบพระองค์ เหมือนเนื้อ และปลา ติดเบ็ด  พระองค์ ตรัสเสียดสีมโหสถว่า “เอาละ พวกเราทั้งหมดนี้ พูดถึงประโยชน์ ที่จะเกิดขึ้น แต่กลายเป็นคนโง่ บ้าน้ำลาย เพราะพูดแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์กับบ้านกับเมือง เจ้ามันลูกคหบดี รู้แต่วิธีจับหางไถ จะรู้กิจที่เป็นมงคลอย่างชาวเมืองคนอื่น ๆ ได้อย่างไร” เพราะความพิโรธ ทั้งน้อยพระทัย  พระเจ้าวิเทหราช จึงรับสั่งให้ทหาร ลากคอขับไล่มโหสถออกไป

มโหสถ รู้ว่า พระราชา ตรัสเพราะความกริ้ว คิดว่า หากใคร ทำตามพระราชดำรัส จับคอตน ลากออกไป ก็จะได้รับความอับอายไปตลอดชีวิต จึงไม่รอให้ทหารมาไล่ตน ถวายบังคมแล้วลากลับบ้าน

ฝ่ายพระเจ้าวิเทหราช รับสั่งเช่นนั้น เพราะทรงพิโรธ และน้อยพระทัย เท่านั้น หาได้ต้องการให้ใคร ทำเช่นนั้นไม่ เพราะพระองค์ มีพระทัยเคารพรักมโหสถ ประหนึ่งบิดารักบุตร

สายลับจากเวหา

มโหสถ คิดว่า พระราชา ไม่รู้อะไรเป็นอะไรเลย คิดเพียงว่า จะได้พระธิดาพระเจ้าจุลนีอย่างเดียว ไม่คิดถึงอันตราย เมื่อเสด็จไปกรุงปัญจาละ ก็จะถึงความพินาศ ครั้นจะเฉยเมย เก็บเอาคำพูดของพระองค์มาใส่ใจ พระองค์ก็ทรงมีพระมหากรุณาธิคุณแก่ตนมาก ทรงพระราชทานอิสริยยศอันยิ่งใหญ่ให้ ถึงอย่างไร ก็ต้องคิดหาทางช่วยเหลือพระองค์ให้ได้ จึงตัดสินใจส่งลูกนกแขกเต้าไปสืบหาความจริง ที่กรุงปัญจาลนคร ให้แน่ชัดก่อน แล้วจึงไปเองภายหลัง  

มโหสถ คลุกข้าวตอกกับน้ำผึ้ง ให้ลูกนกแขกเต้ากิน ให้ดื่มน้ำผึ้ง เอาน้ำมันที่หุงนับพันครั้ง ทาขนปีก อย่างที่เคยปฏิบัติ พูดกับลูกนกแขกเต้า ซึ่งจับอยู่ที่ตักว่า“มาธุระ เจ้าจงช่วยงานที่มนุษย์ ทำไม่ได้ คนอื่น เว้นพระเจ้าจุลนี และพราหมณ์เกวัฏฏะ ไม่มีใครรู้เรื่องที่พราหมณ์เกวัฏฏะเป็นทูต มาเชิญเสด็จพระราชาของเรา สู่กรุงปัญจาลนคร มีคนเพียงสองคนเท่านั้น ที่นั่งปรึกษากันในห้องบรรทมของพระเจ้าจุลนี นอกจากนั้น ก็มีเพียงนางนกสาลิกา ที่เขาเลี้ยงไว้ในห้องบรรทมที่รู้เรื่อง เจ้าจงไป ทำความสนิทชิดเชื้อกับนางนกสาลิกานั้น ถามความลับของพระเจ้าจุลนี และพราหมณ์เกวัฏฏะ ในสถานที่มิดชิด คุยกันเบา ๆ อย่าให้ใครรู้ เป็นอันขาด ถ้ามีใครได้ยินเสียงเจ้า ชีวิตของเจ้า ก็จะจบสิ้น”

ลูกนกแขกเต้ามาธุระ รับคำมโหสถ บินทำประทักษิณ เคารพมโหสถ แล้วทะยานออกทางหน้าต่าง โบยบินด้วยความเร็ว ปานลมพัด สังเกตความเป็นไปในประเทศนั้น ๆ ผ่านไปทางนครอริฏฐปุระ แคว้นสีพี แล้วบินสู่ปัญจาลนคร ถึงที่อยู่ของนางนกสาลิกา ลงจับที่ยอดพระปรางค์ พระราชนิเวศน์ ส่งเสียงร้องไพเราะ ด้วยราคะ

แม้นางนกสาลิกานั้น ได้ยินเสียงลูกนกแขกเต้าแล้ว ก็จับที่สุวรรณบัญชร ใกล้ที่บรรทมของพระราชา มีจิตกำหนัดด้วยราคะ เช่นกัน ส่งเสียงรับสามครั้ง ลูกนกแขกเต้าบินไปนิดหนึ่ง  แล้วส่งเสียง ให้ได้ยิน เป็นระยะ บอกว่า เราจะเข้าไปแล้วนะ แล้วบินไปเกาะที่ธรณีสีหบัญชร ตามเสียงนางนกสาลิกา ตรวจดูว่า ไม่มีอันตราย จึงบินเข้าไปหานางนกสาลิกา

นางนกสาลิกา กล่าวกับลูกนกแขกเต้าว่า “มาจับที่สุวรรณบัญชรของฉันสิ” ลูกนกแขกเต้าก็โผบินไปจับ อย่างว่าง่าย แล้วทักทายนางนกสาลิกานั้นว่า “กรงเธองามจัง” นางนกสาลิกา ถามว่า   “เธอ มาจากไหน”

ลูกนกแขกเต้า คิดว่า ถ้าบอกว่า มาจากมิถิลานคร แม้ตาย นางนกสาลิกานี้ ก็จะไม่ทำความสนิทชิดเชื้อกับเรา ก็เรา กำหนดนครอริฏฐปุระ ในแคว้นสีพีมาแล้ว จึงโกหกว่า “พระเจ้าสีพีราช  ส่งฉันมาจากอริฏฐปุระ พระองค์เลี้ยงฉันไว้ ในที่บรรทม บนปราสาท พระราชา ทรงเป็นพระธรรมราชา โปรดให้ปล่อยสัตว์ทั้งหลาย ที่ถูกขังในที่ต่าง ๆ”

นางนกสาลิกา ให้ข้าวตอกคลุกน้ำผึ้ง ที่วางอยู่ในกระเช้าทอง และน้ำผึ้ง แก่ลูกนกแขกเต้า แล้ว ถามว่า“ท่าน มาไกลจัง มีประสงค์สิ่งใด” ลูกนกแขกเต้า โกหกไปว่า “นางนกสาลิกา ตัวหนึ่งพูดอ่อนหวาน เป็นภรรยาฉัน เหยี่ยว ได้ฆ่านางตาย ต่อหน้าต่อตาฉัน ในห้องบรรทม”

นางนกสาลิกา ถามลูกนกแขกเต้าว่า “ก็อย่างไร เหยี่ยว จึงได้ฆ่าภรรยาของท่านเสียเล่า” ลูกนกแขกเต้า สร้างเรื่องโกหกว่า “วันหนึ่ง พระราชาของฉัน เสด็จไปเล่นน้ำ ตรัสเรียกฉันตามเสด็จไปด้วย ฉันจึงพาภรรยาตามไปด้วย แล้วกลับมา พร้อมพระราชา ขณะขึ้นปราสาท ได้ชวนภรรยาออกมาจากกรง จับอยู่ที่ตำหนักยอด เพื่อผึ่งกาย ขณะนั้น มีเหยี่ยวตัวหนึ่ง บินมาโฉบเราทั้งสอง ซึ่งกำลังออกจากตำหนักยอด เตรียมขึ้นปราสาท กลับเข้ากรง ฉันกลัวตาย บินหนีโดยเร็ว” ลูกนกแขกเต้ามาธุระ ทอดเสียงครู่หนึ่ง เหมือนกลืนความทุกข์ให้หายไป แล้วกล่าวต่อว่า “แต่ถึงคราวเคราะห์ นางนกสาลิกาภรรยาฉัน มีครรภ์แก่ จึงบินหนี ไม่ทัน เหยี่ยวโฉบนางตายต่อหน้าต่อตาฉัน พาหนีไป พระราชา เห็นฉันร้องไห้เศร้าโศกถึงภรรยา จึงปลอบใจฉัน รับสั่งให้หยุด ร้องไห้ แล้วให้ฉัน ออกไปหาภรรยาอื่น ฉันกราบทูลว่า แม้นำภรรยาอื่นมาแล้ว ก็จะมีประโยชน์ อะไร ในเมื่อไม่มีใครมีมารยาทเรียบร้อยงดงามเช่นนาง พระองค์รับสั่งว่า ได้เห็นนางนกสาลิกาตัวหนึ่ง เพียบพร้อมด้วยศีลาจารวัตรเช่นภรรยาของเจ้า เขาเลี้ยงไว้ในห้องบรรทมของพระเจ้าจุลนี  เจ้าไปที่นั้น ถามใจเธอดู ถ้าเจ้าชอบใจ จงมาบอกเรา จากนั้น เราหรือพระเทวี จะไปสู่ขอจับคู่ให้ แล้วทรงส่งฉันมาที่นี้ ฉันรักเธอ จึงมาพบเธอ ถ้าเธอให้โอกาส เราทั้งสอง ก็จะได้อยู่ร่วมกัน”

นางนกสาลิกา ได้ฟังคำพูดลูกนกแขกเต้ามาธุระ ก็สงสาร แต่ยังไม่ให้ลูกนกแขกเต้า รู้ความในใจ ว่า ตนก็รัก ทำเป็นไม่ปรารถนา กล่าวว่า “นกแขกเต้า รักกับนางนกแขกเต้า นกสาลิกา รักกับนางนกสาลิกา นกแขกเต้า จะอยู่ร่วมกับนางนกสาลิกา ดูกระไรอยู่”

ลูกนกแขกเต้ามาธุระ คิดว่า หากนางนกสาลิกานี้ ไม่ต้องการเรา ก็คงไม่พูดคุยด้วย คงจะมีใจ ปรารถนาอยู่บ้าง เป็นแน่ จึงกล่าวเปรียบเทียบว่า “คนรักกับหญิงชาวบ้าน ต้องเป็นชาวบ้านเช่นนั้นหรือ ขึ้นชื่อว่า ความรัก มีเหมือนกันหมด ไม่ว่าคนหรือสัตว์”

ลูกนกแขกเต้ามาธุระ ยกเรื่องในหมู่มนุษย์ ที่เคยเกิดขึ้นในอดีต มาชี้แจงก่อน เพื่อแสดงให้เห็นว่า เรื่องความรัก ไม่ได้มีความแตกต่างในชาติพันธุ์ว่า “พระราชมารดาของพระเจ้าสีพี พระนามว่า ชัมพาวดี พระนาง เป็นหญิงชาวบ้าน ได้เป็นพระมเหสี ผู้เป็นที่รักของพระเจ้าวาสุเทพกัณหโคตร

มีเรื่องเล่าต่อกันมาว่า วันหนึ่ง พระเจ้าวาสุเทพ เสด็จออกจากกรุงทวารวดี ประพาสพระราชอุทยาน ทอดพระเนตรเห็นสตรีสาวรูปงามคนหนึ่ง เป็นชาวบ้านธรรมดา ออกจากหมู่บ้าน เข้าพระนคร ไปธุระบางอย่าง พระองค์เกิดมีจิตปฏิพัทธ์ รับสั่งให้ถามถึงชาติกำเนิด แม้ทรงทราบว่า เป็นหญิงสาวชาวบ้านธรรมดา ก็ยังมีรับสั่ง ให้ถามว่า มีสามี หรือไม่ ทรงสดับว่า ยังไม่มี  จึงพาหญิงสาวเข้าสู่พระราชนิเวศน์ สถาปนาไว้ ในตำแหน่งอัครมเหสี

พระนาง ประสูติพระโอรส พระนามว่า “สีพี” เมื่อพระราชบิดา สวรรคตแล้ว พระเจ้าสีพีจึงครองราชสมบัติ ในกรุงทวารวดี

พระเจ้าวาสุเทพ เป็นถึงกษัตริย์ เช่นนี้ ยังมีความรัก กับหญิงสาวชาวบ้าน แล้วใครจะว่าอะไร เราทั้งสองเล่า”

แล้ว สุวโปดกลูกนกแขกเต้า ก็ยกอุทาหรณ์เรื่องอื่นอีกมากมาย มาแสดง

นางนกสาลิกานั้น ได้ฟังคำของลูกนกแขกเต้ามาธุระแล้ว กล่าวคำค่อนแคะด้วยมายาสตรีว่า  “จิตใจเปลี่ยนแปลงง่ายนัก ขึ้นชื่อว่า จิตแล้ว ที่จะไม่เป็นสองนั้น ย่อมไม่มี ภายหลัง ฉันกลัว  แต่ความพลัดพรากจากท่านที่รัก”

ลูกนกแขกเต้า ฉลาด รู้ว่า เป็นมายาสตรี เมื่อจะทดลองนางนกสาลิกา จึงกล่าวว่า “เอาเถอะ  แม่สาลิกาเสียงหวาน ฉันจะไปแล้ว เพราะคำของเธอ ทำให้ฉันประจักษ์ เธอดูหมิ่นรักฉันนัก”

นางนกสาลิกา ฟังคำลูกนกแขกเต้า รู้สึกใจหาย เหมือนหัวใจจะแตก เพราะถูกความกำหนัด ยินดี แผดเผา ตั้งแต่แรกเห็น แม้ทำที เป็นไม่ปรารถนา ด้วยมายาสตรี จึงกล่าวว่า มาธุระ เธอจะรีบไปไหน สิริย่อมไม่มี แก่คนขี้ใจน้อย ใจเร็ว ด่วนได้ เชิญเธออยู่ก่อนเถอะ จนกว่า จะได้เฝ้าพระราชา  จนกว่า จะได้ฟังดนตรี แล้วนกทั้งสอง ก็ร่วมสังวาสกัน ในเย็นวันนั้นเอง มีความสามัคคี บันเทิงอยู่ร่วม เป็นที่รักกัน

ลูกนกแขกเต้ามาธุระ คิดว่า บัดนี้ นางนกสาลิกา จะไม่ปกปิดความลับ จึงกล่าวว่า “สาลิกา  ฉันอยากจะถามอะไรเธอสักอย่าง แต่วันนี้ เป็นวันมงคลของเรา ไว้วันอื่น ฉันจึงค่อยถาม”                         นางนกสาลิกา กล่าวว่า “ถ้าเป็นเรื่องมงคล ก็ถามเถิด แต่ถ้ามิใช่ ก็อย่าเพิ่งถาม” ลูกนกแขกเต้า  ตอบว่า “เป็นเรื่องมงคลจ๊ะ ที่รัก” แล้วลูกนกแขกเต้า ก็ถามว่า “ฉันได้ยินเสียงเล่าลือในหัวเมืองว่า   พระธิดาของพระเจ้าปัญจาละ มีพระฉวีวรรณดังดาวประกายพรึก พระเจ้ากรุงปัญจาลราช  จะถวายพระธิดา แก่พระเจ้าวิเทหราช จะมีการอภิเษก ระหว่างพระเจ้าวิเทหราช กับพระธิดา  จริงหรือ ฉันคิดว่า พระธิดา ทรงพระสิริโฉมงดงามยิ่งนัก ทั้งพระเจ้าวิเทหราช ก็เป็นข้าศึกของพระเจ้าจุลนี พระราชาพระองค์อื่น ๆ ที่อยู่ในพระราชอำนาจ ก็มีอยู่มาก พระเจ้าจุลนีไม่ประทาน แก่พระราชาเหล่านั้น เหตุไร จึงจะประทานพระธิดา แก่พระเจ้าวิเทหราช ผู้เป็นอริเสียเล่า”

นางนกสาลิกา กล่าวว่า “เหตุไร พี่จึงกล่าวอวมงคล ในวันมงคลของเรา” ลูกนกแขกเต้าย้อนว่า “เอ๊ะ! ฉันพูดเรื่องมงคล เพราะเป็นเรื่องอภิเษกสมรส แต่เธอ กลับบอกว่า เป็นอวมงคล  นี่อะไรกัน” นางนกสาลิกา กล่าวว่า “การมงคลของคนที่เป็นศัตรูกัน จะเกิดขึ้นได้อย่างไร”

ลูกนกแขกเต้า ขอให้นางนกสาลิกา เล่าให้ฟัง แต่นางว่า ไม่กล้าเล่า ลูกนกแขกเต้า จึงว่า“น้องรัก ถ้าเรายังมีความลับต่อกันอยู่ แล้วจะเป็นสามีภรรยากัน ได้อย่างไร”

นางนกสาลิกา ถูกลูกนกแขกเต้ามาธุระ รบเร้าหนัก จึงกล่าวว่า “การที่พระเจ้าปัญจาลราชจะทำวิวาหมงคลพระธิดา กับพระเจ้าวิเทหราช จะไม่เกิดขึ้น เพราะการแต่งงานกับศัตรู ไม่มีทางเป็นไปได้”

ลูกนกแขกเต้า ซักถามว่า “เพราะเหตุไร เธอ จึงกล่าวเช่นนี้” นางนกสาลิกา จึงกล่าวว่า  “พระราชาผู้เป็นจอมทัพแห่งชาวปัญจาละ หลอกพระเจ้าวิเทหราชมาฆ่า อย่าว่าแต่จะอภิเษกเลย  แม้แต่หน้าพระธิดาปัญจาลจันที พระเจ้าวิเทหราช ก็จะไม่ได้เห็น พระเจ้าวิเทหราชนั้น มีที่ปรึกษา อยู่คนหนึ่ง ชื่อมโหสถ พระเจ้าจุลนี วางแผนจะฆ่ามโหสถ พร้อมกับพระเจ้าวิเทหราชด้วยเรื่องนี้ เกวัฏฏปุโรหิต ได้ปรึกษากับพระเจ้าจุลนี จากนั้น จึงไปกรุงมิถิลา เพื่อจับมโหสถ”

นางนกสาลิกา บอกความลับ ให้มาธุระฟัง จนหมดสิ้น ลูกนกแขกเต้า แกล้งชมเกวัฏฏะว่า  “อาจารย์เกวัฏฏะ เป็นผู้ฉลาดในการวางแผน การฆ่าพระเจ้าวิเทหราชเสีย ด้วยแผนการอันแยบยล เช่นนี้ น่าอัศจรรย์เหลือเกิน แต่ช่างเถอะ ไม่เห็นจะมีประโยชน์ ที่เราจะมามัวพูดกันเรื่องอวมงคล เช่นนี้ นิ่งเสียเถอะ แล้วนอนให้หลับ”

ลูกนกแขกเต้ามาธุระ รู้ว่า หน้าที่ของตน สำเร็จแล้ว ก็เบาใจ จึงอยู่กับนางนกสาลิกา  ในราตรีนั้น ครั้นรุ่งเช้า ก็กล่าวว่า “ที่รัก ฉันจะกลับแคว้นสีพี ทูลพระเจ้าสีพี และพระเทวีของฉันว่า  ฉันได้ภรรยาที่ชอบใจ เธอจงอนุญาตให้ฉันไปสัก ๗ ราตรี เพียงเพื่อให้ฉันได้กราบทูลพระเจ้าสีพีราช และพระมเหสี”

นางนกสาลิกา ไม่ปรารถนาจะพรากจากลูกนกแขกเต้ามาธุระ แม้ชั่วขณะเดียว แต่ไม่อาจปฏิเสธได้ จึงกล่าวว่า “เอาเถิด ฉันอนุญาตให้เธอไปประมาณ ๗ ราตรี ถ้าเธอไม่กลับมา ใน ๗ ราตรี  ก็จงมารับศพฉันไป”

ฝ่ายลูกนกแขกเต้า พูดว่า “ที่รัก เธอพูดอะไรเช่นนั้น ถ้าฉันไม่ได้เห็นเธอในวันที่ ๘ จะมีชีวิตอยู่ต่อไป ได้อย่างไร” แต่ใจ คิดอีกอย่างหนึ่งว่า “เจ้าจะเป็นหรือตาย ก็ไม่มีประโยชน์อะไรสำหรับเรา” จึงบินขึ้น มุ่งหน้าไปสีพีรัฐ เมื่อบินไปได้ครู่หนึ่ง ก็ทำเป็นวกกลับมาหานางนกสาลิกาอีก กล่าวว่า  “ที่รัก ฉันไม่เห็นหน้าเธอ ไม่อาจจากเธอไปได้ ฉันจึงกลับมา ให้ได้เห็นหน้าเธออีกครั้ง” แล้วบินขึ้น  เหมือนมุ่งหน้าไปแคว้นสีพี แล้ววกไปกรุงมิถิลานคร ลงจับที่จะงอยบ่ามโหสถบัณฑิต แจ้งเรื่องทั้งหมดแก่มโหสถ

สู่อำนาจปัจจามิตร

พระโพธิสัตว์ ฟังความจากลูกนกแขกเต้า จึงคิดว่า เราห้ามพระราชาไม่ให้ไป พระองค์ก็จะเสด็จไปให้ได้ ครั้นเสด็จไปแล้ว ก็จะพบกับความทุกข์ อย่างสาหัส เมื่อบัณฑิตเช่นเรา ยังมีชีวิตอยู่  และพระองค์ ก็เป็นผู้ประทานอิสริยยศ ให้เรา เราจะไม่สนองพระเดชพระคุณ เป็นการไม่ถูกต้อง  เราจะล่วงหน้า ไปเฝ้าพระเจ้าจุลนีก่อน เตรียมการสร้างเมืองที่ประทับสำหรับพระเจ้าวิเทหราชอย่างรัดกุม แล้วหาทางอภิเษกพระนางปัญจาลจันที พระธิดาของพระเจ้าจุลนี และพระราชาของเรา ให้ได้ ขณะที่พระราชาทั่วชมพูทวีป พร้อมด้วยทหาร ๑๘ กองทัพ ตั้งค่ายล้อมอยู่ เราจะช่วยพระราชาของเรา แล้ว นำเสด็จกลับสู่มิถิลานคร อย่างปลอดภัย การเสด็จสู่ปัญจาลนคร ต้องเป็นหน้าที่ของเรา

เมื่อมโหสถ ดำริอย่างนี้ ก็เกิดปีติว่า “บุคคลผู้เป็นบัณฑิต ได้รับอิสริยยศใหญ่ จากราชสำนัก ของพระราชาพระองค์ใด ควรสนองพระเดชพระคุณพระราชาพระองค์นั้น ให้ถึงที่สุด แม้พระองค์ จะทรงด่า ทรงบริภาษ ก็ตาม บัณฑิต ไม่ควรถือเป็นเหตุสำคัญ”

ครั้นพระโพธิสัตว์ ดำริดังนี้แล้ว จึงอาบน้ำ แต่งตัว ไปเข้าเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช ถวายบังคมแล้ว ทูลถามว่า “พระองค์ จะเสด็จไปปัญจาลนคร จริงหรือ พระเจ้าข้า”

พระราชา ตรัสตอบว่า “เราจะไปจริง หากเราไม่ได้พระธิดาปัญจาลจันที ราชสมบัติ ก็ไม่มีความหมาย เจ้าอย่าทิ้งเรา จงไปกับเรา เมื่อเรา ได้พระธิดาแล้ว ราชไมตรีของพระเจ้าจุลนีกับเรา ก็จะมั่นคง จะเกิดประโยชน์ แก่ทั้งสองพระนคร”

มโหสถ กราบทูลว่า “ถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์ จะล่วงหน้าไปก่อน เพื่อสร้างพระราชวัง สำหรับเป็นที่ประทับของพระองค์ เมื่อข้าพระองค์ ส่งข่าวมาแล้ว พระองค์ ค่อยเสด็จตามไป”

พระเจ้าวิเทหราช ทราบข่าวว่า มโหสถ ไม่ทิ้งพระองค์ ก็ทรงโสมนัส ทรงโอบกอดมโหสถ  ตรัสบอกว่า “มโหสถ เมื่อลูก จะล่วงหน้าไปก่อน ลูกต้องการสิ่งใด ก็จงเอาไป” มโหสถกราบทูลขอพระบรมราชานุญาต เปิดเรือนจำ ๔ แห่ง ให้ถอดโซ่ตรวน ส่งพวกโจรไปกับตน

เมื่อพระราชา ทรงอนุญาต มโหสถ จึงให้เปิดเรือนจำ นำพวกนักโทษ ไปเป็นทหาร เพราะมี ความอดทน กล้าหาญ และสามารถทำงานได้ ในทุกสถานการณ์ โดยได้มอบสิ่งของเครื่องใช้ต่าง ๆ ให้แก่คนเหล่านั้น  

จากนั้น มโหสถ ได้พาเสนา ๑๘ เหล่า ผู้มีความชำนาญในศาสตร์สาขาต่าง ๆ ทั้งช่างไม้  ช่างเหล็ก ช่างหนัง ช่างศิลา ช่างอิฐ และช่างเขียน เป็นต้น จัดเตรียมเครื่องอุปกรณ์เป็นอันมาก ไปด้วย  มีกองพลใหญ่ห้อมล้อม ออกจากมิถิลานครไป

มโหสถ ให้สร้างหมู่บ้านขึ้น ตามรายทางที่ผ่านไป เป็นระยะ ๆ หมู่บ้านหนึ่ง ห่างกันราว ๑ โยชน์  สั่งอำมาตย์คนหนึ่ง ๆ ให้อยู่ประจำหมู่บ้านนั้น ๆ จัดบำรุง ช้าง ม้า และรถ ให้พร้อมไว้ ตลอดเวลา  มื่อพระเจ้าวิเทหราช รับพระนางปัญจาลจันที มาถึงหมู่บ้านนั้น ๆ ให้ทำการอารักขา แล้วพาเสด็จ กลับกรุงมิถิลา โดยเร็ว อย่าให้ศัตรู ทำร้ายได้

เมื่อมโหสถ เดินทางถึงฝั่งแม่น้ำคงคา ได้สั่งให้อำมาตย์ชื่ออานนท์ พาช่างไม้ ๓๐๐ คน ไปตัดเอาไม้แก่น มาต่อเรือ เตรียมการไว้ ประมาณ ๓๐๐ ลำ แล้วถากไม้ในป่านั้น ให้เป็นแผ่น บรรทุกเรือไป สำหรับสร้างพระราชวัง

ส่วนมโหสถบัณฑิต ขึ้นเรือ ข้ามฟาก ไปอีกฝั่งหนึ่ง ก้าวเท้า คำนวณนับระยะทาง ตั้งแต่ขึ้นจากเรือ กำหนดว่า จะขุดอุโมงค์ใหญ่ตรงนี้ จะสร้างพระราชวัง สำหรับเป็นที่ประทับของพระเจ้าวิเทหราชตรงนี้ จากพระราชวังนี้ไป จะมีอุโมงค์เป็นทางเดินลอดไปยังพระราชมณเฑียร แห่งปัญจาลนคร กำหนดเช่นนี้แล้ว จึงเข้าพระนคร ไปเข้าเฝ้าพระเจ้าจุลนี

พระเจ้าจุลนี ทราบว่า มโหสถ มาถึงแล้ว ก็ทรงโสมนัสยิ่งว่า ความปรารถนาของพระองค์ใกล้สำเร็จแล้ว ใกล้จะแก้แค้นศัตรูได้แล้ว เมื่อมโหสถมา ไม่ช้า พระเจ้าวิเทหราชก็ต้องมา   เราฆ่าศัตรูทั้งสอง ก็จะได้เสวยราชสมบัติในชมพูทวีป แต่เพียงผู้เดียว

ชาวกรุงอุตตรปัญจาละ เกิดเอิกเกริกโกลาหลว่า “ผู้นี้ ชื่อ “มโหสถ” ดูอายุยังน้อย  เขาว่า เป็นลูกคหบดีชาวชนบท แต่ได้เป็นถึงเสนาบดีแห่งมิถิลานคร พระราชาถึง ๑๐๑ พระองค์  ถูกคน ๆ นี้ ไล่ให้หนีไป เหมือนคนขว้างก้อนหินไล่กา มาเพื่อเตรียมการอภิเษกพระธิดาปัญจาลจันที”

มโหสถ ผ่านเข้าประตูพระนครไป ในขณะที่ฝูงชนชาวเมืองปัญจาลนครมุงดูแออัดยัดเยียดให้กราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า ตนขอเข้าเฝ้า

แผนเผด็จศึก

ที่สมรภูมิปัญจาลนคร

พระเจ้าจุลนี ทรงทำการปฏิสันถาร ต้อนรับมโหสถ แล้วถามถึงการเสด็จมาของพระเจ้าวิเทหราช มโหสถ กราบทูลว่า “พระองค์ จะเสด็จมาทันที เมื่อข้าพระองค์ ส่งข่าวไปกราบทูล” พระเจ้าจุลนี ตรัสถามถึงการมาล่วงหน้าของมโหสถว่า มีความต้องการสิ่งใด มโหสถ กราบทูลว่า “มาเพื่อสร้างพระราชนิเวศน์ เตรียมรับการเสด็จ”

พระเจ้าจุลนี พระราชทานเสบียง สิ่งของเป็นอันมาก สำหรับกองทัพ และเรือนรับรอง สำหรับมโหสถ แล้วตรัสว่า “ขอให้อยู่ ตามสบาย อย่าเกรงใจ จงทำราชการ ที่ควรทำ อยู่กับเรา จนกว่าพระราชาของเจ้า จะมาถึง”

ในขณะที่มโหสถบัณฑิต ขึ้นสู่พระราชนิเวศน์ ยืนอยู่ใกล้เชิงบันได กำหนดว่า ประตูอุโมงค์ควรจะอยู่ตรงนี้ แล้วเกิดความกังวลใจว่า ถ้าขุดตรงนี้ ก็จะเป็นที่สงสัย ทำอย่างไร จึงจะไม่เป็นที่สงสัย  และบันได จะไม่ทรุดลงมา เมื่อขุดอุโมงค์มาถึง

มโหสถ จึงกราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า “เมื่อข้าพระองค์ มาเข้าเฝ้า เดินผ่านเชิงบันได ตรวจดู การก่อสร้าง ที่ตรงนั้น เห็นว่า ยังไม่สวยงาม ถ้าพระองค์ เห็นชอบด้วย ข้าพระองค์ จะเอาไม้               มาปูใหม่ ให้ดูดี เป็นที่พอใจ”

เมื่อพระเจ้าจุลนี ทรงอนุญาต มโหสถ กำหนดดีแล้วว่า ประตูอุโมงค์ ต้องขึ้นตรงนี้ จึงให้นำบันไดออก แล้วนำแผ่นไม้มาปู เพื่อป้องกันไม่ให้ดิน ตรงที่จะเป็นประตูอุโมงค์ ถล่มลง จากนั้นก็พาดบันไดไว้อย่างมั่นคง ตามเดิม

เมื่อพระราชา ไม่เห็นสิ่งผิดปกติ ก็เข้าพระทัยว่า มโหสถทำด้วยความจงรักภักดี  มโหสถให้ทำการก่อสร้างตลอดทั้งวัน ครั้นรุ่งขึ้น จึงกราบทูลพระเจ้าจุลนี ขอพระบรมราชานุญาตเลือกสถานที่สร้างพระราชวัง ที่ประทับ สำหรับพระเจ้าวิเทหราช

พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “ยกเว้นพระราชนิเวศน์ เป็นที่ประทับของเรา เจ้าจงเลือกเอาตามชอบใจ” มโหสถ กราบทูลว่า “พวกข้าพระองค์ เป็นแขก ประชาชนของพระองค์ที่เป็นพระญาติก็มี เป็นทหารคนใกล้ชิดก็มาก เมื่อข้าพระองค์ สร้างพระราชวัง ไปล้ำเขตเรือนเขา  ก็จะเกิดการทะเลาะกัน งานก็จะล่าช้าออกไป ข้าพระองค์ จะทำอะไรพวกเขาได้” พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “อย่าถือสาเลย อย่าใส่ใจพวกเขา จงเลือกเอาตามใจชอบ”

มโหสถ จึงกราบทูล ต่อไปว่า “คนพวกนั้น มากราบทูล ร้องเรียนพระองค์บ่อย ๆ จะทำให้ เกิดความไม่สบายใจ ทั้งสองฝ่าย เวลาก็จะเนิ่นช้าออกไป ถ้าพระองค์ทรงอนุญาต ในระหว่างนี้  คนรักษาประตูพระราชวัง ขอให้เป็นคนของข้าพระองค์ จนกว่า จะหาสถานที่สร้างพระราชวังได้  พระองค์ ก็จะทรงสำราญ ส่วนข้าพระองค์ ก็จะไม่มีความกังวลใจ” พระเจ้าจุลนี ทรงอนุญาตตามนั้น

มโหสถ วางคนของตน ไว้ในที่ต่าง ๆ ตั้งแต่ ที่เชิงบันได หัวบันได และประตูใหญ่ สั่งห้ามไม่ให้ใคร ผ่านเข้าไป จากนั้น มโหสถ จึงไปยังตำหนักพระราชมารดาของพระเจ้าจุลนีก่อน  แล้วสั่งให้จัดการรื้อพระตำหนัก คนเหล่านั้น ก็เตรียมการจะรื้ออิฐ และขุดดิน ตั้งแต่ซุ้มประตู  พระราชชนนี ทราบเรื่อง จึงเสด็จมารับสั่งห้าม คนของมโหสถ ทูลตอบว่า “มโหสถ ให้รื้อ เพื่อสร้างพระราชวัง เตรียมรับเสด็จพระเจ้าวิเทหราช”  

พระราชชนนี ตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น ก็อยู่ด้วยกันในตำหนักนี้ ก็แล้วกัน ไม่จำเป็นต้องสร้างใหม่” คนของมโหสถ ทูลตอบว่า “ข้าราชบริพารพระราชาของข้าพระองค์มีมาก  พระตำหนักนี้ ไม่พอกันอยู่ จึงจำเป็นต้องสร้างที่ประทับใหม่ ให้ใหญ่ขึ้น” พระราชชนนี จึงรับสั่งว่า  “พวกเจ้า ไม่รู้ว่า ข้าเป็นใคร ข้าเป็นพระราชมารดาของพระเจ้าจุลนี ข้าจะไปบอกลูกข้า”  คนของมโหสถ ทูลว่า พวกตน ทำตามพระราชดำรัสของพระเจ้าจุลนี ถ้าพระองค์ห้ามได้ ก็ห้าม

พระราชชนนี ทรงกริ้ว รับสั่งว่า “เดี๋ยวก็รู้ว่า ข้า ทำอะไรพวกแก ได้หรือไม่” จึงเสด็จไป พระราชวัง

ยามเฝ้าประตูพระราชวัง ทำเป็นไม่รู้จักพระราชชนนี ห้ามว่า “เข้าไปไม่ได้” พระราชชนนีตรัสว่า “ข้าเป็นถึงพระราชชนนี ทำไม จะเข้าไปไม่ได้” ชนเหล่านั้น ทูลว่า “พวกข้าพระองค์ไม่ทราบได้ แต่พระเจ้าจุลนี รับสั่งไว้ว่า อย่าให้ใครเข้าไป ข้าพระองค์ ต้องทำตามหน้าที่  ขอพระองค์ จงเสด็จกลับไปเถิด” เมื่อพระราชชนนีไม่รู้จะไปพึ่งใคร ก็เสด็จกลับมาประทับยืน ทอดพระเนตรพระตำหนักของพระองค์ ที่กำลังถูกรื้อ

ขณะนั้น ใครคนหนึ่ง พูดกับพระนางว่า “คนเขากำลังทำงาน พระองค์มายืนเกะกะอยู่ทำไม  จะไปที่ไหน ก็ไปให้พ้น” ว่าแล้ว ก็ลุกขึ้น ผลักพระศอ จนพระนางล้มลง พระนางเจ้า ดำริว่า พระราชา ลูกเรา คงจะสั่งไว้จริง ๆ เป็นแน่ เพราะไม่เคยมีใคร กล้าทำอย่างนี้กับพระองค์ได้ จึงเสด็จไปหามโหสถ  ตรัสว่า “พ่อมโหสถ ท่านให้รื้อตำหนักเรา เพราะอะไร” มโหสถ ไม่ทูลกับพระนาง แต่ให้ชายผู้ยืนอยู่ใกล้ ทูลว่า “พระนาง ตรัสอะไรกับมโหสถ” พระราชชนนี จึงรับสั่งถามว่า “มโหสถให้รื้อตำหนักเรา ทำไม” บุรุษนั้น ทูลว่า “เพื่อสร้างพระราชวัง ที่ประทับสำหรับพระเจ้าวิเทหราช”  

พระราชชนนี รับสั่งว่า “เมืองใหญ่ถึงเพียงนี้ ทำไม จะหาที่สร้างพระราชวังที่อื่นไม่ได้   เจ้าจงรับสินบนเป็นเงินแสนกหาปณะนี้ แล้วไปสร้างพระราชวัง ที่อื่นเถิด” บุรุษนั้น ทูลตอบว่า  “ก็ได้ พระแม่เจ้า ข้าพระองค์ จะให้งดเว้นพระตำหนักของพระองค์ แต่พระองค์ อย่าบอกใครเป็นอันขาดว่า ข้าพระองค์ รับสินบน เนื่องจาก คนอื่น จะมาให้สินบนข้าพระองค์ เพราะใคร ๆ ก็ไม่อยากให้รื้อเรือนของตน แล้วการสร้างพระราชวัง ก็จะล่าช้าออกไป”

พระราชชนนี รับสั่งว่า “การบอกให้ใครรู้ว่า เราให้สินบน เป็นเรื่องที่น่าอับอาย เราจะบอก ให้ใครรู้ ทำไม” พระนาง ได้ให้เงินหนึ่งแสนกหาปณะ คนของมโหสถ จึงเว้นพระตำหนักนั้น  แล้วไปเรือนเกวัฏฏพราหมณ์ ให้ทำเหมือนกับที่ตำหนักพระราชชนนี เกวัฏฏปุโรหิต โกรธจัด  จะไปเฝ้าพระราชา คนรักษาประตู ก็เอาเรียวไม้ไผ่ ตีหลัง จนเป็นรอยแดงยาวเป็นแนวขึ้นมา  เกวัฏฏปุโรหิต ไม่รู้จะพึ่งใคร ก็กลับบ้าน ให้สินบนหนึ่งแสนกหาปณะเช่นกัน จากนั้น มโหสถจึงไปยึดเรือนมหาอำมาตย์ และเศรษฐีในพระนคร สำหรับสร้างพระราชวัง โดยทำนองเดียวกัน  รับสินบน จนได้กหาปณะ ประมาณ ๙ โกฏิ จึงไปเฝ้าพระเจ้าจุลนี

พระราชา ตรัสถามว่า “พวกท่าน ได้สถานที่สร้างพระราชวัง หรือยัง” มโหสถ กราบทูลว่า  “ไม่มีใคร ที่ไม่ยินดียอมให้สร้าง แต่ครั้นข้าพระองค์จะสร้าง เจ้าของที่ ก็จะลำบาก  การที่ชนเหล่านั้น ต้องพลัดพรากจากของรัก ไม่สมควร ข้าพระองค์ จะสร้างพระราชวังที่ประทับพระราชา ในระหว่างแม่น้ำคงคา กับพระนครนี้ ซึ่งอยู่นอกพระนคร จะได้ไม่ทำให้ ชาวเมืองเดือดร้อน”

พระเจ้าจุลนี ทรงเห็นด้วย ทรงดำริว่า หากเกิดการต่อสู้กันขึ้น การรบกันภายในเมือง ไม่สะดวก  ไม่รู้ว่า ทหารฝ่ายไหน เป็นฝ่ายไหน การสู้รบนอกเมือง เป็นการง่าย อีกอย่างหนึ่ง จะได้ไม่มีการฆ่ากันตาย ในพระนคร จึงทรงอนุญาต ให้สร้างเมือง ตามที่กำหนด

มโหสถ กราบทูลว่า “ขณะกำลังดำเนินการก่อสร้าง ขออย่าเพิ่งให้ชาวพระนคร ไปหาฟืน และของป่า ในบริเวณนั้น เพราะเมื่อชาวเมืองเข้าไป เกิดการทะเลาะวิวาทกับพวกคนงาน ที่กำลังทำการก่อสร้าง งานก็จะล่าช้า และทำให้เกิดความไม่สบายใจ ทั้งสองฝ่าย”

ขณะทำการก่อสร้างพระราชวัง เพื่อป้องกัน ไม่ให้เกิดความสงสัยว่า ทำไม น้ำในแม่น้ำขุ่น  มโหสถ จึงกราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า “โขลงช้างของข้าพระองค์ ชอบเล่นน้ำ เมื่อน้ำขุ่นขึ้นมา  ชาวเมือง จะโกรธเคืองว่า ตั้งแต่มโหสถมา พวกเราไม่ได้ดื่มน้ำใส แล้วไปกราบทูลฟ้องร้อง  ขอพระองค์ ทรงมีพระขันติธรรม อดกลั้นเรื่องนี้ไว้ อย่ากริ้วพวกข้าพระองค์”

พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “จงปล่อยให้โขลงช้างพวกเจ้า เล่นน้ำตามสบายเถิด” จึงออกประกาศ ว่า

“ผู้ใด ไปสถานที่ก่อสร้างพระนครของมโหสถ จะถูกปรับสินไหม เป็นเงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะ”

มโหสถ พาคนของตน ออกจากพระนคร ไปสถานที่เตรียมการก่อสร้างพระนคร กำหนดให้สร้างหมู่บ้าน ชื่อว่า “คัคคลิ” ขึ้นที่ริมฝั่งแม่น้ำคงคาฟากโน้น ให้เป็นที่พักบำรุง ช้าง ม้า รถ พาหนะ  และโค ไว้เตรียมรอ จากนั้น จึงวางแผน และออกแบบพระนคร แบ่งหน้าที่ ให้คนทั้งหมด รับผิดชอบ ในแต่ละส่วน แล้วเริ่มลงมือขุดอุโมงค์ ประตูอุโมงค์ใหญ่ อยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา ให้คนประมาณ ๖,๐๐๐ คน มีหน้าที่ขุดอุโมงค์ใหญ่ ให้ขนกรวดทราย มาเททิ้งลงในแม่น้ำคงคา ให้ช้าง ม้า เหยียบจนขุ่นคลัก ไหลไป เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดความสงสัย ชาวเมือง ก็พากันบ่นว่า ตั้งแต่มโหสถมา พวกเรา ไม่ได้ดื่มน้ำใส แม่น้ำคงคา ขุ่นมัวไปหมด ทำไมถึงเป็นอย่างนี้  

สายลับที่มโหสถวางไว้ ก็ปล่อยข่าวออกไปว่า โขลงช้างของมโหสถ เล่นน้ำ จึงทำให้น้ำในแม่น้ำคงคา ขุ่นเป็นตม

ธรรมดาว่า ความประสงค์ของพระโพธิสัตว์ ย่อมประสบผลสำเร็จ ได้ไม่ยาก ในที่ที่คนขุดอุโมงค์จึงไม่มีรากไม้ ศิลา กรวด เป็นต้น ที่จะทำให้งานล่าช้า ประตูทางเข้าอุโมงค์ขนาดใหญ่อยู่ในเมือง  คนสามารถเดินเข้าออกพร้อมกันได้ ราว ๓,๐๐๐ คน มโหสถ ให้ขุดอุโมงค์เป็นทางเดิน ให้บรรจุกรวด ทรายในถุงหนัง ไปถมในนครนั้น ให้คลุกดินเหนียวเป็นปูน โบกกำแพง สำหรับประตูทางเข้าอุโมงค์ใหญ่  เป็นประตูยนต์ สูงถึง ๑๘ ศอก มีกลไกยนต์ สำหรับควบคุมการเปิดปิด ผนังอุโมงค์ทั้ง ๒ ข้าง ก่ออิฐ ถือปูน ด้านบนอุโมงค์ ปูไม้เป็นเพดาน เอาดินเหนียว อุดตรงที่เป็นช่อง แล้วยาด้วยปูนขาว มีประตูใหญ่ สำหรับเข้าออก ๘๐ แห่ง ประตูเล็กอีก ๖๔ แห่ง ทุกประตู มีกลไกเปิดปิด ระหว่าง ๒ ข้างของผนังอุโมงค์ ประดับโคมไฟไว้ เป็นระยะ โคมไฟทุกดวง มีกลไกเปิดปิด เพียงอันเดียว เมื่อเปิด  ก็สว่างพร้อมกันหมด เมื่อปิด ก็ดับพร้อมกัน มีห้องบรรทม ๑๐๑ ห้อง สำหรับพระราชา ๑๐๑ พระองค์  มีเครื่องลาดต่าง ๆ ไว้ในห้องบรรทมทุกห้อง แต่ละห้อง มีเศวตฉัตร อยู่ที่ประทับ ทุกห้อง นอกจากนั้น  ศิลปิน ได้ถักรูปสตรี ด้วยเส้นป่าน งดงาม ตั้งไว้ตามห้อง ถ้าไม่จับต้องดู ก็ไม่รู้ว่า ไม่ใช่รูปคนจริง

พวกช่างวิจิตรศิลป์ ได้เขียนจิตรกรรมฝาผนัง อย่างวิจิตร เป็นรูปต่าง ๆ ระหว่างผนังอุโมงค์  ส่วนช่าง ๓๐๐ คน ที่มโหสถให้มีหน้าที่สร้างพระราชวัง และให้ต่อเรือบรรทุกไม้มานั้น ก็ได้ต่อเรือ บรรทุกอุปกรณ์ สำหรับสร้างพระนคร มาตามแม่น้ำคงคา ให้ขนอุปกรณ์ทั้งหมด ขึ้นไว้ในสถานที่สร้างพระนคร แล้วนำเรือ ไปแอบซ่อนไว้ในที่ลับ เตรียมพร้อม รอรับคำสั่ง  

มโหสถ ดำเนินการสร้างเมืองชื่อว่า “อุปการนคร” เสร็จเรียบร้อย ภายในระยะเวลา ๔ เดือน  ประกอบด้วย คูค่าย กำแพงเมือง ป้อมปราการ ประตูเมือง ซุ้มประตู หมู่มหาปราสาท พระราชนิเวศน์  โรงช้าง สระโบกขรณี และอุโมงค์ใหญ่

ครั้นเวลา ผ่านไปได้ ๔ เดือน มโหสถ จึงส่งทูต ไปเชิญเสด็จพระเจ้าวิเทหราช กษัตริย์ผู้ครองกรุงมิถิลานคร  

พระเจ้าวิเทหราช พร้อมด้วยมหาจตุรงคเสนา ออกจากกรุงมิถิลานคร เสด็จพระราชดำเนินสู่เมือง ที่มโหสถสร้างไว้ ในแคว้นกัปปิละ เสด็จขึ้นสู่ปราสาท สรงสนานพระวรกาย ทรงแต่งพระองค์ แล้ว เสวยพระกระยาหาร ทรงพักพระอิริยาบถ ครั้นตกเย็น ทรงสั่งราชทูต ไปยังราชสำนักพระเจ้าจุลนี  กราบทูลให้ทรงทราบว่า พระองค์ เสด็จมาถึงแล้ว  

พระเจ้าจุลนี ทรงดีใจว่า ศัตรู เหมือนลูกไก่ในกำมือ จะบีบก็ตาย จะคลายก็รอด ไม่มีทางที่จะหนีไปไหนพ้น ทรงพระราชทานรางวัล แก่ราชทูต เพื่อจะแสดงให้ทูตเห็นว่า พระองค์ทรงดีใจ แล้ว รับสั่งให้พระเจ้าวิเทหราช หาฤกษ์อภิเษกสมรสไว้

ราชทูต กลับไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช กราบทูลให้ทรงหาฤกษ์ ที่สมควรแก่การอภิเษกสมรส

พระเจ้าวิเทหราช ก็ทรงหาฤกษ์ แล้วส่งราชทูต ถือพระราชสาส์น ไปถวายพระเจ้าจุลนี กำหนดวันพระราชทานพระราชธิดา ให้เป็นพระมเหสี

พระเจ้าจุลนี ตรัสลวงราชทูตว่า จะส่งไปตามฤกษ์ยามนั้น ครั้นราชทูต กลับไปแล้ว ทรงให้สัญญาณ แก่พระราชา ๑๐๑ พระองค์ พร้อมทั้งทหาร ๑๘ กองทัพ เตรียมการรบ พระราชา ทั้งหมด ก็เคลื่อนทัพสู่อุปการนคร ในทันที

เมื่อพระเจ้ากรุงปัญจาละ จะเสด็จออกทำสงคราม ด้วยพระองค์เองนั้น ได้ทำการป้องกันพระราชมณเฑียรเอาไว้ ทรงทูลเชิญพระนางสลากเทวี พระราชมารดา พระนางนันทาเทวี พระมเหสี  เจ้าชายปัญจาลจันทะ พระราชโอรส และเจ้าหญิงปัญจาลจันที พระราชธิดา รวม ๔ พระองค์  มาอารักขาไว้ ในพระตำหนักเดียวกันกับนางสนม

เจ้าหญิงเชลยศึก

มโหสถ ถวายการต้อนรับพระเจ้าวิเทหราช พร้อมด้วยจตุรงคเสนาที่ตามเสด็จ อย่างยิ่งใหญ่อลังการ ทหารบางพวก ดื่มสุรา บางพวก กินปลา และเนื้อ เป็นกับแกล้ม และบางพวก เจ็บป่วย เพราะเหน็ดเหนื่อยจากการเดินทางไกล จึงนอนพัก ในขณะที่พระเจ้าวิเทหราช พร้อมด้วยคณะมนตรี ประทับนั่งที่ท้องพระโรงใหญ่แห่งพระราชมณเฑียร ท่ามกลางข้าราชบริพาร

ฝ่ายพระเจ้าจุลนี สั่งกองทัพ ให้ปิดล้อมเมืองอุปการนคร ที่พระเจ้าวิเทหราชประทับเอาไว้ถึง ๓ ชั้น แปรรูปกระบวนทัพ จากทหาร ๑๘ กองทัพ ยุบรวมเป็น ๔ กองทัพ ปิดล้อมไว้ทั้ง ๔ ทิศ มีคบเพลิงนับแสน ๆ ดวง สว่างไสวไปทั่ว เตรียมเข้ายึดเมือง ในเวลาอรุณรุ่ง

เมื่อพระเจ้าจุลนี ยกทัพออกจากพระราชวัง มาล้อมเมืองไว้แล้ว มโหสถ รู้ว่า ภายในพระนคร ว่างเปล่าจากกองทัพ จึงสั่งให้ทหาร ๓๐๐ นาย ของตน ลอดอุโมงค์ ไปจับพระราชมารดา พระมเหสี พระราชโอรส และพระราชธิดา ของพระเจ้าจุลนี ออกมาทางอุโมงค์ ให้ตั้งกองอารักขาไว้ จนกว่ามโหสถจะมา

ทหารหน่วยจู่โจม ที่มโหสถฝึกฝนมาเป็นพิเศษ ลัดไปทางอุโมงค์ เปิดแผ่นไม้ที่ปูไว้ ตรงเชิงบันได จับราชองครักษ์ และนางกำนัลทั้งหมด มัดมือเท้า ปิดปาก แล้วนำไปซ่อนไว้ ในที่กำบัง กินของเสวย ทุบทำลายข้าวของ เกลื่อนกระจายพระราชมณเฑียร พระนางสลากเทวี ทรงเข้าใจว่า มีความปลอดภัย จึงให้พระราชโอรส พระราชธิดา ไปบรรทม รวมอยู่ที่นอนเดียวกันกับพระองค์

ทหารเหล่านั้น ยืนร้องเรียกที่ประตูห้อง พระนาง คิดว่า เป็นราชองครักษ์ จึงตรัสถามว่า “มีอะไรไหม” ทหารมโหสถ จึงแสร้งทูลว่า “พระราชา ฆ่าพระเจ้าวิเทหราช กับมโหสถ ได้แล้วพระองค์เป็นเอกราชทั่วชมพูทวีป ดื่มฉลองชัยชนะด้วยพระเกียรติยศอันยิ่งใหญ่ พระราชาส่งข้าพระองค์มา เพื่อพาเสด็จไปในพิธี” พระราชวงศ์ทั้ง ๔ พระองค์ จึงเสด็จลงจากปราสาทมาจนถึงเชิงบันได

ทหารมโหสถ นำกษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ เสด็จเข้าไปทางอุโมงค์ พระราชมารดา รู้สึกแปลกใจ เพราะไม่เคยรู้ว่า มีอุโมงค์ลับอยู่ระหว่างเชิงบันได ทหารมโหสถ กราบทูลว่า “ขอเดชะ คนทั่วไป ไม่ใช้ทางลับนี้ เพราะเป็นทางมงคล สำหรับพระราชา วันนี้ พระราชาตรัสสั่งให้นำเสด็จ โดยทางนี้ เพราะเป็นวันมงคล” พระราชมารดา ก็ทรงเชื่อ

ทหารบางส่วน นำพระราชมารดา เสด็จล่วงหน้าไปก่อน บางส่วน ย้อนกลับเข้าไปเปิดคลังหลวง ในพระราชนิเวศน์ ขนเอาข้าวของทรัพย์สินแก้วแหวนเงินทองตามต้องการ เมื่อพระราชมารดาเข้าสู่อุโมงค์ใหญ่ เห็นอุโมงค์วิจิตรงดงามราวกับเทพสภา ก็ทรงเข้าใจว่า เป็นทางลับ ที่เขาจัดไว้เป็นการเฉพาะ สำหรับพระราชาเสด็จ เท่านั้น

ทหารมโหสถ นำกษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ ไปใกล้ถึงแม่น้ำคงคา ก็ให้ประทับในห้องภายในอุโมงค์ พวกหนึ่ง อยู่รักษาการณ์ อีกพวกหนึ่ง ไปรายงานให้มโหสถทราบ มโหสถ ยินดีว่า แผนการของตน ใกล้สำเร็จแล้ว จึงไปเฝ้าพระเจ้าวิเทหราช

ฝ่ายพระเจ้าวิเทหราช ได้ยินเสียงกึกก้องราวแผ่นดินจะถล่ม เข้าใจว่า พระเจ้าจุลนี กำลังนำ พระราชธิดามาประทานพระองค์ จึงเสด็จลุกจากราชบัลลังก์ ทอดพระเนตรออกไปทางช่องพระแกล เห็นพระนครสว่างไสวไปทั่วด้วยคบเพลิงนับแสน ๆ ดวง นคร ถูกกองทัพใหญ่ ล้อมไว้โดยรอบ ก็ทรงฉงนสนเท่ห์ วิตกกังวลว่า เกิดอะไรขึ้น จึงตรัสถามพวกคณะมนตรีของพระองค์ว่า มีความเห็นอย่างไรกัน

อาจารย์เสนกะ กราบทูลว่า “อย่าทรงวิตกกังวลไปเลย พระเจ้าข้า นั่น เห็นจะเป็นกองเกียรติยศ ที่พระเจ้าจุลนีจัดถวาย เนื่องด้วยการอภิเษกสมรสพระราชธิดา”

ฝ่ายอาจารย์ปุกกุสะ กราบทูลว่า “พระเจ้าจุลนี จะทรงอารักขา เพื่อทรงทำอาคันตุกะ สักการะ แด่พระองค์” ทุกคน ต่างก็ทูลไปตามความเห็นของตน

พระเจ้าวิเทหราช ทรงสดับเสียงสั่งทหารเข้าประจำการในที่นั้น ๆ และทรงทอดพระเนตรเห็น ทหารทุกคน สวมเกราะ ดูฮึกเหิม ก็ทราบว่า เป็นเสียงบัญชาการกองทัพ จึงทรงกลัวว่า จะเป็นอุบาย หลอกพระองค์มาฆ่า ตามที่มโหสถเคยบอก หวังจะได้ยินคำยืนยันจากมโหสถ ให้อุ่นพระทัย จึงตรัสถามว่า “มโหสถ กองทัพหุ้มเกราะ เพียบพร้อมไปด้วยกองทัพช้าง กองทัพม้า กองพลรถ กองพลทหารราบ สวมเกราะ ตั้งมั่น จุดคบเพลิง สว่างไสวอยู่ เช่นนี้ พวกเขา จะทำอะไรกัน”

มโหสถ คิดว่า จะทำให้พระราชา รู้จักกลัวเสียบ้าง ค่อยแสดงกำลังแห่งปัญญาของตน ให้เห็นในภายหลัง จึงกราบทูลว่า “ขอเดชะ พระเจ้าจุลนี ทรงมีกำลังแสนยานุภาพมากมาย นำกองทัพมาล้อมเมืองเอาไว้ ด้วยพระองค์เอง เพื่อจับพระองค์ ปลงพระชนม์ ในวันพรุ่งนี้” พระเจ้าวิเทหราช ตกใจ กลัวตาย ปากคอแห้ง เกิดเร่าร้อน กระวนกระวายในพระสรีระ คร่ำครวญ อย่างคนไร้สติว่า “มโหสถ ลูกพ่อ ใจพ่อสั่น ปากคอพ่อ แห้งผาก เร่าร้อน เหมือนถูกแผดเผา แล้วเรา จะทำอย่างไร กันดี”

มโหสถ เห็นพระเจ้าวิเทหราช คร่ำครวญเช่นนี้ ก็คิดว่า พระองค์ ไม่ยอมเชื่อเรา จึงทำให้ข้าราชบริพารทุกหมู่เหล่า เดือดร้อนกันไปทั่ว ต้องทำให้พระองค์ ได้สติขึ้นมาบ้าง จึงกราบทูลว่า

“ขอเดชะ พระองค์ ทรงประมาทเกินไป ไม่ยั้งคิด แม้ข้าพระองค์ จะห้ามปราม ก็ไม่ทรงเชื่อ ความคิด จึงทำลายพระองค์เอง คณะมนตรีของพระองค์ เป็นคนมีความคิด ก็จงแก้ไขพระองค์จากภัยเถิด ข้าพระองค์ หวังประโยชน์เกื้อกูล แต่พระองค์ ไม่ทรงเชื่อ เหมือนเนื้อตกหลุมพราง ปลาติดเบ็ด พระองค์ ทำตามความอยาก ไม่ทราบว่า พระธิดาของพระเจ้าจุลนี เป็นเหมือนเหยื่อ จึงไม่รู้ว่า ตนเอง กำลังก้าวเข้าไปสู่ปากแห่งความตาย แม้ข้าพระองค์ จะทูลทัดทานว่า ถ้าเสด็จไปปัญจาลนคร พระองค์ จะประสบภัยใหญ่หลวงนัก เหมือนภัยที่จะเกิดกับกวาง ซึ่งหลงเดินตามทางเข้าหมู่บ้านมนุษย์ คนเรา ไม่ควรคบคนชั่วเป็นมิตร เหมือนชาวนาเลี้ยงงูเห่า จะแว้งกัดเข้าสักวัน นักปราชญ์ ไม่พึงผูกไมตรีกับคนชั่ว เพราะ มีแต่จะนำทุกข์มาให้ ผู้มีปรีชาญาณอันล้ำลึกพึงผูกไมตรีกับผู้มีศีล เป็นพหูสูต จึงจะประสบ แต่ความสงบสุข”

มโหสถ ข่มขู่พระเจ้าวิเทหราช ยิ่งขึ้น ด้วยหวังว่า พระองค์ จะไม่ทรงทำอย่างนี้อีก เมื่อจะนำพระดำรัสที่พระราชาถากถางตน มาแสดง จึงทูลว่า

“พระองค์ ทรงถากถางข้าพระองค์ ถึงการได้มาซึ่งรัตนะอันสูงสุดว่า ข้าพระองค์เกิดในชนบท เป็นลูกคหบดี รู้แต่เฉพาะวิธีจับหางไถ จะรู้จักธรรมเนียมกษัตริย์ เหมือนคนอื่นเขาได้อย่างไร ท่านทั้งหลาย จงลากคอมโหสถออกไปเสีย จากแว่นแคว้นของเรา เพราะเขาพูดสิ่งที่เป็นอวมงคลกับเรา ข้าพระองค์ เป็นบุตรคหบดี จะรู้จักความเจริญ เหมือนบัณฑิตคนอื่น ได้อย่างไร แม้เช่นนั้น ข้าพระองค์ ก็ไม่ได้นำคำพูดนั้น มาใส่ใจ

ข้าพระองค์ เป็นบุตรคหบดี ย่อมรู้ศิลปะแห่งคหบดี นั่นเป็นความจริง ก็อาจารย์เหล่านั้น เป็นบัณฑิต แต่วันนี้ พระองค์ ถูกกองทัพปิดล้อมไว้แล้ว ดูสิ พวกบัณฑิตของพระองค์ จะทำอย่างไร พระองค์ รับสั่งให้ลากคอข้าพระองค์ ฉุดคร่าออกไปเสีย แล้วบัดนี้ จะตรัสถามข้าพระองค์ทำไม ขอเชิญตรัสถามบัณฑิตของพระองค์เถิด พระเจ้าข้า”

พระเจ้าวิเทหราช ดำริว่า มโหสถ รู้ล่วงหน้าว่า จะเกิดภัยอย่างใหญ่หลวง จึงห้ามไม่ให้พระองค์มา มโหสถ น่าจะรู้วิธีการแก้ไข เขาจึงกล่าวข่มขู่เหลือเกิน แม้พระองค์เอง ก็ทรงทำผิด ไว้กับมโหสถมาก จึงตรัสว่า

“มโหสถ ลูกพ่อ บัณฑิตทั้งหลาย ย่อมไม่เสียดสี ถึงเรื่องที่แล้วมา เจ้าพูดเสียดสีพ่อ เหมือนคนเอาปฏัก แทงม้าที่เขาผูกไว้ ทำไม ถ้าเห็นว่า จะพ้นภัยได้อย่างไร ก็จงสั่งสอนพ่อมาเถิด เจ้าทิ่มแทงพ่อ เพราะความผิดพลาดในอดีต แล้วจะได้อะไร”

มโหสถ คิดว่า จะต้องให้พระองค์ รู้จักความลำบากเสียบ้าง จึงกราบทูลว่า “ขอพระองค์ทรงทราบเถิด ข้อผิดพลาดร้ายแรงบางอย่าง ที่ถลำทำลงไปแล้ว ยากจะแก้ไขได้ ดูกองพลช้าง กองพลม้า นั่นสิ นก ยักษ์ หรือ คนมีฤทธิ์ เหาะไปทางอากาศได้ เท่านั้น จึงจะพาพระองค์ หลบหนีรอดพ้น จากกองทัพนี้ไปได้ ข้าพระองค์ ไม่สามารถจะแก้ไขอะไรได้”

พระเจ้าวิเทหราช จำนนต่อคำของมโหสถ ทรงสิ้นหวัง ประทับนั่งทอดอาลัยอยู่

อาจารย์เสนกะ คิดว่า ยกเว้นมโหสถแล้ว ไม่มีใครสามารถช่วยได้ พระราชา ฟังคำมโหสถ ทรงหวาดกลัวต่อมรณภัย ตรัสอะไร ๆ ไม่ได้ อีกต่อไป เราจะอ้อนวอนให้มโหสถช่วย จึงกล่าวว่า “ท่านมโหสถ ขอท่านจงเป็นที่พึ่งของพวกเรา ท่านเป็นผู้มีความสามารถสูงสุด กว่าพวกเราเหล่ามนตรีทั้งหมด”
มโหสถ ยืนยันคำเดิมว่า “อาจารย์เสนกะ ความผิดพลาดร้ายแรงบางอย่างที่มนุษย์ทำลงไปแล้ว ยากที่จะแก้ไขได้ ขอท่านจงแก้ไขเองเถิด”

เมื่อพระเจ้าวิเทหราช ไร้ที่พึ่ง ไม่ทราบว่า จะตรัสอะไรกับมโหสถ ทรงดำริว่า อาจารย์ทั้ง ๔ คน อาจจะมีแผนการ อะไรบ้าง จึงตรัสถามเสนกะว่า ควรทำอย่างไร

อาจารย์เสนกะ กราบทูลว่า “พวกเรา ช่วยกันเอาไฟเผาบ้านเผาเมืองให้หมด แล้วเอามีด เชือดคอตนเอง ตายไปก่อน อย่าทันให้พระราชาพรหมทัตจับพวกเราไปทรมานจนตาย”

พระเจ้าวิเทหราช ได้สดับดังนั้น ก็ทรงนึกฉุน จึงตรัสด้วยไม่รู้จะตรัสอะไรว่า “จงทำเชิงตะกอน เช่นนั้น เผาลูกเมียท่านเถิด” แล้วตรัสถามคณะมนตรีคนอื่น ๆ

แม้บัณฑิตที่เหลือ ก็ตอบไม่ต่างจากเสนกะ บางคน เสนอว่า ควรชิงกินยาพิษ ตายไปก่อน บางคนเสนอว่า ควรชิงผูกคอตาย ส่วนเทวินทะ คิดว่า ทำไม พระราชาจึงตรัสถามพวกเรา ในเมื่อไฟมีอยู่ กลับทรงเป่าหิ่งห้อย ยกเว้นมโหสถแล้ว ไม่มีใคร สามารถช่วยพวกเราให้พ้นภัยได้ พระองค์ไม่ตรัสถามมโหสถ มาตรัสถามพวกเรา แล้วพวกเรา จะรู้อะไร เมื่อไม่มีแผนการอื่น จึงกราบทูลคำ ที่เสนกะกล่าวว่า

“ถ้ามโหสถ ไม่สามารถช่วยเราได้แล้ว ก็ช่วยกันเอาไฟเผาบ้านเมืองให้หมด แล้วเอามีด เชือดคอตนเอง ตายไปก่อน แต่ข้าพระองค์ คิดว่า พวกเราทั้งหมดนี้แหละ ช่วยกันวิงวอนมโหสถ ก่อน ถ้าแม้ เมื่อวิงวอนแล้ว มโหสถ ยังไม่สามารถช่วยพวกเราได้ จึงค่อยทำตามแผนการของเสนกะ”

พระเจ้าวิเทหราช สดับคำของเทวินทะ ทรงระลึกถึงโทษ ที่พระองค์เคยทำไว้กับมโหสถก็ไม่สามารถจะตรัสกับมโหสถได้ ทรงคร่ำครวญว่า “พวกเรา หาหนทางที่จะพ้นภัยครั้งนี้ ยากที่จะ เป็นไปได้ เหมือนหาแก่นต้นกล้วย และแก่นงิ้ว เราหมดปัญญา เหมือนช้างขาดน้ำ ใจเราสั่น ปากคอแห้งผาก เหมือนถูกไฟแผดเผา ไม่มีความเย็นใจเลย”

มโหสถ คิดว่า พระราชา ทรงลำบากมากแล้ว ถ้าไม่ปลอบพระองค์ พระทัยจะแตก สิ้นพระชนม์ชีพ จึงกราบทูลว่า “ขอพระองค์ อย่าทรงวิตกเลย พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ จะทำให้กองทัพแห่งปัญจาลนคร หนีไป ถ้าข้าพระองค์ ไม่สามารถช่วยพระองค์ ผู้ตกที่คับขัน ให้พ้นภัยได้ ปัญญาของข้าพระองค์ จะมีประโยชน์อะไร แล้วพระองค์ จะมีข้าแผ่นดินเช่นข้าพระองค์ ไว้ทำไม” พระเจ้าวิเทหราช สดับคำมโหสถ กลับได้ความอบอุ่นพระทัยว่า พระองค์ รอดชีวิตแล้ว

เสนกะ ถามมโหสถว่า มีแผนการอย่างไร จึงจะพาพวกเราหนีรอดไปทั้งหมดได้ มโหสถชี้แจงแผนการว่า จะพาเล็ดลอดออกไปทางอุโมงค์ ที่เตรียมไว้ จึงสั่งให้ทหาร เปิดประตูอุโมงค์ อุโมงค์ทั้งหมดก็สว่างไปทั่ว มโหสถ กราบทูลเชิญพระราชา เสด็จลงจากปราสาท ส่วนเสนกะ แก้ผ้าโพกศีรษะออก แล้วผลัดผ้าเปลี่ยนเป็นหยักรั้ง

มโหสถ จึงถามว่า ทำอะไร เสนกะ ตอบว่า การมุดไปทางอุโมงค์ ต้องแก้ผ้าโพก แล้วนุ่งหยักรั้ง จะได้เดินสะดวก มโหสถ บอกว่า อุโมงค์กว้างใหญ่ สูงถึง ๑๘ ศอก จึงไม่ต้องก้ม ถ้าต้องการขี่ช้าง หรือ ม้าไปก็ได้

มโหสถ จัดให้เสนกะ เดินนำหน้าไปก่อน พระเจ้าวิเทหราช อยู่ตรงกลาง ส่วนตนเอง รั้งท้า ที่เป็นเช่นนี้ เพราะเกรงว่า พระเจ้าวิเทหราช จะมัวทอดพระเนตรอุโมงค์ ที่ตกแต่งไว้อย่างวิจิตร แล้วเกิดความล่าช้า พระเจ้าวิเทหราช เสด็จไปพลางทอดพระเนตรอุโมงค์ไป

ทหารของมโหสถรู้ว่า พระเจ้าวิเทหราช เสด็จมา จึงนำกษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ออกจากอุโมงค์ ให้ประทับอยู่ ณ พลับพลาลานกว้างใหญ่ ริมฝั่งแม่น้ำคงคา

พระเจ้าวิเทหราช เสด็จออกจากอุโมงค์กับมโหสถ พระนางสลากเทวี พระนางนันทาเทวี เจ้าชายปัญจาลจันทกุมาร และเจ้าหญิงปัญจาลจันที เห็นพระเจ้าวิเทหราชกับมโหสถ ก็ทราบว่า ตกอยู่ในเงื้อมมือศัตรู อย่างแน่นอน ก็ทรงหวาดหวั่นต่อความตาย ต่างร้องไห้อื้ออึง

ขณะนั้น เป็นเวลาเดียวกับพระเจ้าจุลนี เสด็จไปดักอยู่ใกล้ฝั่งแม่น้ำคงคา ห่างจากทัพหลวง ออกไป ประมาณ ๑ คาวุต ด้วยทรงเกรงว่า พระเจ้าวิเทหราช จะหนีไปทางน้ำ ในเมื่อราตรีเงียบสงัด พระเจ้าจุลนีพรหมทัตสดับเสียงคล้ายเสียงร้องของกษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์ ทรงประสงค์จะตรัสถาม ทหารว่า นั่น ใช่เสียงพระนางนันทาเทวี และลูกเรา ใช่หรือไม่ แต่ก็หาได้ตรัสไม่ เพราะทรงเกรงถูกทหารเย้ยหยันว่า พระองค์อ่อนแอ ทอดพระเนตรเห็นพระนางนันทาเทวีที่ไหน

มโหสถ เชิญพระธิดาปัญจาลจันที ประทับบนกองรัตนะ อภิเษกให้เป็นพระมเหสีของพระเจ้าวิเทหราช ในที่นั้น แล้วกราบทูลพระเจ้าวิเทหราชว่า “พระองค์ เสด็จมาเพื่ออภิเษก พระธิดาพระองค์นี้ เป็นพระมเหสีของพระองค์ เรือ ๓๐๐ ลำ ได้เทียบท่า รอรับเสด็จอยู่แล้ว ขอพระองค์ เชิญเสด็จเถิด พระเจ้าข้า” พระเจ้าวิเทหราช จึงเสด็จลงจากพลับพลา ขึ้นเรือพระที่นั่ง พร้อมกษัตริย์ทั้ง ๔ พระองค์

มโหสถ ได้ถวายอนุศาสน์ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมชน บัดนี้ พระเจ้าจุลนี เป็นพ่อตาของพระองค์ พระนางนันทาเทวี เป็นแม่ยาย ขอพระองค์ จงปฏิบัติเหมือนปฏิบัติต่อพระราชมารดา ของพระองค์เอง ขอพระองค์ จงรักใคร่พระปัญจาลจันทกุมาร เหมือนพระเชษฐภาดา ร่วมพระอุทร มารดาเดียวกันกับพระองค์ ส่วนพระธิดาปัญจาลจันทีนี้ เป็นพระราชบุตรีของพระเจ้าจุลนี ที่พระองค์ทรงปรารถนายิ่งนัก ขอพระนาง จงเป็นพระมเหสีของพระองค์ และพระองค์ จงดูแล เอาใจใส่ ทะนุถนอมพระนาง ให้สมกับความยากลำบาก ที่พระองค์เสี่ยงชีวิต จึงได้มา”

มโหสถ ยืนกล่าวอยู่ริมฝั่งแม่น้ำคงคา พระเจ้าวิเทหราช มีพระประสงค์จะรีบเสด็จไป จึงตรัสว่า “เจ้าจะมัวชักช้าอยู่ทำไม รีบขึ้นเรือไปเร็วเถิด”

มโหสถ กราบทูลพระเจ้าวิเทหราชว่า “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ข้าพระองค์ ยังไปไม่ได้ แม่ทัพ จะทิ้งทหาร เอาตัวรอด ไม่ถูกต้อง ข้าพระองค์ พาพวกเขา มาจากกรุงมิถิลานคร จะทิ้งพวกเขาไว้ ให้พระเจ้าจุลนีเข่นฆ่า ไม่ได้ พวกเขา เดินทางมาไกล ล้วนมีใจทำงาน เพื่อข้าพระองค์ต่างหิวกระหาย บางพวก กำลังกินข้าว บางพวก กำลังดื่ม บางพวก เหน็ดเหนื่อย ก็นอนหลับ บางพวก เจ็บป่วย ต่างทำงานหนัก ร่วมกับข้าพระองค์ มาตลอด ๔ เดือน ยังไม่รู้ด้วยซ้ำว่า พวกเรา หนีออกไปทางอุโมงค์ ข้าพระองค์ ทิ้งพวกเขาไว้ที่นี่ ไม่ได้ แม้แต่คนเดียว ข้าพระองค์ จะนำพวกเขากลับทุกคน ไม่เว้นแม้แต่จะเป็นศพ ทรัพย์สินที่พระเจ้าจุลนีประทาน ก็จะไม่เหลือไว้ ขอให้พระองค์ รีบเสด็จ อย่าหยุดพักที่ไหน แม้แต่ราตรีเดียว ขอให้พระองค์ สลับช้าง ม้า พาหนะ ซึ่งเหน็ดเหนื่อยแล้ว เสด็จขึ้นพาหนะ ที่ยังมีกำลังดี ซึ่งข้าพระองค์ เตรียมไว้เป็นระยะ กลับกรุงมิถิลา อย่างรวดเร็ว”

พระราชา รู้สึกเป็นห่วงมโหสถขึ้นมา อย่างจับใจ ตรัสว่า “มโหสถ เจ้าอย่าโง่นักเลย กำลังทหารเจ้าน้อย ไม่มีทางสู้กองทัพพระเจ้าจุลนีได้หรอก” มโหสถกราบทูลว่า “แม้มีทหารน้อย หากมีความคิด ก็สามารถเอาชนะกองทัพที่มีแสนยานุภาพมาก แต่ไร้ความคิดได้ ข้าพระองค์รบด้วยปัญญา ไม่ใช่รบด้วยอาวุธ ขอเชิญพระองค์ เสด็จเถิด พระเจ้าข้า”

ขณะเรือพระที่นั่ง เคลื่อนตัวออกจากฝั่ง พระเจ้าวิเทหราช ทรงนึกถึงคุณมโหสถว่า พระองค์ พ้นจากเงื้อมมือข้าศึกได้ และความประสงค์ของพระองค์ ก็สำเร็จแล้ว เพราะได้พระนางปัญจาลจันทีราชธิดา ก็บังเกิดพระปีติปราโมทย์ จึงตรัสสรรเสริญคุณมโหสถ ต่อหน้าเสนกะว่า

“ท่านอาจารย์เสนกะ การอยู่ร่วมกับบัณฑิต เป็นสุขดีแท้ มโหสถ ช่วยพวกเรา ให้รอดพ้นจากเงื้อมมือข้าศึก เหมือนคน ช่วยฝูงนกที่ติดกรง เหมือนช่วยฝูงปลาที่ติดร่างแห” แม้อาจารย์เสนกะ ก็สรรเสริญคุณมโหสถไม่ขาดปากเช่นกัน

พระเจ้าวิเทหราช เสด็จขึ้นจากฝั่งแม่น้ำ แล้วเสด็จพระราชดำเนินต่อ จนถึงหมู่บ้านที่มโหสถให้สร้างไว้ ทุก ๑ โยชน์ พวกอำมาตย์ที่มโหสถเตรียมไว้ ในหมู่บ้านนั้น ๆ ก็จัดช้าง ม้า และพาหนะ ข้าว น้ำ เป็นต้น ถวายการต้อนรับ ทำการอารักขา อย่างแน่นหนา พระราชา เปลี่ยนช้าง ม้า และพาหนะที่เหน็ดเหนื่อย ตลอดระยะทาง จนผ่านไปไกลถึง ๑๐๐ โยชน์ ครั้นรุ่งเช้า ก็เสด็จล่วงเข้าเขตแดนมิถิลานคร

ส่วนมโหสถ เข้าสู่ประตูอุโมงค์ ไปทะลุอีกด้านหนึ่ง ปลดดาบที่เหน็บไว้ออก ฝังกลบไว้ในทราย ที่ปากอุโมงค์ จากนั้น ก็กลับเข้าอุโมงค์ ไปออกที่ประตูทางเข้าเมืองที่สร้างไว้ ขึ้นสู่ปราสาท อาบน้ำ กินอาหารแล้ว นอนพักผ่อนเอาแรง เมื่อคิดว่า งานของเราสำเร็จแล้ว ก็หลับไปอย่างง่ายดาย

ฝ่ายกองทัพพระเจ้าจุลนีพรหมทัต เคลื่อนพลมาปิดล้อมอุปการนครไว้ ด้วยแสนยานุภาพอันยิ่งใหญ่ เกรียงไกร ประกอบด้วย กองทัพช้างพลาย ซึ่งสามารถย่ำยีอุปการนครให้พังพินาศได้ พลธนู มีลูกศรปลายแหลมคม เจาะทะลุกระดูกได้ สามารถยิงเข้าไปในพระนครให้ตกลงดังห่าฝน เหล่าทหารหนุ่ม สวมเกราะ แกล้วกล้า อาวุธมีด้ามวิจิตรงดงาม หอกมีคมแสงเป็นประกายวาววับ เหล่าทหารมีอาวุธครบมือ ต่อให้พระเจ้าวิเทหราช มีปีกบินเหมือนนก ก็ไม่สามารถรอดพ้นไปได้ ทหารของพระองค์ มีมากมาย สามารถตัดหัวข้าศึกเท่าที่มี เอามาคนละหัวได้ ทั่วทั้งแผ่นดิน ไม่มีกองทัพใด เสมอเหมือน เหล่าทหารหนุ่ม ผิวพรรณดั่งทองคำ งดงาม องอาจ นั่งอยู่บนคอช้าง ล้วนประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง นุ่งผ้าสีเหลือง ห่มผ้าเฉวียงบ่าสีเหลือง คมดาบต้องแสงอาทิตย์ ยามเช้า ทอประกายวาววับ ดาบไร้สนิม ตีด้วยเหล็กกล้า ขัดถูด้วยน้ำมัน คมยิ่งนัก เหล่าทหาร เชี่ยวชาญสงคราม ถืออาวุธครบมือ สวมเสื้อสีแดง กวัดแกว่งดาบงดงามดั่งสายฟ้าแลบ เหล่าทหาร ผู้กล้าหาญ สวมเกราะ โบกสะบัดธงไปมา เชี่ยวชาญในการใช้ดาบ ถูกฝึกมาอย่างเชี่ยวชาญ สามารถตัดคอช้างใหญ่ ให้ขาดสะบั้นด้วยดาบเดียว

พระเจ้าจุลนี ทรงตรวจตรา อย่างเข้มงวด ตลอดราตรี คอยเฝ้าระวัง ไม่ให้ศัตรูหลบหนีไป ครั้นรุ่งอรุณแล้ว ก็เสด็จไปยังกำแพงเมืองอุปการนคร ทรงรำพึงว่า จะจับเป็นพระเจ้าวิเทหราชให้ได้ จึงตรัสข่มขู่พระเจ้าวิเทหราช ท่ามกลางเหล่าทหาร ให้เกิดความฮึกเหิม ทรงเตือนช้างพระที่นั่ง ด้วยพระแสงขอประดับเพชร พร้อมกับออกคำสั่งทหารว่า “จงบุกเข้าไป ทำลายมันให้สิ้นซาก”

ทหารที่มโหสถวางไว้ เห็นเหตุการณ์ไม่น่าไว้วางใจ จึงพากันตีวงล้อมมโหสถเอาไว้ ขณะนั้น มโหสถ ลุกจากที่นอน อาบน้ำ ชำระร่างกายแล้ว ทานอาหารเช้า แต่งตัวด้วยผ้านุ่งอย่างดีจากแคว้นกาสี ห่มรัตนกัมพลเฉวียงบ่า ถือไม้เท้าทอง สวมรองเท้าทอง มีเหล่าสตรีแต่งตัวงดงามดุจเทพอัปสรพัดอยู่ข้าง ๆ เปิดสีหบัญชรบนปราสาทออก ปรากฏตัวให้พระเจ้าจุลนีเห็น แล้วเดินกลับไปกลับมาด้วยลีลาดังท้าวสักกเทวราช

แม้พระเจ้าจุลนี ทอดพระเนตรเห็นสิริรูปอันอุดมของพระโพธิสัตว์ ก็ไม่สามารถทำให้พระองค์ เลื่อมใสได้ เกิดความโกรธแค้น ขึ้นมาทันที ทรงเร่งไสช้างเข้าไป หมายจะจับมโหสถให้ได้

มโหสถ คิดว่า พระเจ้าจุลนี ยังไม่ทราบว่า เราจับพระโอรส พระธิดา และพระมเหสีของพระองค์ ส่งไปถวายพระราชาของเราแล้ว ยืนอยู่บนสีหบัญชรนั่นเอง เย้ยหยันพระเจ้าจุลนีว่า “ข้าแต่บรมกษัตริย์ พระองค์ เร่งไสช้างมาทำไมหนอ พระเจ้าข้า ดูพระองค์ร่าเริง ขอพระองค์โยนอาวุธฝังเพชรทิ้ง แล้วปลดเกราะประดับแก้วมณีออกเสียเถิด”

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต สดับคำเยาะเย้ยของมโหสถ จึงตรัสว่า “เจ้าบุตรคหบดี ยังมีหน้ามาพูดจาทำท่าร่าเริงกับเรา เจ้าพูดอย่างฝืนยิ้ม หน้าตาอย่างนี้ คือ หน้าตาคนใกล้ตาย เดี๋ยวก็รู้ว่า จะฆ่าแกได้หรือไม่”

ขณะที่มโหสถ พูดกับพระเจ้าจุลนีอยู่นั้น เหล่าพลนิกาย ได้เห็นรูปสิริแห่งพระโพธิสัตว์ คิดว่า พระราชาของพวกเรา ทรงปรึกษาอะไรอยู่กับมโหสถ จึงเข้าไปใกล้ช้างพระที่นั่ง

มโหสถ ได้ฟังพระเจ้าจุลนีตรัสเช่นนั้น ก็กล่าวว่า “ข้าแต่สมมติเทพ เขารู้แผนการของพระองค์ กันหมดแล้ว สิ่งที่พระองค์และเกวัฏฎะ คิดด้วยใจ ไม่มีใครรู้ได้ แต่สิ่งที่พูดด้วยปาก คนรู้กัน ไปทั่วแล้ว คำขู่คำรามของพระองค์ ไร้ประโยชน์ แผนการของพระองค์แตกแล้ว พระองค์จับพระเจ้าวิเทหราช ไม่ได้หรอก เหมือนม้ากระจอก ไล่ไม่ทันม้าสินธพ พระเจ้าวิเทหราช พร้อมเหล่าอำมาตย์ข้าราชบริพาร เสด็จข้ามแม่น้ำคงคาไป ตั้งแต่เมื่อเย็นวานนี้แล้ว หากพระองค์ ติดตามไป ก็คงเหมือนกา บินไล่ตามพญาหงส์”

แม้มโหสถ ถูกกองทัพ ล้อมไว้ทุกด้าน ก็ไม่ครั่นคร้าม ไม่ประหวั่น พรั่นพรึง กราบทูลต่อไปว่า “สุนัขจิ้งจอก เห็นดอกทองกวาว บานในเวลากลางคืน ก็คิดว่า ชิ้นเนื้อ จึงพากันเข้าล้อม ต้นทองกวาว เมื่อพระอาทิตย์สว่างขึ้น จึงรู้ว่า เป็นดอกทองกวาว ก็พากันหมดหวัง เดินคอตกจากไป พระองค์ ล้อมพระเจ้าวิเทหราช ก็จะหมดหวัง เหมือนฝูงสุนัขจิ้งจอก ล้อมต้นทองกวาว”

พระเจ้าจุลนี ถูกเปรียบเทียบกับสุนัขจิ้งจอก ก็ทรงเจ็บแค้นเป็นอย่างมาก ทรงเห็นมโหสถไม่พรั่นพรึง ก็คิดว่า บุตรคหบดีนี้ กล้าเกินคนจริง ๆ มันคงให้พระเจ้าวิเทหราช หนีไปแล้วเป็นแน่ ครั้นคิดเช่นนั้น ก็กริ้วเหลือเกินว่า เมื่อก่อน มันทำให้เราอับอาย จนไม่รู้จะเอาหน้าไปไว้ที่ไหน บัดนี้ ศัตรูอยู่ในเงื้อมมือของพวกเราแล้ว แต่มันก็ให้หนีรอดไปได้ มโหสถสร้างความฉิบหายให้เรา เราจับมันไม่ได้พร้อมกันทั้งสองคน ก็จะจับมโหสถคนเดียวก่อน จึงออกคำสั่งว่า “มโหสถ ปล่อยศัตรูของข้า ให้หนีไปแล้ว พวกเจ้า จงจับมัน ตัดแขนขา ฉีกออกเป็นชิ้น ๆ แล้วเอาหลาวเสียบ ย่างไฟเสีย”

มโหสถ ได้ยินเช่นนั้น จึงหัวเราะลั่น คิดว่า พระราชาพระองค์นี้ พิโรธ ยังไม่รู้ว่า เราส่งลูกเมีย ของพระองค์ ไปกรุงมิถิลานครแล้ว จึงคิดจะทรมานเราเล่น ตามชอบใจ เราจะบอกให้พระองค์ เจ็บปวด โศกาดูร จนสลบอยู่บนหลังช้างนั่นเอง จึงกล่าวว่า

“ถ้าพระองค์ แทงข้าพระองค์ ด้วยหอก พระเจ้าวิเทหราช ก็จะเอาหอกแทงเจ้าชาย เจ้าหญิง และพระมเหสี ของพระองค์ ด้วยหอก เช่นกัน

ที่กราบทูลเช่นนี้ เป็นสิ่งที่พระเจ้าวิเทหราชกับข้าพระองค์ ได้ตกลงกันไว้ เป็นที่เรียบร้อยแล้ว

ช่างหนัง ทำโล่หนัง ไว้ป้องกันลูกธนู ฉันใด ข้าพระองค์ เป็นข้าแผ่นดินของพระเจ้าวิเทหราช ก็จำต้องทำลายลูกธนู คือ พระดำริของพระองค์ ด้วยโล่หนัง คือ ปัญญาของข้าพระองค์ ฉันนั้น เช่นกัน”

พระเจ้าจุลนี ทรงดำริว่า บุตรคหบดีคนนี้ บ่นเพ้อบ้าบออะไรของมัน เราทรมานมันอย่างใด พระเจ้าวิเทหราช ก็จะทรมานลูกเมียของเราอย่างนั้น คงไม่รู้ว่า เราเตรียมการอารักขาลูกเมียเราไว้ อย่างดี มันคงใกล้ตาย จึงบ่นเพ้อไป

มโหสถ คิดว่า พระราชา คงเข้าใจว่า เราพูดไป เพราะกลัวตาย จึงตะโกนไปว่า “ขณะนี้ พระราชนิเวศน์ของพระองค์ ว่างเปล่า ไร้พระโอรส พระธิดา พระมเหสี ตลอดจนพระชนนี ของพระองค์ ขอเชิญทอดพระเนตร ข้าพระองค์ ได้นำออกจากเมืองทางอุโมงค์ ไปถวายพระเจ้าวิเทหราชแล้ว”

พระเจ้าจุลนี ได้ทรงสดับดังนั้น ทรงคิดว่า บุตรคหบดีคนนี้ พูดหนักแน่นเหลือเกิน เมื่อคืน เราเองก็ได้ยินคล้ายเสียงร้องของนันทา แว่วมาจากฝั่งแม่น้ำคงคา มโหสถปัญญามาก บางทีมันอาจจะพูดจริง ก็เป็นได้ ทรงคิดดังนี้แล้ว ก็ประหวั่นพรั่นพรึง แต่ทรงตั้งสติไว้ ไม่แสดงกิริยาให้ใครเห็น แล้ว ส่งอำมาตย์คนหนึ่ง ไปตรวจสอบความจริง

อำมาตย์นั้น กลับเข้าไปตรวจดูพระราชนิเวศน์ เห็นพวกทหารราชองครักษ์ในพระราชนิเวศน์ และเหล่านางกำนัล ถูกผูกมือเท้า มัดปาก ผูกติดไว้กับไม้ ข้าวของเครื่องใช้ในพระราชนิเวศน์ ตกแตก เกลื่อนกระจาย ของกิน เกลื่อนกล่น เรี่ยราดไปทั่ว ห้องต่าง ๆ ถูกเปิด ถูกรื้อค้น เอาแก้วแหวน เงินทอง ฝูงกา เข้ามาทางประตู และหน้าต่าง ที่ถูกเปิดทิ้งเอาไว้เที่ยวบินว่อน เกาะอยู่ไปทั่ว

พระราชนิเวศน์ ไร้สิริ เหมือนบ้าน ที่ถูกทิ้งร้าง ดูวังเวง ราวกับป่าช้า จึงกลับมากราบทูล พระราชา ให้ทรงทราบ พระเจ้าจุลนี ได้สดับดังนั้น ก็ทรงสะทกสะท้าน ด้วยความโศก พระองค์พิโรธมโหสถอย่างยิ่ง ดุจงูพิษ ถูกตีด้วยท่อนไม้

มโหสถ เห็นพระเจ้าจุลนีกริ้ว จึงคิดว่า พระราชาพระองค์นี้ มีเดชานุภาพมาก สามารถฆ่าเรา ด้วยขัตติยมานะ เพราะความพิโรธ เราจะต้องให้พระองค์ คิดถึงพระนางนันทาเทวี ให้พระองค์ ได้รู้ว่า ต่อไป จะไม่มีโอกาส ได้เห็นพระนางอีกแล้ว เมื่อพระองค์ ระลึกถึงพระนาง จะยังไม่ทำอะไรเรา ด้วยทรงเป็นห่วงพระมเหสี ค่อยหาทางผ่อนปรนแก้ไข จึงทูลว่า

“พระนางนันทาเทวี เสด็จไปทางอุโมงค์นี้ มีพระสิริโฉมงดงามพร้อม ทุกสัดส่วน น่าชมยิ่งนัก พระองค์มีสะโพกผึ่งผาย พระสุรเสียงไพเราะน่าฟัง สายรัดถันพระองค์นั้น ก็งามทำด้วย กาญจนวิจิตร มีพระบาทสดใสด้วยพระโลหิตขึ้นแดง พระองค์เพียบพร้อมด้วยเบญจกัลยาณี พระเกศา พระเส้นเอ็น และพระอัฐิ งามยิ่งนัก ดวงพระเนตรโตงามราวกับดวงตาลูกกวาง แวว พระเนตรดุจเปลวเพลิงในเหมันตฤดู ริมพระโอษฐ์เอิบอิ่มสุกปลั่งแดงดั่งผลตำลึงสุก บั้นพระองค์เล็ก เรียวบอบบางขอดงาม ประหนึ่งจะโอบรัดได้รอบ พระเกล้ายาวดำปลายช้อยเล็กน้อยดุจปลายมีด เส้นขน ก็อ่อนงดงาม พระเพลางาม ดังงวงกุญชร พระถันทั้งคู่ ดังผลมะพลับ

พระองค์ คงยินดี ที่จะเห็นพระนางนันทาเทวี และข้าพระองค์ ไปสู่ยมโลกพร้อมกัน เป็นแน่”

ขณะที่มโหสถ สรรเสริญพระนางนันทาเทวี ด้วยเสียงอ่อนหวาน พระนางนันทาเทวี เหมือนมาประทับอยู่หน้าช้างพระที่นั่ง พระเจ้าจุลนี ดำริว่า เว้นมโหสถแล้ว ไม่มีใคร สามารถพาพระมเหสีที่รักของพระองค์ กลับมาได้

เมื่อพระองค์ ระลึกถึงพระนางเจ้านันทาเทวีอยู่ ก็ทรงเศร้าโศกอย่างมาก มโหสถเห็นเช่นนั้น จึงได้โอกาส กราบทูลว่า “ขอพระองค์ อย่าได้ทรงวิตกเลย เมื่อข้าพระองค์ กลับถึงมิถิลานครแล้ว พระราชเทวี พระราชโอรส และพระราชชนนี ของพระองค์ จะเสด็จกลับมาอย่างปลอดภัย ขอพระองค์วางพระทัยเถิด”

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ดำริว่า เราทำการป้องกันเมืองของเรา ไว้เป็นอย่างดี จึงยกทัพใหญ่ ออกมาล้อมเมืองอุปการนครของมโหสถเอาไว้ อย่างแน่นหนา แต่มโหสถ ก็ยังนำลูก เมีย แม่ของเรา ออกจากเมือง ไปให้พระเจ้าวิเทหราชได้ แม้พวกเรา ตั้งกองทัพล้อมเมืองอยู่อย่างนี้ มโหสถยังช่วยให้พระเจ้าวิเทหราช ทั้งพลพาหนะ หนีไปได้ โดยไม่มีใครรู้เลย แม้สักคน มโหสถ รู้เล่ห์กลทิพย์ หรือเป็นเพียงมายากลบังตาหนอ จึงตรัสถามว่า “เจ้ารู้เล่ห์กลทิพย์ หรือเพียงแสดงมายากลบังตา จึงสามารถช่วยให้พระเจ้าวิเทหราช หนีรอดไปได้”

มโหสถ กราบทูลว่า “พวกบัณฑิต ล้วนต้องเรียนยุทธศาสตร์เอาไว้ ครั้นเมื่อภัยมาถึง จึงจะช่วยตนเอง และผู้อื่น ให้พ้นภัยได้ เหล่าทหารที่ยังหนุ่มแน่น ล้วนแต่ฉลาด เป็นผู้ขุดอุโมงค์ พระเจ้าวิเทหราช เสด็จกลับกรุงมิถิลานคร ตามอุโมงค์ที่ทหารเหล่านี้ ขุดไว้”

จากศัตรูสู่ยอดมหามิตร

พระเจ้าจุลนี หมดสิ้นมานะ พระทัยอ่อนโยน มีพระราชประสงค์ จะทอดพระเนตรอุโมงค์   มโหสถ ลงจากปราสาท ถวายบังคมพระเจ้าจุลนี แล้วนำเสด็จพระเจ้าจุลนี พร้อมด้วยพระราชา ๑๐๑  พระองค์ ตลอดจนกองทหาร และข้าราชบริพาร เข้าสู่อุโมงค์  

พระเจ้าจุลนี ทอดพระเนตรเห็นอุโมงค์ ราวกับเทวสภา จึงทรงพรรณนาคุณมโหสถว่า “มโหสถ  บัณฑิตทั้งหลาย ผู้เช่นกับเจ้า อยู่ในแว่นแคว้นของผู้ใด ก็มีแต่ความเจริญรุ่งเรือง เป็นลาภของแคว้นวิเทหะ และชาวมิถิลานครจริง ๆ ที่ได้อยู่ร่วมกับเจ้า”

มโหสถ ได้แสดงห้องนอน ๑๐๑ ห้อง แด่พระเจ้าจุลนี เมื่อประตูห้องหนึ่ง ถูกเปิดออก   ประตูทั้งหมด ก็เปิดออกด้วย เมื่อประตูห้องหนึ่ง ถูกปิด ประตูทั้งหมด ก็ถูกปิดด้วย เมื่อพระเจ้าจุลนี  ทอดพระเนตร พลางเสด็จพระราชดำเนินต่อไป มโหสถ ได้โดยเสด็จตามไปข้างหลัง กองทหารทั้งหมด  ก็เข้าสู่อุโมงค์ ตามเสด็จด้วย

พระราชา เสด็จพระราชดำเนิน ทอดพระเนตรไปเรื่อย ๆ จนออกจากอุโมงค์อีกด้านหนึ่ง  มโหสถ รู้ว่า พระเจ้าจุลนี เสด็จออกจากอุโมงค์ไปแล้ว จึงตามออกมาบ้าง แล้วเหยียบเครื่องสลักยนต์ ปิดประตูอุโมงค์ ไม่ให้พระราชา ๑๐๑ พระองค์ และทหารทั้งหมด ออกมา ประตูใหญ่ ๘๐ แห่ง  ประตูน้อย ๖๔ แห่ง ประตูห้อง ๑๐๑ ห้อง และโคมไฟ ทั้งหมด ก็ปิดลงพร้อมกัน อุโมงค์ทั้งสิ้นมืดราวกับอยู่ในโลกันตนรก พวกทหาร ต่างสะดุ้ง ทั้งกลัวตาย

มโหสถ หยิบดาบ ที่ซ่อนกลบไว้ในทรายขึ้นมา กระโดดขึ้นจากพื้นสูงราว ๑๘ ศอก แล้วกลับลงมาจากอากาศ จับพระหัตถ์พระเจ้าจุลนีไว้ เงื้อดาบ เหมือนจะจ้วงฟัน ทูลถามว่า “ราชสมบัติทั่วทั้งชมพูทวีป เป็นของใคร” พระเจ้าจุลนี กลัวลนลานละล่ำละลัก ตรัสตอบว่า “ราชสมบัติเป็นของเธอ ท่านบัณฑิต”

ครั้นแล้ว มโหสถ กราบทูลว่า “ขอพระองค์ อย่าตกพระหฤทัยกลัวเลย พระเจ้าข้า  ข้าพระองค์ มิได้มีความประสงค์ จะปลงพระชนม์พระองค์ เพียงต้องการสำแดงปัญญานุภาพของข้าพระองค์ เท่านั้น” แล้วได้น้อมถวายดาบนั้น ที่พระหัตถ์พระราชา และกราบทูลพระราชา  ผู้ทรงถือดาบประทับยืนอยู่ว่า “ถ้าพระองค์ ทรงมีพระประสงค์จะฆ่าข้าพระองค์ ก็จงฆ่าด้วยดาบ เล่มนี้ ถ้าพระองค์ ทรงมีพระประสงค์จะพระราชทานอภัยโทษ ก็จงพระราชทานเถิด พระเจ้าข้า”  

พระราชา ทรงมีพระทัยอ่อนโยน ทรงรำพึงว่า บุรุษผู้นี้หรือ คือศัตรูของพระองค์ เขาถือดาบอยู่ในมือแท้ ๆ กลับยื่นดาบ ให้กับพระองค์ ทรงเห็นความองอาจของมโหสถ ก็ปลาบปลื้มยิ่งนัก  ทรงประคองมโหสถ ผู้นั่งก้มหน้านิ่ง น้อมดาบถวายอยู่เบื้องพระพักตร์ขึ้นมา แล้วตรัสว่า “เราให้อภัย เธอแล้วจริง ๆ เธออย่าคิดอะไรเลย” พระเจ้าจุลนีกับมโหสถโพธิสัตว์ ต่างจับดาบสาบาน  ที่จะไม่ทำร้ายซึ่งกันและกัน แล้วตรัสกับมโหสถ ด้วยพระดำรัสอ่อนโยนว่า “มโหสถ เธอเพียบพร้อม ด้วยกำลังแห่งปัญญา อย่างนี้ เหตุไร ไม่ครองราชสมบัติเสียเอง”

มโหสถ ตอบว่า “ถ้าข้าพระองค์ ปรารถนาราชสมบัติ ก็จะฆ่าพระราชาในชมพูทวีปทั้งหมด  ในวันนี้ แต่ไม่มีนักปราชญ์คนใด สรรเสริญการได้มาซึ่งอำนาจ ด้วยการทำลายล้างผู้อื่น”

พระราชา ตรัสว่า “ท่านบัณฑิต มหาชน ออกจากอุโมงค์ไม่ได้ ต่างคร่ำครวญ เธอจงเปิด ประตูอุโมงค์ ปล่อยพวกเขาเถิด” มโหสถ จึงกดสลักยนต์ เปิดประตูอุโมงค์ พลันนั้น แสงสว่างก็ฉาบไปทั่วอุโมงค์ มหาชน เกิดความปีติยินดี ต่างโห่ร้องกันขึ้น พระราชาทุกพระองค์ พร้อมทั้งเหล่าทหาร ออกจากอุโมงค์ไปหามโหสถ และพระเจ้าจุลนี ณ พลับพลาที่ลานอันกว้างขวาง

พระราชาในชมพูทวีป ตรัสกับมโหสถว่า “พวกข้าพเจ้า รอดชีวิตเพราะท่าน ถ้าท่านไม่เปิดประตูอุโมงค์ อีกครู่เดียว พวกเราทั้งหมด ก็คงตายอยู่ในอุโมงค์”

มโหสถ กราบทูลว่า “นี่ไม่ใช่ครั้งแรก ที่พระองค์รอดชีวิต เพราะข้าพระองค์ ก่อนหน้านี้  พวกพระองค์ ก็รอดชีวิต เพราะข้าพระองค์มาครั้งหนึ่งแล้ว พระองค์จำวันที่พระเจ้าจุลนียึดราชสมบัติในชมพูทวีปทั้งหมดไว้ แล้วจัดเตรียมสุรา เพื่อดื่มฉลองชัยชนะในสวนหลวงได้หรือไม่  พระเจ้าจุลนีกับเกวัฏฏปุโรหิต ได้วางแผนชั่วร้าย เตรียมวางยาพิษปลงพระชนม์พระองค์ทั้งหมด  ข้าพระองค์ คิดว่า เมื่อเรายังมีชีวิตอยู่ กษัตริย์ทั่วชมพูทวีป อย่าได้สิ้นพระชนม์ อย่างไร้ที่พึ่งเลย  จึงส่งคนไปทำลายภาชนะบรรจุเหล้า และเนื้อ ทั้งหมด ให้กินไม่ได้ แล้วทำลายความคิดของพวกเขาเสีย ช่วยให้พวกพระองค์ รอดชีวิต”  

พระราชาทั้งหมด ได้สดับคำมโหสถ ก็รู้สึกหวาดสะดุ้ง จึงทูลถามพระเจ้าจุลนีว่า จริงหรือไม่  พระเจ้าจุลนี รับว่า จริงตามนั้น เพราะเชื่ออาจารย์เกวัฏฏะ พระราชาเหล่านั้น ต่างสวมกอดมโหสถ ด้วยความยินดีแล้ว บูชาพระโพธิสัตว์ ด้วยราชาภรณ์มากมาย

มโหสถ กราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า “พระองค์ อย่าทรงคิดอะไรมาก นั่น เป็นโทษของการคบคนพาลเป็นมิตร ขอพระองค์ จงขอโทษพระราชาทั้งหลาย”

พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ตรัสขอโทษว่า “ข้าพเจ้า ได้ทำกรรมเช่นนี้ เพราะเชื่อคนชั่ว นั่นเป็นความผิดของข้าพเจ้า” พระราชาทั้งหมด ต่างขอโทษกันและกัน แล้วเป็นผู้พร้อมเพรียง ชื่นชมต่อกัน

พระเจ้าจุลนี โปรดให้มีการเฉลิมฉลอง อย่างยิ่งใหญ่ ตลอดสัปดาห์ แล้วเข้าสู่พระนคร ให้ทำ การต้อนรับพระโพธิสัตว์ อย่างยิ่งใหญ่ ทรงมีพระราชประสงค์ จะให้มโหสถรับราชการอยู่ในราชสำนัก ของพระองค์ มโหสถ กราบทูลห้ามว่า “ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ผู้ที่ทอดทิ้ง ผู้ที่ชุบเลี้ยงตน เพราะเห็นแก่ทรัพย์ เขาย่อมถูกตนเอง และผู้อื่น ดูหมิ่น ตราบใด ที่พระเจ้าวิเทหราช ยังทรงพระชนม์อยู่  ตราบนั้น ข้าพระองค์ ก็ไม่อาจเป็นข้าแผ่นดินของพระราชาพระองค์ใด”

พระเจ้าจุลนี ตรัสกับมโหสถว่า “ถ้าอย่างนั้น ท่านจงรับปากเราได้ไหมว่า เมื่อพระราชาของท่าน ทิวงคตแล้ว จะกลับมานครนี้” มโหสถ ทูลสนองว่า “หากข้าพระองค์ ยังมีชีวิตอยู่  จะกลับมา อย่างแน่นอน”

พระเจ้าจุลนี ทรงทำสักการะพระโพธิสัตว์ ตลอดสัปดาห์ ครั้นล่วงไปอีกสัปดาห์ มโหสถจึงทูลลา กลับมิถิลานคร พระองค์ ได้มอบทอง ๑,๐๐๐ ลิ่ม และบ้าน ๘๐ ตำบล ในแคว้นกาสี ทาส ทาสี  ๔๐๐ คน และภรรยา ๑๐๐ คน ให้มโหสถ และอวยพรให้มโหสถ พร้อมทั้งเสนางคนิกรเดินทางกลับ โดยสวัสดี

มโหสถ กราบทูลพระเจ้าจุลนีว่า “ขอพระองค์ อย่าทรงวิตกถึงพระราชวงศ์ ข้าพระองค์ได้ทูลพระราชาของข้าพระองค์ ให้ตั้งพระนางนันทาเทวี ไว้ในที่พระราชชนนี ตั้งพระปัญจาลจันทกุมาร ไว้ในที่พระกนิษฐภาดา และอภิเษกพระธิดาปัญจาลจันที เป็นมเหสีของพระเจ้าวิเทหราช ข้าพระองค์ จะส่งพระราชมารดา พระนางนันทาเทวี และพระราชโอรส  กลับมาโดยเร็วที่สุด” พระเจ้าจุลนี ได้ฝากข้าทาส ชาย หญิง โค กระบือ เครื่องประดับ เงิน ทอง ช้าง และม้า  ไปพระราชทานพระราชธิดาปัญจาลจันที

วีรบุรุษจากสมรภูมิรบ

มโหสถ เดินทางกลับด้วยบริวารมาก ในระหว่างทาง ได้ส่งคนไปเก็บส่วย จากบ้านที่พระเจ้าจุลนีพระราชทาน แล้วเดินทางต่อ จนถึงกรุงมิถิลานคร โดยสวัสดิภาพ

ขณะนั้น พระเจ้าวิเทหราช ประทับอยู่บนปราสาท ทอดพระเนตรออกไปทางพระแกล  เห็นกองทัพขนาดใหญ่ กำลังมุ่งหน้ามา ทรงดำริว่า ทหารมโหสถ มีจำนวนน้อย แต่กองทหารที่มา  มีมากเหลือเกิน เห็นจะเป็นกองทัพของพระเจ้าจุลนี หรือมโหสถ จะเสียทีข้าศึกแล้ว ทรงรู้สึกหวาดกลัว   อาจารย์เสนกะ กราบทูลว่า “มโหสถ กลับมาอย่างปลอดภัยแล้ว”

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสว่า “อาจารย์ นั่น ไม่ใช่กองทหารของมโหสถ กองทหารมโหสถ มีน้อย  แต่นี่ทหาร มากมายเหลือเกิน” เสนกะ กราบทูลว่า “มโหสถ ทำให้พระเจ้าจุลนี ทรงเลื่อมใส แล้ว พระราชทานกองทหาร ให้มโหสถ” คล้อยหลังจากนั้นไม่นาน ทหารรักษาการณ์ ก็ถวายรายงานว่า  มโหสถ กลับมาแล้ว                 

พระเจ้าวิเทหราช จึงให้ตีกลอง ป่าวประกาศไปทั่วพระนคร ให้ชาวเมืองตกแต่งพระนครต้อนรับมโหสถ เมื่อมโหสถ เข้าพระนครแล้ว ได้ตรงไปสู่ราชสำนัก เข้าเฝ้า ถวายบังคมพระเจ้าวิเทหราช

พระเจ้าวิเทหราช เสด็จลุกขึ้น สวมกอดมโหสถ ด้วยความปีติยิ่ง ประทับเหนือราชบัลลังก์  ตรัสปฏิสันถารด้วยวาทะแห่งนักปราชญ์ว่า

“คน ๔ คน หามคนตาย ไปทิ้งไว้ในป่าช้า แล้วกลับบ้าน ฉันใด พวกเรา ทิ้งเจ้าไว้ ในอำนาจแห่งปัจจามิตร แล้วหนีกลับมา ก็ฉันนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ทำไม เจ้ายังสามารถเอาชีวิตรอด  หนีพ้นเงื้อมมือศัตรู กลับมาได้”

มโหสถบัณฑิต กราบทูลว่า “ข้าพระองค์ ป้องกันวาทะ ด้วยวาทะ ป้องกันความคิด  ด้วยความคิด ใช่แต่เท่านั้น ข้าพระองค์ ยังสามารถป้องกันพระมหากษัตริย์ทั้งหลาย จากความตาย   ประหนึ่งฝั่งแห่งมหาสาคร ป้องกันชมพูทวีปเอาไว้”

พระเจ้าวิเทหราช สดับดังนั้น ก็ทรงโสมนัส แล้วมโหสถ ได้กราบทูล ให้ทรงทราบว่า  พระเจ้าจุลนี พระราชทานบรรณาการให้ตน อย่างมากมาย

พระราชา ตรัสสรรเสริญมโหสถว่า “มโหสถ ช่วยเหลือพวกเรา ผู้ตกอยู่ในเงื้อมมือข้าศึก  เหมือนช่วยเหลือฝูงนกที่ติดกรง เหมือนช่วยฝูงปลาที่ติดร่างแห” แม้เสนกบัณฑิต ก็สรรเสริญมโหสถ  ไม่ขาดปากเช่นกัน

พระเจ้าวิเทหราช ให้ออกประกาศ ไปทั่วพระนคร ให้ชาวเมือง จัดงานมหรสพเฉลิมฉลองตลอดสัปดาห์ ใครรักพระองค์ ก็ขอให้ทำสักการะแก่มโหสถ

ครั้นชาวเมือง และชาวชนบท ได้ยินเสียงป่าวประกาศ ก็ได้ทำสักการะกันเหลือล้น  ข้าราชบริพารฝ่ายใน สมณะ และพราหมณ์ กองทัพ ตลอดจน พ่อค้า ประชาชน เห็นมโหสถบัณฑิต กลับมาสู่กรุงมิถิลานคร ต่างก็พากันดีใจ ได้ร่วมกันนำข้าว น้ำ เป็นอันมาก มาให้มโหสถ ต่างโบกธงตามท้องถนน ที่มโหสถผ่านไป

พระโพธิสัตว์ ไปราชสำนักในวันสุดท้ายของงานเฉลิมฉลอง กราบทูลว่า “ควรที่พระองค์จะส่งพระราชมารดา พระราชเทวี และ พระราชโอรส ของพระเจ้าจุลนี กลับโดยเร็ว”  พระเจ้าวิเทหราช จึงได้จัดการส่งพระราชวงศ์ทั้ง ๓ พระองค์ กลับพระนคร มโหสถ ทำสักการะเหล่าเสนาที่พระเจ้าจุลนีพระราชทานมากับตน แล้วส่งกลับปัญจาลนคร หมดทุกคน

พระนางนันทาเทวี สวมกอดพระธิดา จุมพิตที่พระเศียร ตรัสว่า “แม่ลาเจ้าละ” ทรงกรรแสงไห้  คร่ำครวญด้วยความอาลัยรักพระธิดา พระธิดาปัญจาลจันที กราบพระมารดา ทรงโศกาดูร กราบทูลว่า  “พระมารดา อย่าทิ้งลูกไว้คนเดียว” แล้วกรรแสง ปิ่มจะขาดใจ กษัตริย์ทั้ง ๓ พระองค์ ออกจากมิถิลานคร ด้วยบริวารมาก ถึงปัญจาลนคร โดยสวัสดิภาพ

พระเจ้าจุลนี ตรัสถามพระราชมารดาว่า “พระเจ้าวิเทหราช ปฏิบัติต่อพระองค์ อย่างไร” พระนางเจ้าสลากราชชนนี ตรัสว่า “พระเจ้าวิเทหราช ตั้งแม่ไว้ ในฐานะเป็นเทวดา  ได้ทำการสักการะบูชา นันทาเทวี อยู่ในฐานะพระราชมารดา ส่วนปัญจาละ ก็อยู่ในฐานะพระราชกนิษฐภาดา”

พระเจ้าจุลนี ทรงยินดียิ่งนัก ส่งบรรณาการเป็นอันมาก ไปถวายพระเจ้าวิเทหราช ตั้งแต่นั้น  กษัตริย์ทั้ง ๒ พระนคร ก็มีสัมพันธไมตรีที่ดีต่อกัน สืบมา

เกียรติศักดิ์มหาบัณฑิต

พระราชธิดาปัญจาลจันทีเป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าวิเทหราชเป็นอย่างยิ่ง  ปีที่สอง  หลังการอภิเษกสมรส พระนางก็ได้ประสูติพระโอรส  ครั้นพระราชโอรสนั้น มีพรรษาได้ ๑๐ ปี  พระเจ้าวิเทหราช ผู้พระชนกก็สวรรคต  มโหสถได้ถวายราชสมบัติแด่พระราชกุมารนั้น แล้วทูลลาไปอยู่ราชสำนักพระเจ้าจุลนี

พระราชายุวราชนั้น ตรัสว่า “ท่านบัณฑิต ท่านอย่าทิ้งข้าพเจ้าผู้ยังเยาว์ไป  ท่านเปรียบเหมือนบิดาที่ข้าพเจ้าเคารพบูชายิ่ง”  

แม้พระนางเจ้าปัญจาลจันที ผู้พระชนนี ก็ตรัสวิงวอนพระโพธิสัตว์ว่า “ที่นี่ ข้าพเจ้าไม่มีญาติ  ท่านเป็นเหมือนญาติคนเดียวของข้าพเจ้า  เมื่อท่านไปแล้ว ข้าพเจ้าก็ไร้ที่พึ่ง  ท่านอย่าไปเลย”

มโหสถ กราบทูลว่า “ข้าพระองค์ ได้ถวายปฏิญาณไว้แด่พระเจ้าจุลนี พระชนกของพระองค์  ข้าพระองค์ไม่ไป ไม่ได้” ส่วนประชาชน ต่างก็คร่ำครวญ อย่างน่าสงสาร มโหสถ ก็พาบริวารของตน ออกจากพระนคร ไปปัญจาลราชธานี

พระเจ้าจุลนี ทราบว่า มโหสถมาถึง ก็เสด็จออกต้อนรับ ด้วยพระองค์เอง นำเข้าพระนคร ด้วยบริวารเป็นอันมาก พระราชทานเคหสถานใหญ่โต ที่มโหสถเคยอยู่ และโภคสมบัติอื่น ๆ ที่เคยพระราชทานแล้วครั้งก่อน ตั้งแต่นั้นมา มโหสถ ก็รับราชการอยู่ในราชสำนักนั้น

ที่ราชสำนักนั้น มีปริพาชิกา^๑๒ คนหนึ่ง ชื่อ “เภรี” เข้าไปฉันภัตตาหารในพระราชนิเวศน์เป็นประจำ นางเป็นบัณฑิต ฉลาด ยังไม่เคยเห็นมโหสถมาก่อน เคยได้ยินเพียงกิตติศัพท์ แม้มโหสถเอง ก็ยังไม่เคยเห็นนางเช่นกัน ได้ยินเพียงว่า มีปริพาชิกาคนหนึ่ง ฉลาด หลักแหลม ฉันภัตตาหารในราชสำนัก

๑๒ ปริพาชิกา เป็นนักบวชลัทธิหนึ่ง มีทั้งนักบวชชาย และนักบวชหญิง นักบวชหญิง เรียก “ปริพาชิกา” ในสมัยพุทธกาล  นางเภรี กลับชาติมาเกิด เป็นนางอุบลวรรณาภิกษุณี 

ฝ่ายพระนางนันทาเทวีนั้น ไม่ชอบพระทัยพระโพธิสัตว์ว่า ได้ทำให้บุคคล ผู้เป็นที่รักของพระองค์ลำบาก  พระนาง จึงรับสั่งให้เหล่าสตรีคนสนิทราว ๕๐๐ คน คอยจับผิดมโหสถ  แล้วทูลยุยง ให้ขัดใจกับพระราชา

อยู่มาวันหนึ่ง นางเภรีปริพาชิกานั้น ฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว ออกไปจากพระราชนิเวศน์ ผ่านมาทางสนามหลวง เดินสวนทางกับพระโพธิสัตว์ ซึ่งกำลังมาเข้าเฝ้าพระราชา

พระโพธิสัตว์ ไหว้ปริพาชิกาแล้ว เลี่ยงไปยืนอยู่สถานที่สมควร ปริพาชิกา คิดว่า ทราบมาว่า  มโหสถนี้ เป็นบัณฑิต ควรจะทดลองดูว่า เป็นบัณฑิตจริง ตามที่พูดกัน หรือไม่ จึงยกมือขึ้นมองดูมโหสถ แล้วแบมือออก ทำเป็นสัญลักษณ์ ถามปัญหาด้วยใจว่า “พระเจ้าจุลนี นำมโหสถ  มาจากประเทศอื่น ทุกวันนี้ พระองค์ พระราชทานอะไร ให้ท่าน หรือไม่”

มโหสถ รู้ความหมาย ที่นางเภรีปริพาชิกาถาม จึงกำมือเข้า ตอบปัญหาด้วยใจ เช่นกันว่า  “ข้าพเจ้า มาตามปฏิญาณ ที่ให้ไว้กับพระราชา แต่พระราชา ยังเหมือนกับกำพระหัตถ์ไว้มั่น  ยังไม่พระราชทานอะไร ๆ เพิ่มเติม จากที่เคยพระราชทานแก่ข้าพเจ้าครั้งก่อน”

นางเภรี รู้ความหมาย ที่มโหสถตอบ จึงยกมือขึ้น ลูบศีรษะของตน ถามปัญหาด้วยใจว่า  “ถ้าท่าน ลำบาก เหตุไร จึงไม่บวช เหมือนอาตมาเล่า” มโหสถ รู้ความหมายนั้น จึงลูบท้องของตน หมายความว่า “ข้าพเจ้า ยังมีบุตรและภรรยาที่ต้องเลี้ยงดู จึงยังบวชไม่ได้”

นางเภรี ถามปัญหา ด้วยเครื่องหมายแห่งมือ เช่นนี้แล้ว ก็รู้ได้ว่า มโหสถ เป็นบัณฑิต จึงไปสู่อาวาสของตน ฝ่ายมโหสถ ไหว้นางปริพาชิกาแล้ว ไปเข้าเฝ้าพระเจ้าจุลนี

พวกสตรี ที่พระนางนันทาเทวี สั่งไว้ ยืนอยู่ที่หน้าต่าง เห็นกิริยานั้น จึงไปเฝ้าพระเจ้าจุลนี  ทูลยุยงว่า “มโหสถ กับนางเภรีปริพาชิกา อยู่ในที่ลับ สองต่อสอง ได้ปรึกษากัน ร่วมมือชิงราชสมบัติ”

พระราชา ตรัสถามว่า “พวกเจ้า ได้เห็น หรือได้ยินอะไร” สตรีเหล่านั้น ทูลว่า “ข้าแต่ มหาราชเจ้า เมื่อวาน ปริพาชิกา ฉันภัตตาหารแล้ว ลงจากปราสาท เห็นมโหสถ ที่สนามหลวงแบมือ แล้วเหยียดออก หมายให้รู้ว่า ท่านสามารถยึดราชสมบัติ ให้มาอยู่ในเงื้อมมือของตนได้ หรือไม่

ฝ่ายมโหสถ เมื่อแสดงอาการจับดาบ ได้กำมือเข้า หมายให้รู้ว่า อีกไม่กี่วัน เราจะตัดศีรษะ พระราชา แล้วชิงเอาราชสมบัติ ไว้ในเงื้อมมือ ปริพาชิกา ยกมือขึ้นลูบศีรษะ หมายให้รู้ว่า   ท่านจะตัดศีรษะพระราชา เท่านั้นหรือ มโหสถลูบท้อง หมายให้รู้ว่า เราจะตัดกลางตัว เสียด้วย  ข้าแต่มหาราช ขอพระองค์ อย่าได้ประมาท ควรที่พระองค์ จะฆ่ามโหสถ ตัดไฟแต่ต้นลมเสียก่อน” พระเจ้าจุลนี ทรงดำริว่า มโหสถ ไม่น่าจะคิดทำร้ายเรา เราถามปริพาชิกา ก็จะรู้ความ

อีกวันหนึ่ง เมื่อปริพาชิกา มาฉันที่พระราชนิเวศน์ พระองค์ ตรัสถามว่า “พระคุณเจ้า เคยพบ กับมโหสถ บ้างหรือยัง” นางปริพาชิกา ถวายพระพรว่า “มหาบพิตร อาตมา ได้พบ เมื่อวานนี้  หลังจากฉันภัตตาหารแล้ว ออกจากที่นี้ จึงได้พบ” พระราชา ตรัสถามว่า “ได้สนทนาอะไรกันบ้าง”  นางถวายพระพรว่า “มหาบพิตร หาได้พูดอะไรกันไม่ เป็นแต่อาตมา ทราบมาว่า มโหสถเป็นบัณฑิต ต้องการทดลองภูมิปัญญาเธอดู จึงถามปัญหา ด้วยภาษามือ คิดว่า ถ้าเธอเป็นบัณฑิตจริง ก็จะรู้ปัญหานี้ จึงได้แบมือออก ให้รู้ว่า พระราชาของท่าน เป็นผู้มีพระหัตถ์แบ  หรือมีพระหัตถ์กำ คือ ได้ทรงสงเคราะห์อะไรท่านบ้าง มโหสถ ได้กำมือ ให้รู้ว่า พระราชารับปฏิญญาของข้าพเจ้าไว้ แล้วตรัสเรียกมา เดี๋ยวนี้ ยังไม่ได้พระราชทานอะไร นอกเหนือจากที่เคยพระราชทาน อาตมา จึงลูบศีรษะ ให้รู้ว่า ถ้าท่านลำบาก ทำไม ไม่บวชอย่างอาตมา  ฝ่ายมโหสถ ลูบท้องของตน ให้รู้ว่า ข้าพเจ้า ยังต้องเลี้ยงดูบุตร และภรรยา เหตุนี้ จึงยังบวชไม่ได้”

พระราชา จึงตรัสถามนางว่า “มโหสถ เป็นบัณฑิตหรือ” นางเภรี ถวายพระพรว่า “มหาบพิตร  บนพื้นแผ่นดินนี้ ไม่มีใครเป็นบัณฑิต เช่นมโหสถ”  

เมื่อนางเภรีปริพาชิกา กลับไปแล้ว มโหสถ ได้เข้าเฝ้า เหมือนกับทุกวัน

พระราชา ตรัสถามมโหสถว่า “บัณฑิต ท่านได้พบนางเภรีปริพาชิกา บ้างหรือยัง” มโหสถ กราบทูลว่า ได้พบแล้ว เมื่อวาน ได้กราบทูล ตามที่นางเภรีกราบทูลไปแล้ว พระราชาทรงเลื่อมใสได้พระราชทานตำแหน่งเสนาบดี แก่มโหสถ ในวันนั้น ให้มโหสถบริหารราชการแผ่นดินทั้งหมด ตั้งแต่นั้นมา มโหสถ ก็มีเกียรติยศใหญ่ ในปัญจาลนคร

มโหสถ คิดว่า พระราชา พระราชทานอิสริยยศยิ่งใหญ่ ในคราวเดียว แต่พระราชาทั้งหลาย  เมื่อจะประหารชีวิต ก็ทรงสั่งการในคราวเดียว เช่นกัน ทำอย่างไร  เราจะรู้ว่า พระราชาคิดอย่างไรกับเรา นางเภรีปริพาชิกา ผู้มีปัญญา เพียงคนเดียวเท่านั้น จะรู้ได้ จึงถือดอกไม้ธูปเทียนไปพบปริพาชิกาที่อาวาส บูชานาง แล้วกล่าวว่า “พระคุณเจ้า ตั้งแต่วันที่ท่านกล่าวคุณของข้าพเจ้าแด่พระราชา พระองค์ พระราชทานยศยิ่งใหญ่ แก่ข้าพเจ้า ราวกับว่า จะทับถม แต่ข้าพเจ้า  หาทราบไม่ว่า พระองค์ พระราชทานยศนั้น ตามปกติ หรือมีข้อพิเศษอย่างไร ท่านเท่านั้น ที่จะรู้ว่า   พระราชา โปรดปรานข้าพเจ้า แน่หรือ”

นางเภรีปริพาชิกา รู้ความมุ่งหมายของมโหสถ วันหนึ่ง เมื่อไปพระราชนิเวศน์ นางคิดว่า  เราเป็นเหมือนคนสอดแนม ทูลถามพระราชา โดยอุบาย ก็สามารถรู้ได้ว่า พระองค์คิดอย่างไรกับมโหสถ

พระราชา ทรงนมัสการนางเภรี แล้วประทับนั่งอยู่ นางเภรี เกิดความกังวลว่า ถ้าพระราชา คิดร้ายมโหสถ เราทูลถามปัญหา ก็จะตรัสความที่พระองค์มีพระหทัยโหดร้าย มหาชนก็จะรู้ ซึ่งเป็นสิ่ง ไม่สมควร เราควรทูลถามพระองค์ ที่ไหนสักแห่ง จึงทูลว่า “อาตมา ต้องการให้เป็นความลับ”  พระราชา จึงให้ข้าราชบริพารออกไป นางเภรี ทูลขอวโรกาสถามปัญหา พระราชาตรัสอนุญาต  ถ้าพระองค์รู้ ก็จะตอบ

นางเภรี ทูลถามปัญหาว่า “ถ้าผีเสื้อน้ำ ต้องการมนุษย์ เป็นเครื่องสังเวย จับเรือ ซึ่งแล่นอยู่กลางทะเล เรือนั้น มีพระนางสลากเทวี พระราชชนนี พระนางนันทาเทวี พระมเหสี พระติขิณมนตรี กุมาร พระอนุชา ธนุเสขกุมาร พระสหาย เกวัฏฏพราหมณ์ ราชปุโรหิต ผู้เป็นอาจารย์  และมโหสถบัณฑิต รวมเป็น ๗ คน ทั้งพระองค์ พระองค์ จะประทานใคร ให้ผีเสื้อน้ำ ตามลำดับ”

พระเจ้าจุลนี ตรัสตามพระราชอัธยาศัยว่า “พระองค์ จะให้พระมารดาก่อน ให้พระมเหสี  ให้พระกนิษฐภาดา ให้สหาย และให้พราหมณ์ปุโรหิต เป็นคนที่ ๕ ส่วนพระองค์เอง เป็นคนที่ ๖  แต่จะไม่ยอมให้มโหสถแน่นอน โยมจะบอกว่า “พ่อผีเสื้อน้ำ จงอ้าปากเคี้ยวกินข้าพเจ้า” แล้วโดดเข้าปากมัน โดยไม่คำนึงถึงสิริราชสมบัติ เมื่อโยม ยังมีชีวิตอยู่ จะไม่ยอมให้มโหสถบัณฑิตอย่างเด็ดขาด”  

ปริพาชิกา รู้แน่ชัดว่า พระราชา ทรงมีพระหทัยดี ต่อพระโพธิสัตว์ นางคิด อีกว่า คุณของมโหสถ ไม่ควรจะปรากฏ เพียงคำพูดแค่นี้ เราควรจะกล่าวคุณของเขา ท่ามกลางข้าราชบริพารทั้งหมด คุณของมโหสถบัณฑิต ก็จะปรากฏดุจดวงจันทร์ในคืนวันเพ็ญลอยเด่นในท้องฟ้า

จึงให้เรียกข้าราชบริพารทั้งหมด เข้ามาร่วมฟัง แล้วทูลถามปัญหาดังกล่าว อีกครั้งว่า “พระองค์ รับสั่งว่า จะประทานพระชนนี ให้ผีเสื้อน้ำ เป็นอันดับแรก ตามปกติ มารดามีบุญคุณมาก  พระราชมารดาของพระองค์ ไม่ได้เป็นเช่นกับมารดาของชนเหล่าอื่น เมื่อยังทรงพระเยาว์ พราหมณ์ชื่อฉัพภิ ประทุษร้ายพระองค์ พระราชมารดา เป็นผู้ฉลาด ทำรูปเหมือน ช่วยให้พระองค์ รอดชีวิต  พระองค์ จะประทานพระชนนี ผู้ประทานชีวิตแก่พระองค์ ผู้อุ้มพระครรภ์ เลี้ยงดูพระองค์ ให้ทรงเจริญระหว่างพระทรวง ด้วยโทษอะไร”

ยุวกษัตริย์พลัดแผ่นดิน

เมื่อพระเจ้าจุลนี ยังทรงพระเยาว์ พระนางสลากเทวี เป็นพระมเหสีของ “พระเจ้ามหาจุลนี”  เป็นชู้กับพราหมณ์ ชื่อว่า “ฉัพภิ” ร่วมกันวางแผนปลงพระชนม์พระเจ้ามหาจุลนี แล้วยกราชสมบัติให้พราหมณ์ พระนางเป็นมเหสีของพราหมณ์นั้น

วันหนึ่ง พระจุลนีราชกุมาร ทูลพระมารดาว่า หิว พระนาง จึงให้ของเคี้ยว และน้ำอ้อยแก่พระโอรส ฝูงแมลงวัน ได้กลิ่นน้ำอ้อย จึงรุมตอมพระกุมาร พระองค์ คิดว่า จะกินขนมนี้ โดยไม่มีแมลงวันตอม จึงเลี่ยงไปนิดหนึ่ง แล้วทิ้งน้ำอ้อยลงที่พื้น หยดหนึ่ง เพื่อให้แมลงวัน หนีจากตน ไปตอมน้ำอ้อย ที่พื้น พระราชกุมาร เสวยของควรเคี้ยว โดยไม่มีแมลงวัน ด้วยปัญญาเช่นนี้

พราหมณ์ เห็นกิริยาพระกุมาร จึงคิดว่า พระกุมารนี้ ฉลาดเกินไป เมื่อเจริญวัยแล้ว จะไม่ให้    ราชสมบัติแก่เรา ควรจะฆ่าพระราชกุมารนี้เสีย ตั้งแต่บัดนี้ พราหมณ์ จึงบอกให้พระนางสลากเทวีทราบ  เพราะความที่พระนาง เป็นผู้ฉลาด จึงรับว่า “ดี เราฆ่าพระสวามี เพราะรักท่าน แล้วยังจะต้องการลูกคนนี้ อีกทำไม แต่ต้องทำเป็นความลับ โดยมิให้ประชาชนรู้ว่า พระกุมารถูกฆาตกรรม” แล้วจึงลวง พราหมณ์นั้นว่า มีแผนที่จะจัดการ อย่างแยบยล

พระนางสลากเทวี เป็นผู้มีปรีชาสามารถ ในการวางแผน จึงเรียกพ่อครัวผู้ฉลาด มีไหวพริบคนหนึ่งมา รับสั่งว่า “ฉัพภิพราหมณ์ ต้องการฆ่าพระโอรส เจ้าจงช่วยชีวิตพระโอรส ต่อไปนี้ขอให้พระโอรส อยู่ในเรือนของเจ้าทุกวัน ตัวเจ้า พระโอรส และบุตรของเจ้า จงนอนในห้องเครื่อง  เพื่อมิให้ใครสงสัย พอผ่านไป จนรู้ว่า ไม่มีใครสงสัยแล้ว จงวางกระดูกแพะไว้ที่นอนของเจ้าทั้ง ๓ คน ทำให้เป็นเหมือนกระดูกคน ขณะที่ผู้คนหลับ ในเวลากลางคืน จงจุดไฟเผาห้องเครื่อง  เหมือนเกิดไฟไหม้ อย่าให้ใครรู้ แล้วพาพระโอรส และบุตรของเจ้า หลบหนีออกจากประตูลับไปนอกแคว้น อย่าให้ใครรู้ว่า บุตรของข้า เป็นพระราชโอรส จงรักษาชีวิตพระโอรสไว้”

พระนาง ประทานทรัพย์ ให้พ่อครัว พ่อครัว รับพระราชเสาวนีย์แล้ว ทำตามนั้น พาบุตรของตน และพระราชกุมาร ไปสากลนคร ในมัททรัฐ แล้วรับราชการเป็นพ่อครัว ในราชสำนักพระเจ้ามัททราช  เพราะความมีฝีมือดี และตั้งใจทำงาน พระเจ้ามัททราช จึงถอดพ่อครัวคนเก่าออก ประทานตำแหน่ง ให้พ่อครัวคนใหม่

แม้กุมารทั้ง ๒ คน ได้ไปพระราชวัง กับพ่อครัว เป็นประจำ พระราชา ตรัสถามว่า “เด็กทั้ง ๒ คนนี้ เป็นบุตรใคร” พ่อครัว กราบทูลว่า เป็นบุตรของตน พระเจ้ากรุงสากลนคร ตรัสว่า “หน้าตาไม่เหมือนกัน ไม่ใช่หรือ” พ่อครัว เพ็ดทูลว่า “ขอเดชะ เป็นลูกคนละแม่ พระเจ้าข้า” ครั้นเมื่อวันเวลาผ่านไป จุลนีราชกุมาร และธนุเสขกุมาร ติดตามพ่อครัวเข้าวังอยู่บ่อย ๆ ได้เล่นกับพระธิดา ในพระราชวัง จนเกิดความคุ้นเคยกัน

จุลนีราชกุมาร กับนันทาราชธิดาพระเจ้ามัททราช เกิดมีจิตปฏิพัทธ์กัน เพราะเห็นกันทุกวัน  วันหนึ่ง จุลนีราชกุมาร ให้พระธิดา นำลูกข่าง และเชือกบ่วง มาเล่น แต่พระธิดา ไม่นำมา จุลนีกุมาร จึงตีจนพระธิดากรรแสง

พระราชา ทรงสดับเสียงพระธิดา จึงตรัสถามว่า “ใคร ตีลูกเรา” พระธิดา คิดว่า ถ้าบอกว่า  กุมารนี้ตี พระบิดา ต้องลงราชทัณฑ์ จึงไม่ตรัสบอก ด้วยความรักพระราชกุมารนั้น พระธิดา กราบทูล ว่า “ไม่มีใครตี”

พระเจ้ามัททราช ทอดพระเนตรเห็นจุลนีราชกุมาร ตีพระธิดา ด้วยพระองค์เอง แต่พระธิดา กลับปกป้อง ทรงดำริว่า กุมารนี้ ไม่เหมือนพ่อครัว มีรูปร่างสะอาด งดงาม สง่าผ่าเผย ไม่กลัวจนเกิน เหตุ กุมารนี้ น่าจะไม่ใช่บุตรพ่อครัว

ตั้งแต่นั้นมา พระองค์ ทรงสังเกตกุมารนั้น เมื่อนางนม นำของเสวย มาถวายพระธิดา ในที่เล่น   พระธิดา ก็ประทานให้เด็กคนอื่น ๆ เด็กเหล่านั้น คุกเข่า น้อมตัวลงรับ ฝ่ายจุลนีราชกุมาร  ยืนรับจาก พระหัตถ์พระธิดา กิริยานั้น ไม่ได้รอดพ้นไปจากสายตาของพระเจ้ามัททราช

วันหนึ่ง ลูกข่างของจุลนีราชกุมาร เข้าไปภายใต้ที่บรรทมพักผ่อนของพระราชา จุลนีราชกุมาร  คิดว่า เราไม่ควรเข้าไปใต้ที่บรรทม จึงเอาไม้เขี่ยลูกข่างหยิบออกมา

พระราชา ทอดพระเนตรเห็นกิริยานั้น เข้าพระทัยว่า กุมารนี้ รู้ว่าอะไรควรไม่ควร จะต้องไม่ใช่ บุตรพ่อครัวแน่ จึงให้เรียกพ่อครัวมา ตรัสถามว่า “เด็กทั้ง ๒ คนนี้ เป็นบุตรใคร” พ่อครัว ทูลว่า  เป็น บุตรของตนทั้ง ๒ คน พระราชา ตรัสข่มขู่ว่า “อย่าโกหก ข้ารู้ว่า เป็นบุตรของเจ้า หรือไม่ใช่  ถ้าไม่บอกความจริง จะฆ่าเจ้าเสีย” จึงเงื้อพระแสงขรรค์ พ่อครัว กลัวพระราชอาญา จึงทูลว่า “ข้าพระองค์ ต้องการให้เป็นความลับ”

พระราชา ประทานโอกาส จึงกราบทูล ตามความเป็นจริง พระราชา ทรงทราบความจริงแล้ว  ครั้นอยู่ต่อมา ถึงเวลาที่สมควร จึงแต่งพระธิดาของพระองค์ ประทานให้แก่จุลนีราชกุมาร

ส่วนที่กรุงปัญจาลนคร ในวันที่พ่อครัวพาจุลนีราชกุมาร และบุตรของตน หนีไปด้วยการวางแผนเหมือนเกิดเพลิงไหม้ห้องเครื่อง เกิดความโกลาหลว่า “พ่อครัว จุลนีราชกุมารและบุตรพ่อครัว ถูกไฟคลอกตายไปพร้อมกันในห้องเครื่อง” พระนางสลากเทวี ทรงทราบเหตุนั้น  จึงแจ้งให้พราหมณ์ทราบ

พระนางสลากเทวี ให้นำกระดูกแพะ มาแสดงแก่พราหมณ์ว่า “นี่คืออัฐิ จุลนีกุมาร” แล้วให้ทิ้งเสีย

ที่นางเภรีปริพาชิกา กล่าวว่า พระราชมารดา ทรงทำรูปเหมือน ช่วยพระองค์ รอดพ้นจากการปลงพระชนม์ หมายถึงเหตุการณ์ในครั้งนี้

พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “พระชนนีของโยม มีบุญคุณมาก ก็จริง และโยม ก็รู้ว่า พระชนนีมีบุญคุณแก่โยม มาก แต่คุณของโยมนี่แหละ มีมากกว่านั้น พระมารดาทรงชราแล้ว ก็ยังทำเป็นสาว ทรงเครื่องประดับ ซึ่งไม่ควรประดับ ตรัสกระซิกกระซี้ สรวลเสเฮฮา กับพวกทหารเวรยาม รักษา ประตู และทรงฝึกหัดม้า กับพวกทหารหนุ่ม จนเกินเวลา เป็นที่นินทา ของชาวพระนคร  ยิ่งกว่านั้น พระมารดา ยังแทรกแซงราชการแผ่นดิน ส่งทูตถึงพวกเจ้าผู้ครองนครเสียเอง  โดยไม่เห็นแก่หน้าโยม ซึ่งเป็นพระราชา จึงให้พระชนนี แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษนั้น”

นางเภรี ได้ถวายพระพร ต่อไปว่า “พระองค์ จะประทานพระราชมารดา ด้วยโทษนี้ ก็สมควร  แต่พระมเหสีของพระองค์ เป็นผู้มีพระคุณ พระนางนันทาเทวี เป็นพระมเหสีผู้ประเสริฐกว่านารีใด  มีพระเสาวนีย์ เป็นที่รักเหลือเกิน ไม่ขัดพระทัยพระองค์ เป็นผู้มีความประพฤติเรียบร้อย ตามเสด็จพระองค์ ประดุจเงา ไม่ทรงพิโรธง่าย เป็นผู้มีบุญ เป็นบัณฑิต เห็นประโยชน์ พระองค์จะประทานพระราชเทวี แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร”

พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “พระนางนันทาเทวี ชอบขอทรัพย์ ที่ไม่ควรขอ จากโยม แม้บางครั้ง  ของสิ่งนั้น โยม จะให้พระโอรส และพระธิดา ไปแล้ว ก็ตาม นางก็ยังอยากได้ เมื่อให้สิ่งที่ไม่อยากให้แล้ว  โยม ก็มาทุกข์ใจภายหลัง โยม จึงให้พระเทวี แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษนั้น”

นางเภรี ถวายพระพรว่า “แล้วพระกนิษฐภาดา พระนามว่า ติขิณราชกุมาร ทรงทำให้บ้านเมือง เจริญ เชิญเสด็จพระองค์ ผู้ประทับอยู่ ณ สากลนคร ให้กลับสู่ราชธานี ทรงช่วยปราบปรามพระราชาทั้งหลาย นำทรัพย์เป็นอันมาก มาจากราชธานีอื่น ทรงกล้าหาญกว่าคนที่กล้าหาญทั้งหลาย ทรงมีความคิดหลักแหลม พระองค์จะประทานพระกนิษฐภาดา แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร”

ติขิณราชกุมาร^๑๓ นั้น ประสูติในกาล เมื่อพระราชมารดา อยู่ร่วมกับพราหมณ์  เมื่อพระราชกุมาร ทรงเจริญแล้ว พราหมณ์ ได้ให้พระแสงขรรค์ และสั่งให้พระกุมาร ถือพระแสงขรรค์ เข้าเฝ้าได้ พระราชกุมารนั้น ก็เข้าใจว่า พราหมณ์ เป็นพระชนกของตน

อำมาตย์คนหนึ่ง ได้กราบทูลให้พระราชกุมาร ทราบว่า พระองค์ มิใช่พระโอรสพราหมณ์นี้  เมื่อพระองค์ ยังอยู่ในพระครรภ์ พระนางสลากเทวี ผู้เป็นพระราชมารดา ให้ปลงพระชนม์พระราชบิดา  แล้วมอบราชสมบัติ ให้พราหมณ์นี้ พระองค์ เป็นพระราชโอรสพระเจ้ามหาจุลนี

พระราชกุมาร ได้สดับดังนั้น ก็กริ้ว ดำริว่า “เราจะฆ่าพราหมณ์” แล้วเข้าไปราชสำนักประทานพระแสงขรรค์ ให้มหาดเล็กใกล้ชิดคนหนึ่ง แล้วแอบตรัสกับมหาดเล็ก อีกคนหนึ่งว่า “เจ้าจงยืนอยู่ใกล้ประตูพระราชนิเวศน์ กล่าวกับมหาดเล็ก ที่ถือพระขรรค์นั้นว่า เป็นพระแสงขรรค์ของเจ้า แล้ววิวาทกับมหาดเล็กคนนั้น” จากนั้น พระองค์ จึงเสด็จเข้าไป พบพราหมณ์ในห้อง ขณะนั้น มหาดเล็กทั้งสอง เกิดทะเลาะกันขึ้น

พระราชกุมาร ส่งทหารคนหนึ่ง ไปดูว่า มหาดเล็กสองคนนั้น ทะเลาะอะไรกัน ทหาร มาทูลว่า  พวกเขาแย่งพระขรรค์กัน  

พราหมณ์ ถามพระราชกุมารว่า เรื่องเป็นอย่างไร พระราชกุมาร กล่าวว่า “พระขรรค์ที่พระองค์ประทาน แก่หม่อมฉัน ตกเป็นของคนอื่นแล้ว” พราหมณ์ กล่าวว่า “พูดอะไร ถ้าอย่างนั้น  จงให้เขานำมา ฉันจำพระขรรค์นั้นได้” พระราชกุมาร ให้นำพระขรรค์นั้นมา แล้วชักออกจากฝัก  ทำเป็นจำได้ พลางพูดว่า “เชิญทอดพระเนตรเถิด นี่พระขรรค์ ที่พระองค์ประทาน แก่หม่อมฉัน”  ทำทีเป็นเอาเข้าไปให้พราหมณ์ดู แล้วตวัดพระขรรค์ ตัดศีรษะพราหมณ์ฉับเดียว ขาดตกลงแทบพระบาทของตน

จากนั้น จึงนำศพพราหมณ์ ไปทิ้งนอกพระนคร จัดแต่งพระราชนิเวศน์ เพื่อเตรียมอภิเษกตนเองขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์

๑๓  ในสมัยพุทธกาล ติขิณกุมาร กลับชาติมาเกิด เป็นพระฉันนะ

พระชนนี แย้งว่า “ราชสมบัติ เป็นของพระเชษฐาจุลนี ซึ่งยังอยู่ในมัททรัฐ” พระราชกุมาร ทรงสดับดังนั้น จึงแวดล้อม ด้วยเสนางคนิกร เสด็จมัททรัฐ นำพระเชษฐาธิราช มาครองราชสมบัติ

ตั้งแต่นั้นมา ชนทั้งหลาย ก็รู้จักพระองค์ว่า “ติขิณมนตรี” ปริพาชิกา ทูลถามว่า “พระองค์จะประทานพระกนิษฐภาดา ผู้ฉลาด หลักแหลม เช่นนี้ แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร”

พระราชา จึงตรัสโทษของติขิณราชกุมารนั้นว่า “ติขิณราชกุมาร ทำให้บ้านเมืองเจริญ  เชิญโยม ผู้อยู่ ณ สากลนคร ให้กลับมาครองราชสมบัติ ช่วยโยม ปราบปรามพระราชาทั้งหลาย  นำทรัพย์เป็นอันมาก มาจากราชธานีอื่น เป็นผู้ประเสริฐกว่านายขมังธนูทั้งหลาย กล้าหาญ  มีความคิดหลักแหลม แต่ในคราวที่มาเฝ้า เธอชอบคุยโอ้อวดเสมอว่า พระราชาองค์นี้ มีความสุขได้เพราะตน เธอมองเหมือนโยมเป็นเด็ก เวลามาเข้าเฝ้า ก็ไม่มาหมือนแต่ก่อน โยมจึงให้พระกนิษฐภาดา แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษนั้น”

ปริพาชิกา ถวายพระพรว่า “โทษของพระกนิษฐภาดา จงยกไว้ก่อน แต่ธนุเสขกุมารรักพระองค์ เป็นผู้มีอุปการะมาก พระองค์ และธนุเสขะ เกิดในราตรีเดียวกัน เป็นชาวปัญจาละ  เกิดในพระนครนี้ เป็นสหาย มีวัยเท่ากัน มีจริยางาม ติดตามพระองค์ไป ทุกหนทุกแห่ง ร่วมสุขร่วมทุกข์กับพระองค์ ขยันขันแข็ง ช่วยกิจทุกอย่าง ไม่ว่า จะเป็นกลางวันและกลางคืน จงรักภักดี ต่อพระองค์ จะให้พระสหาย แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร”

พระเจ้าจุลนี ตรัสว่า “ธนุเสขะนี้ ประพฤติกระซิกกระซี้ ตีเสมอโยม ต่อหน้าธารกำนัล ไม่เว้น แม้ขณะที่โยม ออกว่าราชการ แม้วันนี้ ก็หัวเราะดัง เกินขอบเขต แบบนั้น โยม อยู่ในที่รโหฐานกับพระเทวีของโยม ตามลำพัง ไม่ได้เรียกหา ก็เข้าไป โดยไม่แจ้ง ให้ทราบก่อน เขาได้รับโอกาส จากโยมให้เข้านอกออกในได้ ทุกที่ทุกเวลา แต่กลับไม่มีความยำเกรง ไม่รู้กาลเทศะ ไม่มีความเอื้อเฟื้อ โยม ให้แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษนั้น”  

ปริพาชิกา ถวายพระพรว่า “โทษของพระสหายธนุเสขะนี้ ยกไว้ก่อน แต่เกวัฏฏปุโรหิตเป็นผู้มีอุปการะ แก่พระองค์ มาก ฉลาดในนิมิตทั้งปวง รู้เสียงร้องของสัตว์ทั้งหลาย เชี่ยวชาญในคัมภีร์พระเวท รอบรู้ในเรื่องอุบาทว์ เรื่องสุบิน ชำนาญในการหาฤกษ์ยกทัพ และการเข้ารบ เป็นผู้บอกฤกษ์ล่าง ฤกษ์บน ฉลาดในการเคลื่อนย้ายตำแหน่งของดาวฤกษ์ พระองค์ ให้พราหมณ์ปุโรหิต แก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร”

พระราชา ตรัสว่า “แม้ในที่ประชุม เกวัฏฏปุโรหิต^๑๔ ก็เลิกคิ้ว ถลึงตามองดูโยม อย่างไร้มารยาท โยม จึงให้ปุโรหิตผู้เลิกคิ้วถลึงตานี้ แก่ผีเสื้อน้ำเสีย”

ปริพาชิกา ถวายพระพรว่า “พระองค์ จะให้ชนทั้ง ๕ คน แก่ผีเสื้อน้ำ และตรัสว่า จะประทานชีวิตของพระองค์ แทนมโหสถ โดยไม่คำนึงถึงสิริราชสมบัติ เช่นนี้ พระองค์ ทรงปกครองแผ่นดิน อันกว้างใหญ่ไพศาล มีมหาสมุทรเป็นขอบเขตทุกด้าน พสุธาที่เป็นพระราชอาณาเขต เป็นประหนึ่ง กุณฑลที่อยู่ในสาคร ทรงมีอำมาตย์แวดล้อม เป็นที่เฉลิมพระราชอิสริยยศ ทรงมีบ้านเมือง  แว่นแคว้นใหญ่ จรด ๔ คาบมหาสมุทร ทรงพิชิตชมพูทวีปได้แล้ว ทั้งรี้พลของพระองค์เล่า ก็มาก ถึง ๑๘ กองทัพ พระองค์ ทรงเป็นหนึ่งในปฐพี พระราชอิสริยยศของพระองค์ ถึงความไพบูลย์  เหล่านารีของพระองค์ ก็มีมาก ล้วนสำอาง แต่งองค์ ทรงเครื่องระยับ มาจากนครต่าง ๆ ทั่วชมพูทวีป ทรงพระสิริโฉมยิ่งนัก พระองค์ เพียบพร้อม ด้วยสิ่งที่จะทำให้เกิดความสุขอย่างครบครัน หากมีพระราชประสงค์สิ่งใด ก็จะสำเร็จสมปรารถนา ทุกประการ น่าที่พระองค์จะมีพระชนม์ยาวนาน ชีวิต เป็นที่รักยิ่ง ของคนที่มีความสุข เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ทรงป้องกันมโหสถไว้ ทรงสละพระชนม์ชีพของพระองค์ ด้วยเหตุใด”  

พระเจ้าจุลนี ทรงประกาศเกียรติคุณพระโพธิสัตว์ว่า “แม้มโหสถบัณฑิตจะมาจากบ้านเมืองอื่น ก็มาด้วยมุ่งประโยชน์ แก่โยม โยม ยังมองไม่เห็นความชั่วของมโหสถผู้เป็นปราชญ์ สักนิดเดียว ถึงแม้ว่า โยม จะต้องตายไปก่อน ก็ตามเถิด แต่มโหสถ ก็จะทำให้ลูก และหลานของโยม มีความสุข มโหสถ รู้เห็นความเจริญทุกอย่าง ทั้งอนาคต และปัจจุบัน โยม จะไม่ยอม ให้มโหสถซึ่งไม่มีความผิด แก่ผีเสื้อน้ำ”

นางเภรีปริพาชิกา คิดว่า เกียรติคุณของมโหสถบัณฑิต ไม่ควรปรากฏเพียงเท่านี้ เราจะทำให้เกียรติคุณของมโหสถบัณฑิต ปรากฏท่ามกลางอาณาประชาราษฎร์แห่งปัญจาลนคร จึงเชิญเสด็จ พระเจ้าจุลนี ลงจากปราสาท ให้ปูลาดอาสนะ ที่สนามหลวง ประกาศให้ประชาชนชาวปัญจาลนครมาประชุมกัน แล้วทูลถามพระเจ้าจุลนี ถึงปัญหาผีเสื้อน้ำ เช่นเดิม

๑๔ ในสมัยพุทธกาล เกวัฏฏปุโรหิต กลับชาติมาเกิด เป็นพระเทวทัต

แม้พระเจ้าจุลนีพรหมทัต ก็ได้ทรงยืนยันเจตนารมณ์ของพระองค์  ที่มีต่อมโหสถบัณฑิตแก่อาณาประชาราษฎร์ของพระองค์ อีกครั้ง ว่า แม้ชีวิตของตน จะเป็นสิ่งที่สละได้ยาก  แต่เพื่อคอยตามปกป้องบัณฑิต ผู้ทรงภูมิปัญญาอันล้ำลึก เช่นกับมโหสถแล้ว พระองค์ สามารถ สละพระชนม์ชีพของพระองค์ ตลอดจนบุคคลที่เกี่ยวข้องได้

กลับชาติมาเกิดสมัยพุทธกาล

พระบรมศาสดา ทรงแสดงพระธรรมเทศนานี้แล้ว จึงประกาศอริยสัจ ๔ ประชุมชาดกว่า “ภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่บัดนี้ เท่านั้น ที่ตถาคต ใช้ปัญญาย่ำยีวาทะผู้อื่น แม้ในอดีตกาล เมื่อญาณ ยังไม่แก่กล้า ตถาคต ยังบำเพ็ญจริยา เพื่อบรรลุพระโพธิญาณ ก็ได้ใช้ปัญญา ย่ำยีวาทะผู้อื่น เหมือนกัน เสนกบัณฑิต ในครั้งนั้น คือ กัสสปภิกษุ ในชาตินี้ กามินทะ คือ อัมพัฏฐภิกษุ  ปุกกุสะ คือ โปฏฐปาทภิกษุ ปัญจาลจันทกุมาร คือ อนุรุทธภิกษุ เทวินทะ คือ โสณทัณฑกภิกษุ  เกวัฏฏพราหมณ์ คือ  เทวทัตภิกษุ พระนางสลากเทวี คือ ถูลนันทาภิกษุณี อนุเกวัฏฏพราหมณ์ คือ โมคคัลลานภิกษุ พระนางปัญจาลจันที คือ สุนทรีภิกษุณี นางนกสาลิกา คือ พระนางมัลลิกาเทวี  พระนางอุทุมพรเทวี คือ โคตมีภิกษุณี พระเจ้าวิเทหราช คือ กาฬุทายีภิกษุ นางเภรีปริพาชิกา คือ  อุบลวรรณาภิกษุณี คหบดีผู้บิดา คือ พระเจ้าสุทโธทนมหาราช คหปตานีผู้มารดา คือ พระนางสิริมหามายา นางอมรา คือ พระนางพิมพา ผู้เลอโฉม ติขิณกุมาร คือ ฉันนภิกษุ  ธนุเสขะ คือ ราหุลภิกษุ นกสุวบัณฑิต คือ อานันทภิกษุ พระเจ้าจุลนี คือ สารีบุตรภิกษุ  มโหสถบัณฑิต คือ เรา ผู้เป็นพระโลกนาถ”

“ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๕. พระมโหสถบัณฑิต อัจฉริยภาพแห่งปัญญามหาบุรุษ

https://podcasts.apple.com/dk/podcast/%E0%B8%AB%E0%B8%99-%E0%B8%87%E0%B8%AA-%E0%B8%AD%E0%B9%80%E0%B8%AA-%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B8%97%E0%B8%A8%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%95-%E0%B8%9B%E0%B8%93-%E0%B8%98%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%9A-%E0%B8%A3-%E0%B8%A9%E0%B9%84%E0%B8%A1-%E0%B9%80%E0%B8%9B%E0%B8%A5-%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B9%81%E0%B8%9B%E0%B8%A5%E0%B8%87-%E0%B8%89%E0%B8%9A-%E0%B8%9A-%E0%B8%8D%E0%B8%B2%E0%B8%93%E0%B8%A7%E0%B8%8A-%E0%B8%A3%E0%B8%B0-%E0%B8%9A%E0%B8%97%E0%B8%97-5/id1480673036?i=1000581755617

UPDATE

ด้วยในปีพุทธศักราช ๒๕๖๕ นับเป็นปีมหามงคลของพสกนิกรชาวไทย ที่ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕ และในกาลสมัยอันเป็นมหามงคลยิ่งนี้ คณะพระเถระวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ทั้ง ๕ รูป ประกอบด้วย

พระพรหมสิทธิ (ธงชัย สุขญาโณ)

พระราชอุปเสณาภรณ์ (สังคม ญาณวฑฺฒโน)

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระศรีคุณาภรณ์ (บุญทวี ปญฺญาวํโสม)

พระครูสิริวิหารการ (สมจิตร จิตฺตธมฺโม)

ได้มีเจตนารมณ์ร่วมกันที่จะเรียบเรียงหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับ ญาณวชิระ เพื่อเป็นการเฉลิมพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ด้วยระลึกถึงพระคุณขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างสูงสุดว่า

ทศชาติ เป็นเรื่องที่แสดงให้เห็นถึงปณิธานที่ตั้งมั่นของพระโพธิสัตว์ที่จะบำเพ็ญพระบารมีให้ถึงพร้อมบริบูรณ์ เพื่อให้บรรลุพระโพธิญาณตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ไม่ว่าพระองค์จะต้องประสบกับความทุกข์ยากเดือดร้อนอย่างแสนสาหัส แต่ปณิธานของพระองค์ ก็จะไม่มีวันเปลี่ยนแปลง

และเมื่อได้น้อมรำลึกถึงพระราชจริยาวัตรที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ได้ทรงบำเพ็ญ ต่อบวรพระพุทธศาสนา

อีกทั้งพระราชกรณียกิจอเนกอนันต์ ที่ได้ทรงบำเพ็ญมาอย่างต่อเนื่องยาวนาน แสดงให้เห็นถึงพระราชหฤทัยที่เปรียบประดุจพระโพธิสัตว์ในการบำเพ็ญพระบารมี อันยิ่งใหญ่ด้วยการเสียสละความสุขส่วนพระองค์ ช่วยเหลือเกื้อกูลอาณาประชาราษฎร์ ให้ประสบแต่ความผาสุกตามหลักธรรมของพระพุทธศาสนา

 ในการนี้ สำนักนายกรัฐมนตรี ร่วมกับ บริษัท เมืองโบราณ จำกัด ได้พิจารณาแล้วเห็นประโยชน์อันควรนำออกเผยแพร่ให้กว้างขวาง จึงได้ร่วมกันจัดพิมพ์หนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” เพื่อเฉลิมพระเกียรติ  

อีกทั้ง บริษัทอมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง จำกัด (มหาชน) ได้สนับสนุนการจัดทำหนังสือทศชาติ เป็น E-Book และ Audiobook เพื่อให้ประชาชนผู้สนใจสามารถติดตามได้ในหลากหลายช่องทาง

ซึ่งหนังสือ ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับเฉลิมพระเกียรติดังกล่าวนี้ ใช้ภาษาที่เรียบง่าย เพื่อให้เป็นพุทธชาดกที่ประชาชนในทุกระดับชั้นสามารถเข้าถึงแก่นธรรมของพระพุทธศาสนาได้อย่างทั่วถึงเท่าเทียมกัน

ท่านสามารถ โหลดหนังสือทศชาติ ฉบับ ญาณวชิระ ได้ที่

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

The post “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ : ชาติที่ ๕. พระมโหสถบัณฑิต อัจฉริยภาพแห่งปัญญามหาบุรุษ appeared first on Manasikul Online.