วันนี้วันพระ วันพฤหัสบดีที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๒ (ตอนที่ ๒๓) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (จบ) : “จากรากฐานแห่งพระอภิธรรมสู่รากฐานชีวิตชาวพุทธ ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

จากรากฐานแห่งพระอภิธรรมสู่รากฐานชีวิตชาวพุทธ

การเรียนรู้เหตุปัจจัยในคัมภีร์ปัฏฐาน ทำให้เห็นวงรอบความสัมพันธ์เชื่อมโยงกระบวนการแห่งชีวิตเป็นรูปกระบวนธรรม การแสดงออกซึ่งพฤติกรรมด้านร้ายของมนุษย์ บ่งบอกว่า อกุศลเหตุฝังตัวสงบนิ่งนอนเนื่องอยู่ในจิต ปรากฏออกมาเป็นพฤติกรรมที่สร้างบาป เรียกว่า “อกุศลกรรมบถ” แปลว่า ทางมาแห่งอกุศลกรรม คือ กายกรรม ๓ ได้แก่ ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม มโนกรรม ๓ ได้แก่ คิดอยากได้ของเขาโดยไม่ชอบธรรม คิดร้ายต่อผู้อื่น มีมิจฉาทิฐิเห็นผิดเป็นชอบ และ วจีกรรม ๔ ได้แก่ พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ

ส่วนพฤติกรรมด้านดีอันเป็นกุศลของมนุษย์ที่บ่งบอกว่า กุศลเหตุสงบนิ่งนอนเนื่องอยู่ เรียกว่า “กุศลกรรมบถ” แปลว่า ทางมาแห่งกุศลกรรม (ตรงกันข้ามกับอกุศลกรรมบถ) ปรากฏออกมาเป็นวิธีการทำบุญ เรียกว่า “บุญกิริยาวัตถุ” ๑๐ ประการ คือ

๑. ทานมัย บุญเกิดจากการทำบุญให้ทาน

๒. สีลมัย บุญเกิดจากการรักษาศีล

๓. ภาวนามัย บุญเกิดจากการเจริญภาวนา

๔. อปจายนมัย บุญเกิดจากการแสดงความอ่อนน้อมถ่อมตนต่อผู้ใหญ่

๕. เวยยาวัจจมัย บุญเกิดจากการขวนขวายทำในสิ่งที่ถูกต้องชอบธรรม

๖. ปัติทานมัย บุญเกิดจากการให้ส่วนบุญแก่ผู้อื่น

๗. ปัตตานุโมทนามัย บุญเกิดจากการอนุโมทนาในการทำบุญของผู้อื่น

๘. ธัมมัสสวนมัย บุญเกิดจากการฟังธรรม

๙. ธัมมเทสนามัย บุญเกิดจากการแสดงธรรม

๑๐. ทิฏฐุชุกัมม์ บุญเกิดจากการทำความเห็นให้ตรง

ในบรรดาหลักการทำบุญทั้ง ๑๐ ประการ ทิฏฐุชุกัมม์ คือ การทำความเห็นให้ตรง เป็นสิ่งสำคัญ เพราะเป็นเข็มทิศกำหนดทิศทางการทำบุญข้ออื่นๆ เมื่อมีความเห็นตรงแล้ว การทำบุญข้ออื่นๆ ก็จะเกิดขึ้นตามมา เพื่อชี้ทางไปสู่ความพ้นทุกข์ในที่สุด

ทั้งอกุศลเหตุและกุศลเหตุเมื่อเข้าสู่กระบวนการพัฒนาการตามเหตุปัจจัย จะถูกสะสมตกค้างอยู่ในจิตและเจตสิก หากมีอกุศลจิตมาก ก็จะเป็นเหมือนสารพิษตกค้างอยู่ในจิต รอวันเวลาก่อผลร้ายตามความพรั่งพร้อมแห่งเหตุปัจจัย เพราะมนุษย์สะสมอกุศลเหตุมาก จึงทำให้การวนเวียนในสังสารวัฏ ต้องประสบเหตุแห่งทุกข์อยู่ร่ำไป

การจะเจือจางความเข้มข้นของสารพิษ คือ อกุศล ก็ต้องล้างด้วยน้ำสะอาด คือ กุศล

การที่พระพุทธองค์ทรงแจกแจงให้รู้สภาวธรรมเป็นเรื่องๆ เป็นหมวดๆ เป็นหัวข้อๆ โดยเริ่มจากธรรมสังคณี วิภังค์ เป็นต้นก่อน แล้วจึงทรงแสดงความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันของสภาวธรรมนั้นอย่างเป็นกระบวนธรรม เป็นลำดับสุดท้าย ก็เหมือนนักภาษาศาสตร์ที่ต้องรู้อักขระทีละตัวก่อน จึงรู้วิธีผสมตัวอักษรแล้วร้อยเรียงภาษาให้มีความวิจิตร งดงาม เหมือนนักดนตรีที่ต้องรู้โน้ตเพลงทีละตัวก่อน จึงรู้วิธีบรรเลงเพลงให้มีความไพเราะ และนักคณิตศาสตร์ต้องรู้ตัวเลขทีละตัวก่อน จึงรู้วิธีนำตัวเลขมาบวกลบคูณหารกัน

อย่างไรก็ตาม การที่เราชาวพุทธทั้งหลายเกิดมาพบช่วงการดำรงอยู่แห่งพระพุทธศาสนา มีพระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ เป็นช่วงชีวิตที่ประเสริฐ แต่หากไม่มีโอกาสได้สัมผัส ไม่มีโอกาสได้ศึกษาคัมภีร์มหาปัฏฐานอันงดงามยิ่งนี้ ก็นับว่าเป็นที่น่าเสียดาย

จบบริบูรณ์

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๒ (ตอนที่ ๒๓) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (จบ) : “จากรากฐานแห่งพระอภิธรรมสู่รากฐานชีวิตชาวพุทธ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

หมายเหตุ เกี่ยวกับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด  ญาณวชิโร)

คำชี้แจง

คัมภีร์พระอภิธรรมปิฎกเป็นหนึ่งในคัมภีร์พระไตรปิฎกอันเป็นคัมภีร์สำคัญทางพระพุทธศาสนาเถรวาท โดยเนื้อหานั้นแบ่งเป็น ๗ คัมภีร์ เรียกว่า สัตตัปปกรณ์ ประกอบด้วย ธัมมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมก ปัฏฐาน

โดยเนื้อหาสำคัญนั้น แสดงถึงสัจจะ คือ ความจริงแบบปรมัตถสัจจะโดยแยกเป็นเรื่องจิต เจตสิก รูป นิพพาน และแสดงลักษณะภาษาหรือคำบัญญัติในแบบของสมมติสัจจะ

ส่วนการเข้าใจเนื้อหาพระอภิธรรมปิฎกนั้นก็ไม่ใช่เรื่องง่ายและเป็นไปตามยุคตามสมัย ถ้าในสภาพความเป็นอยู่แบบชาวบ้านที่หาเลี้ยงชีพ คงต้องการเพียงหลักธรรมที่พอปฏิบัติได้ เหมาะสมสำหรับชีวิตประจำวัน หรือสร้างความสงบสุขให้กับครอบครัวและสังคมเท่านั้น

ดังเนื้อความในสิงคาลกสูตรที่สอนเรื่องการทำหน้าที่ต่อคนอื่นรอบตัวเรา ในกูฎทันตสูตรก็สอนวิธีการระงับยับยั้งอาชญากรรมด้วยการให้ประชาชนได้เรียนรู้สัมมาชีพ รู้จักความซื่อสัตย์สุจริต และยังมีคำสอนอีกมากที่เน้นให้คนทั่วไปได้มีความสุขจากการมีทรัพย์ ใช้จ่ายทรัพย์ ไม่มีหนี้ และการงานไม่มีโทษ รวมถึงความสุขที่เหมาะสมกับชาวบ้าน ในเรื่องความขยันหาทรัพย์ รักษาทรัพย์ คบเพื่อนดี และเลี้ยงชีวิตที่เหมาะสม เป็นต้น

สมัยนั้นธรรมะในการดำเนินชีวิตแบบนี้จึงเหมาะสมและเป็นเรื่องง่ายที่คนที่เป็นชาวบ้านจะเข้าใจได้และปฎิบัติได้จริง

แต่เนื้อหาของพระอภิธรรมนั้นถูกจัดไว้ในหมวดปรมัตถธรรม ซึ่งเหมาะสมสำหรับผู้มีสติปัญญา ผู้สั่งสมภูมิธรรมมาพอสมควรจึงจะช่วยชี้แนะแจกแจงให้คนทั่วไปได้รับทราบรายละเอียดที่ลึกซึ้ง เพราะคงยากที่คนทั่วไปจะเข้าใจหรือสนใจเรียนรู้ ถ้าเขาเหล่านั้นยังต้องทำงานหนักเพื่อหาเลี้ยงชีพไปวันๆ จึงเป็นความปรารถนาดีกอปรด้วยกุศล เปี่ยมล้นไปด้วยภูมิปัญญา เหล่านักปราชญ์จึงได้นำพาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ที่พระพุทธองค์ได้ทรงแสดงโปรดพระพุทธมารดา ท่ามกลางทวยเทพจากหมื่นจักรวาลบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มาใช้ในพิธีกรรมการสวดศพจนกระทั่งทุกวันนี้

ถ้าจะบอกว่าพระอภิธรรมนั้นเหมาะสมกับใครแล้ว ก็คงเหมาะอย่างยิ่งสำหรับผู้ที่กำลังจะละทิ้งร่างกายหยาบทุกท่าน โดยมองเสียใหม่ว่าทุกอย่างเป็นแต่เพียงธาตุ

เมื่อทุกอย่างถูกแยกออกจากกันจะไม่มีความเป็นใครหรืออะไรให้เรายึดมั่นถือมั่นได้เลย มีลักษณะเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป โดยคำสอนเหล่านี้คงไม่มีช่วงไหนจะเหมาะที่จะนำมาชี้แจงเท่ากับตอนที่ทุกคนกำลังพบเจอกับความตายอันเกิดขึ้นกับคนที่เรารู้จักอย่างแน่นอน

เหมือนเมื่อครั้งอนาถปิณฑกเศรษฐีผู้นอนป่วยซมใกล้จะสิ้นชีวา พอได้ฟังปรมัตถธรรมแล้วก็ถึงกับเอ่ยปากกับพระสารีบุตรว่า ข้าแต่พระสารีบุตรผู้เจริญ ขอธรรมกถาเห็นปานนี้ จงแจ่มแจ้งแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งผ้าขาวบ้างเถิด เพราะมีกุลบุตรผู้เกิดมามีกิเลสธุลีในดวงตาน้อย จะเสื่อมคลายจากธรรม จะเป็นผู้ไม่รู้ธรรม โดยมิได้สดับ”

การกล่าวสอนและแสดงธรรมแก่คนใกล้ตายหรือคนที่เสียใจในการจากไปของคนรัก จึงมีการปรารภถึงปรมัตถธรรมชั้นสูงในพระพุทธศาสนากันต่อๆ กันมา

ผู้เขียนได้อ่านและทบทวนเนื้อหาของหนังสือเรื่อง “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” ของเจ้าคุณอาจารย์พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด  ญาณวชิโร) ที่ผสมผสานระหว่างเนื้อหาที่เข้าใจยาก ศัพท์บาลีที่ต้องขยายความ และการตีความที่ต้องละเอียดอ่อนแล้วรู้สึกว่าเรื่องนี้มีความลงตัวพอสมควร แม้ผู้ที่ไม่เคยอ่านหนังสืออภิธรรมมาก่อน ก็อาจจะได้ลองศึกษาเรียนรู้ และสำหรับผู้ที่ผ่านหนังสืออภิธรรมมาบ้างแล้ว ก็จะได้ทบทวนเนื้อหาได้ชัดเจนและกว้างขวางยิ่งขึ้น

ทั้งนี้ ผู้เขียนต้องกราบขอบพระคุณเจ้าคุณอาจารย์ฯ ที่ได้เมตตาไว้ใจมอบต้นฉบับ และไว้ใจให้อ่านเนื้อหาและปรับเปลี่ยนภาษาบ้างตามความเหมาะสม ตลอดทั้งอนุโมทนากับโยมมนสิกุล โอวาทเภสัชช์ และโยมวันทนี เจริญวานิช ที่มาร่วมกันอีกแรงในการช่วยกันปรับ ช่วยกันแก้จนเป็นที่พอใจ จนกระทั่งต้นฉบับแล้วเสร็จ

ความสำเร็จของการสร้างหนังสือ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” ของเจ้าคุณอาจารย์พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) เล่มนี้จะเป็นดังแสงสว่างอีกหนึ่งดวงให้กับผู้แสวงหาแสงสว่าง และช่วยต่อลมหายใจของพระพุทธศาสนาให้ยาวนานยิ่งขึ้น ด้วยตัวอักษรที่สื่อผ่านธรรมะเล่มนี้

พระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี, ป.ธ.๙,ดร. ผู้อำนวยการสถาบันพัฒนาพระวิทยากร สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรมฯ วัดสระเกศ

บทนำ

หนังสือ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” เล่มนี้ เกิดจากมโนปณิธาน และเจตนารมณ์อันยิ่งใหญ่ของท่านเจ้าคุณอาจารย์พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ที่ตั้งใจเขียนน้อมถวายเป็นพระราชกุศลถวายพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ในหลวงรัชกาลที่ ๙ หลังจากเสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ ๑๓ ตุลาคม ๒๕๕๙ ให้กับนิตยสาร “เนชั่นสุดสัปดาห์” ๒๔ ตอน (ก่อนที่นิตยสารจะปิดตัวลงในเดือน มิถุนายน ๒๕๖๐) เพื่ออธิบายความรู้เกี่ยวกับความเป็นมาของพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ซึ่งเป็นผลการปฏิบัติของพระพุทธเจ้าเสด็จไปบนสวรรค์เพื่อโปรดพระพุทธมารดาอย่างเป็นลำดับด้วยภาษาที่เข้าใจง่าย

หนังสือเล่มนี้จึงเป็นดั่งแผนที่นำจิตที่ชอบท่องเที่ยวกลับมาสู่ใจได้อย่างน่าทึ่ง สำหรับท่านผู้อ่านที่ไม่เคยลิ้มรสพระอภิธรรมอยากให้อ่านบทสุดท้ายก่อน ซึ่งกล่าวถึง “จากรากฐานแห่งพระอภิธรรมสู่รากฐานชีวิตชาวพุทธ” ที่จะทำให้เราทราบถึงการนำพระอภิธรรมมาปฏิบัติในชีวิตประจำวันจนเกิดความสงบสุขภายในใจได้ จากหลักการทำบุญ ๑๐ ประการ

ท่านเจ้าคุณอาจารย์ได้อธิบายเรื่อง ทิฏฐุชุกัมม์ คือ การทำความเห็นให้ตรงก่อนเป็นสิ่งสำคัญ เพราะจะเป็นเข็มทิศกำหนดทิศทางของชีวิตด้วย เนื่องจากเมื่อมีความเห็นตรงแล้ว การทำบุญข้ออื่นๆ ก็จะเกิดขึ้นตามมา รวมไปถึงบุญจากการภาวนา เพื่อชี้ทางไปสู่ความพ้นทุกข์ในที่สุด อันจะเป็นแรงจูงใจให้อ่าน “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” เล่มนี้ด้วยฉันทะ

ขอกราบขอบพระคุณท่านเจ้าคุณอาจารย์ พระราชกิจจาภรณ์ที่ให้เกียรติเขียนบทนำ ทำให้กลับมาทบทวน “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” อีกหลายๆ เที่ยว และท่านยังเมตตาให้เขียนภาพประกอบด้วย จึงเป็นความอิ่มใจยิ่งที่ได้มีโอกาสเป็นส่วนหนึ่งของหนังสือเล่มนี้ ในวาระสำคัญ และยังได้รับใช้ครูบาอาจารย์ ในการขับเคลื่อนพระพุทธศาสนา ผ่านหนังสือ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

กราบขอบพระคุณพระมหาขวัญชัย กิตติเมธี ป.ธ.๙,ดร.,ที่ช่วยดูแลหนังสือเล่มนี้แทนท่านจนสำเร็จลุล่วงด้วยดี และขอขอบพระคุณเป็นที่สุดคือ “คนข้างหลัง” ที่มาร่วมบุญกุศลในครั้งนี้อย่างเต็มกำลังในการออกแบบปกและจัดรูปเล่มให้ด้วยความใส่ใจในทุกอักขระธรรมจนปรากฏออกมาอย่างงดงาม

กราบขอบพระคุณและกราบนมัสการ

จากใจศิษย์ มนสิกุล  โอวาทเภสัชช์ ๑๓ พฤศจิกายน ๒๕๖๐

Manasikul.com

คำปรารภ

หนังสือ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” เกิดขึ้นด้วยปรารภเหตุการณ์เฉพาะ เพื่อน้อมถวายเป็นพระราชกุศล แด่ พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร

เพื่อป้องกันความเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับเนื้อหา ก่อนอ่านความเป็นมาของพระอภิธรรม

จึงขอทำความเข้าใจเป็นเบื้องต้นว่า ความเป็นมาของพระอภิธรรม มีเนื้อความตรงตามชื่อ มุ่งบอกเล่าถึงความเป็นมาของพระอภิธรรม เพื่อประกอบการฟังสวดพระอภิธรรม เป็นสำคัญ มิใช่มุ่งการอธิบายข้อธรรมในคัมภีร์พระอภิธรรม เมื่อฟังสวดแล้ว จะได้รู้ถึงที่มาที่ไปของพระอภิธรรมที่พระบรมศาสดาทรงแสดง อันจะเป็นบุญเป็นกุศลเพิ่มขึ้นอีกโสตหนึ่งด้วย

ผู้ที่มีความสนใจข้อธรรมในพระอภิธรรมที่ละเอียดลงไป ก็สามารถศึกษาเพิ่มได้จากคัมภีร์พระอภิธรรม ซึ่งมีอยู่แล้วทั่วไป

เนื่องจากพระอภิธรรมมีความละเอียดประณีตยิ่ง มีนัยหลากหลาย ไม่สิ้นสุด บางกรณีจึงมีความจำเป็นต้องยกตัวอย่างวัตถุสิ่งของ และภาษาในสมัย เทียบเคียงให้เห็นเป็นรูปธรรม เพื่อทำความเข้าใจเนื้อความแห่งพระอภิธรรม ที่มีความละเอียดยิ่งนั้น ให้แจ่มชัดยิ่งขึ้น กรณีดังกล่าว มิใช่การนำข้อความเข้าไปปลอมปนในพระอภิธรรม เพราะมิได้มุ่งอธิบายข้อธรรมในพระอภิธรรม ดังกล่าวแล้ว หากแต่เห็นว่า การยกตัวอย่างวัตถุสิ่งของก็ดี การใช้ภาษาในสมัยก็ดี เป็นวิธีที่พอจะสื่อสารกับคนเป็นจำนวนมาก ซึ่งมีพื้นฐานความรู้ทางศาสนาที่แตกต่างกัน หลากหลายกลุ่ม หลากหลายสถานะ

ด้วยห้วงเวลานั้น

ทุกคนล้วนมีจิต ละเอียด เป็นหนึ่งเดียว

จดจ่ออยู่กับท่วงทำนองแห่งพระอภิธรรม

ที่พระพิธีธรรมสวดถวายในหลวง รัชกาลที่ ๙

พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

กาลนั้น จึงนับได้ว่า เป็นมงคลกาล เหมาะแก่การฟังธรรมที่ละเอียด

ขออนุโมทนาขอบคุณพระมหาขวัญชัย กิตฺติเมธี ป.ธ.๙,ดร., คุณมนสิกุล โอวาทเภสัชช์ และคุณวันทนี เจริญวานิช ที่รับเป็นภาระธุระในการจัดพิมพ์ จนหนังสือสำเร็จลงด้วยความเรียบร้อย ดีงาม เป็นไปเพื่อความดำรงมั่น แผ่ไพศาลแห่งพระศาสนาของพระบรมศาสดา

พระราชกิจจาภรณ์

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๒ (ตอนที่ ๒๓) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (จบ) : “จากรากฐานแห่งพระอภิธรรมสู่รากฐานชีวิตชาวพุทธ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

ในบรรดาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ คัมภีร์ปัฏฐานมีเนื้อหายาก สุขุม ลุ่มลึก และงดงามที่สุดด้วยนัยหลากหลายนับไม่ถ้วน อย่างไรก็ตาม เมื่อพระธรรมคำสอนจะอันตรธานเสื่อมสิ้นไป ก็จะเริ่มเสื่อมจากคัมภีร์ปัฏฐานอันงดงามยิ่งนี้ก่อน

อรรถกถามโนรถปูรณี คัมภีร์ อธิบายความแห่งอังคุตตรนิกาย เอกนิบาต พระสุตตันตปิฎก กล่าวถึงลำดับความเสื่อมแห่งพระศาสนาไว้ โดยเริ่มจากการบรรลุ มรรค ผล ปฏิสัมภิทา อภิญญา และวิชชา เสื่อมไปก่อน การลงมือปฏิบัติเสื่อมไป การศึกษาเล่าเรียนเสื่อมไป ต่อมา จะไม่มีพระภิกษุบวชในพระศาสนา ชื่อว่า ภิกษุภาวะอันตรธาน และ สุดท้าย พระบรมสารีริกธาตุอันตรธานไป เป็นอันสิ้นสุดพระศาสนา

กาลเวลาผ่านไป จะไม่มีการศึกษาเล่าเรียน ปริยัติย่อมเสื่อมไป เมื่อพุทธบริษัทไม่สามารถศึกษาเล่าเรียน เพื่อความแตกฉานในพระธรรมคำสอน จึงจดจำเฉพาะแต่พระบาลี(พุทธพจน์)ไว้เท่านั้น เมื่อกาลเวลาผ่านไป พุทธบริษัทไม่สามารถจดจำไว้ได้แม้กระทั่งพระบาลี  เป็นเหตุให้พระไตรปิฎกถึงกาลเสื่อมไป

ในบรรดาพระไตรปิฎกทั้ง ๓ นั้น พระอภิธรรมจะเสื่อมไปก่อน ต่อมาพระสูตรเสื่อม และพระวินัยปิฎกเสื่อมในลำดับสุดท้าย

ในบรรดาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ จะเสื่อมตั้งแต่ท้ายขึ้นมา คือ คัมภีร์ปัฏฐานเสื่อมก่อน จากนั้นก็เสื่อมไล่ย้อนมาตามลำดับ ตั้งแต่ ยมก กถาวัตถุ ปุคคลบัญญัติ ธาตุกถา วิภังค์ จนถึง ธรรมสังคณี เสื่อมเป็นลำดับสุดท้าย

สาเหตุที่พระอภิธรรมเสื่อมไปก่อนคัมภีร์อื่น ก็เพราะพระอภิธรรมมีเนื้อหาที่เป็นสภาวธรรมล้วน ไม่มีเรื่องราว บุคคล เหตุการณ์ สถานที่ประกอบการอธิบาย จึงยากที่คนทั่วไปจะเข้าใจได้ เมื่อมีเนื้อหายากที่จะเข้าใจ ก็ไม่มีผู้สนใจศึกษาเล่าเรียน เมื่อไม่ศึกษาเล่าเรียน ก็ไม่มีการทรงจำสืบต่อ รอเพียงวันเสื่อมไป แล้วพระพุทธศาสนาก็ถึงกาลล่มสลาย

ปัจจัย ๒๔ กระบวนธรรมแห่งปัจจยาการ

จุดเชื่อมโยงสภาวะแห่งสรรพสิ่ง

คำว่า “ปัฏฐาน” แปลว่า ที่ตั้ง จุดเริ่มต้น เหตุอันมีปัจจัยสืบเนื่อง เมื่อนำมาใช้ในความหมายของคัมภีร์พระอภิธรรม หมายถึง ที่ตั้งแห่งปัจจัย ๒๔ ที่เป็นเหตุเกื้อหนุนให้เกิดธรรมทั้งหลาย หรือ ที่ตั้งแห่งกระบวนธรรมเป็นไปตามเหตุปัจจัยที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้อย่างพิสดาร ด้วยกำลังแห่งญาณอันเกิดจากการตรัสรู้

คัมภีร์ปัฏฐาน มีความละเอียด สุขุม ลุ่มลึก มีนัยหลากหลาย ยากที่บุคคลจะหยั่งถึงได้ทั่วถ้วน โดยมากเรียกกันว่า “คัมภีร์มหาปัฏฐาน”

มหาสมุทรเป็นที่รองรับแม่น้ำทุกสาย ฉันใด

คัมภีร์มหาปัฏฐานก็เป็นที่รองรับคำสอนทั้งหมด

ของพระพุทธองค์ ฉันนั้น

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

  เพราะความละเอียด สุขุม ลุ่มลึก มีนัยหลากหลายไม่สิ้นสุด ยากแก่การทำความเข้าใจ โบราณาจารย์จึงเรียกคัมภีร์นี้ว่า “อนันตนยสมันตปัฏฐานมหาปกรณ์” แปลว่า มหาคัมภีร์ประมวลสภาวธรรมมีรากฐานแผ่ออกไปกว้างใหญ่ไพศาลรายล้อมด้วยนัยเป็นอนันต์

คัมภีร์อื่นๆ ทั้ง ๖ คัมภีร์ที่แสดงมาแล้วโดยลำดับ พระพุทธองค์ทรงแจกแจงสภาวธรรมแต่ละสภาวะออกเป็นประเภทๆ อธิบายให้เห็นรายละเอียดเป็นเรื่องๆ เป็นหมวดๆ หรือเป็นหัวข้อๆ ยังไม่ได้แสดงความเชื่อมโยงกัน ส่วนในคัมภีร์ปัฏฐานนี้ทรงแสดงมิติความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันของสภาวธรรมแต่ละอย่างตามเหตุปัจจัย อย่างเป็นกระบวนธรรม มีนัยสลับซับซ้อน หลากหลายมิติ รวมกระบวนธรรมทั้งหมด ๒๔ ปัจจัยตามบทสวดท่อนสุดท้ายที่พระสงฆ์ใช้สวดในพิธีศพ ดังนี้ 

เหตุปฺจจโย (เหตุเป็นปัจจัย)

อารมฺมณปจฺจโย (อารมณ์เป็นปัจจัย)

อธิปติปจฺจโย (ความเป็นใหญ่เป็นปัจจัย)

อนนฺตรปจฺจโย (อนันตรธรรม คือภาวะต่อเนื่องไม่มีช่องระหว่างเป็นปัจจัย)

สมนนฺตรปจฺจโย (สมนันตรธรรม คือภาวะต่อเนื่องทันทีเป็นปัจจัย)

สหชาตปจฺจโย (สหชาติ คือเกิดร่วมกันเป็นปัจจัย)

อฺญมญฺญปฺจจโย (อัญญมัญญธรรม คืออาศัยกันและกันเป็นปัจจัย)

นิสฺสยปฺจจโย (นิสสยธรรม คือเป็นที่อาศัยเป็นปัจจัย)

อุปนิสฺสยปฺจจโย (อุปนิสสยธรรม คือเครื่องหนุนหรือกระตุ้นเร้าเป็นปัจจัย)

ปุเรชาตปฺจจโย (ปุเรชาตธรรม คือเกิดก่อนเป็นปัจจัย)

ปจฺฉาชาตปัจจัยปฺจจโย (ปัจฉาชาตธรรม คือเกิดหลังเป็นปัจจัย)

อาเสวนปฺจจโย (อาเสวนธรรม คือการซ้ำบ่อยหรือทำให้ชินเป็นปัจจัย)

กมฺมปฺจจโย (กรรมป็นปัจจัย)

วิปากปฺจจโย (วิบากเป็นปัจจัย)

อาหารปฺจจโย (อาหารเป็นปัจจัย)

อินฺทริยปฺจจโย (อินทรีย์ หรือการเป็นตัวการเป็นปัจจัย)

ฌานปฺจจโย (ภาวะจิตที่เป็นฌานเป็นปัจจัย)

มคฺคปฺจจโย (มรรคเป็นปัจจัย)

สมฺปยุตตปฺจจโย (สัมปยุตธรรม คือประกอบกันเป็นปัจจัย)

วิปฺปยุตตปฺจจโย (วิปยุตธรรม คือการแยกต่างหากกันเป็นปัจจัย)

อตฺถิปฺจจโย (อัตถิธรรมคือการมีอยู่เป็นปัจจัย)

นตฺถิปฺจจโย (นัตถิธรรมคือการไม่มีอยู่เป็นปัจจัย)

วิคตปฺจจโย (วิคตธรรมคือการปราศไปเป็นปัจจัย)

อวิคตปฺจจโย (อวิคตธรรมคือการไม่ปราศไปเป็นปัจจัย)

ในการแสดงปัจจัย ๒๔ นั้น พระพุทธองค์ทรงจำแนกปัจจัยหนึ่งๆ ด้วยธรรม ๓ หมวด คือ

๑.ธรรมที่เป็นเหตุ (ปัจจัยธรรม) หมายความว่า ผลธรรมย่อมเกิดขึ้น ตั้งอยู่ได้ เพราะอาศัยธรรมที่เป็นเหตุนี้ 

๒.ธรรมที่เป็นผล (ปัจจยุปบันธรรม) หมายความว่า ผลธรรมที่เกิดจากเหตุปัจจัย

๓.ธรรมที่มิใช่ผล (ปัจจนิกธรรม) หมายความว่า ธรรมที่นอกจากผล

ปัจจัยเหล่านี้ ยังสามารถจัดตามประเภทได้อีก เช่น ตามการเกิด (ชาติ) มีสหชาติ เป็นต้น ตามกาล ได้แก่ อดีต ปัจจุบัน อนาคต กาลวิมุตติ (พ้นจากกาล) และ ตามอำนาจ (สัตติ) ได้แก่ อำนาจที่ทำให้เกิดขึ้น(ชนกสัตติ) อำนาจการอุปถัมภ์ให้ดำรงอยู่(อุปถัมภกสัตติ) และอำนาจการตามประคับประคองให้สืบเนื่องกันไปเป็นกระบวนการ(อนุปาลกสัตติ) และ ตามการสงเคราะห์เข้ากันได้

แม้คัมภีร์ปัฏฐานจะมีความละเอียด มีนัยลึกซึ้งอย่างยิ่ง ถ้าผู้ศึกษาไม่มีพื้นฐานความรู้ด้านปรมัตถธรรมมาก่อน ก็ยากที่จะทำความเข้าใจโดยง่าย แต่สาระสำคัญโดยสรุปแห่งคัมภีร์ปัฏฐานก็อยู่ที่เรื่องกระบวนการแห่งสภาวธรรมตามปัจจัย ๒๔

ผู้สนใจศึกษาคัมภีร์ปัฏฐาน สามารถทำความเข้าใจเฉพาะเรื่องปัจจัย ๒๔ นี้เป็นเบื้องต้นก่อน ส่วนเรื่องอื่นแม้จะดูมีรายละเอียดมาก ก็เป็นเพียงการกำหนดกรอบให้แคบเข้ามา เพื่ออธิบายกระบวนการแห่งปัจจัย ๒๔ จะนำมาอธิบายบางปัจจัยพอเป็นตัวอย่าง ผู้สนใจพึงขวนขวายศึกษาเพิ่มเติมได้

กระบวนธรรมที่ ๑ เรื่องของเหตุปัจจัย

เรื่องของกระบวนการแห่งชีวิต

เหตุปัจจัย เป็นการนำแม่บทแห่งมาติกาในธรรมสังคณี คือ กุสลา ธัมมา อกุสลา ธัมมา อัพยากตา ธัมมา มาแสดงความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันให้เห็นเป็นรูปกระบวนธรรม เพราะเหตุเป็นปัจจัยทำให้จิตกับเจตสิกแปรสภาพเป็นชั่ว(อกุศล) หรือดี(กุศล)

สภาวธรรมที่เป็นปัจจัยช่วยอุปการะเกื้อหนุนให้เกิดการสืบเนื่องเป็นกระบวนการ ก็คือ รากแห่งความดีความชั่ว ๖ ประการ คือ อกุศลเหตุ ๓ ได้แก่ โลภะ โทสะ โมหะ กุศลเหตุ ๓ ได้แก่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ (จะเรียกว่า “อกุศลมูล กุศลมูล” รากเหง้าแห่งอกุศล รากเหง้าแห่งกุศล ก็ได้) เป็นมูลเหตุให้สภาวธรรมทั้งหลายเกิดขึ้น (ชนกสัตติ) ดำรงอยู่ (อุปถัมภกสัตติ) และประคับประคองสืบเนื่องกันไปเป็นกระบวนการ (อนุปาลกสัตติ) นอกจากนี้ ยังมีวิบากเหตุและกิริยาเหตุที่เข้าร่วมวงเป็นปัจจัยให้เกิดกระบวนการได้อีก

สภาวธรรมทั้งหลายทั้งดีและชั่ว จะเกิดและเจริญงอกงามขึ้นมาได้ก็ด้วยอาศัยเหตุทั้ง ๖ ประการดังกล่าว เป็นปัจจัยให้กระบวนการอื่นเกิดขึ้นตามมา เปรียบเหมือนเมล็ดพืชจะงอกแตกหน่อออกมาได้ ก็ต้องได้ดิน น้ำ อากาศ และปุ๋ยเป็นปัจจัยเกื้อหนุนส่งเสริมจึงแทงยอดออกมาเจริญเติบโตได้ เมล็ดพืชเป็นเหตุ ส่วนดิน น้ำ อากาศ และปุ๋ย เป็นปัจจัยเกื้อหนุนให้พืชเกิดความสืบเนื่องเป็นกระบวนการแห่งการเกิดของพืช

มีข้อควรอธิบายเพิ่มเติมเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่าง

คำว่า “เหตุ” กับ “เหตุปัจจัย” คือ เมื่ออกุศลเหตุ ได้แก่ โลภะ โทสะ โมหะ และ กุศลเหตุ 

ได้แก่ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เป็นเชื้อสงบนิ่งนอนเนื่องอยู่ในจิต

ยังไม่มีสิ่งใดเป็นปัจจัยมากระทบให้ฟุ้งขึ้นมาสืบเนื่องเป็นกระบวนการขณะนั้น

สภาวธรรมนั้นยังชื่อว่า “เหตุ”

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

แต่เมื่ออกุศลเหตุ หรือกุศลเหตุ ถูกกระตุ้นหรือถูกเร้าจากปัจจัยภายนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธัมมารมณ์ จึงฟุ้งขึ้นมาแปรสภาพพัฒนาการไปตามกระบวนการแห่งเหตุปัจจัย ขณะนั้น สภาวธรรมนั้น ชื่อว่า “เหตุปัจจัย”  เปรียบเหมือนเมล็ดพืชที่ถูกเก็บไว้ในภาชนะคงสภาพความเป็นเมล็ดพืชเท่านั้น แต่เมื่อถูกนำไปลงดิน ได้น้ำ อากาศ และปุ๋ยที่เหมาะสมเป็นปัจจัยเกื้อหนุนประกอบกัน ทำให้เกิดกระบวนการเจริญงอกงามสืบเนื่องตามมา

เมื่อเหตุเข้าสู่กระบวนการพัฒนาการตามปัจจัย จึงได้ชื่อว่า “เหตุปัจจัย”

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันพฤหัสบดีที่ ๑๗ มิถุนายน พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๘

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๑ (ตอนที่ ๒๒) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (๒) : “ปัจจัย ๒๔ กระบวนธรรมแห่งปัจจยากร จุดเชื่อมโยงสภาวะแห่งสรรพสิ่ง ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๑ (ตอนที่ ๒๒) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (๒) : “ปัจจัย ๒๔ กระบวนธรรมแห่งปัจจยากร จุดเชื่อมโยงสภาวะแห่งสรรพสิ่ง ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน

“สรรพสิ่งเชื่อมโยงสัมพันธ์กันเป็นกระบวนการตามเหตุปัจจัย” (๑)

ต่อจากนี้ไปจะพูดถึงคัมภีร์ปัฏฐาน ซึ่งเป็นคัมภีร์สุดท้ายในพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ และเป็นเนื้อหาส่วนสุดท้ายของพระไตรปิฎก เป็นคัมภีร์ที่พระพุทธองค์ทรงประมวลสภาวธรรมที่ได้แสดงไว้แล้วในคัมภีร์แรก คือ ธรรมสังคณี  (กุศลธรรม อกุสลธรรม เป็นต้น) มาแสดงไว้โดยพิสดาร ให้เห็นความเกี่ยวเนื่องกันเป็นกระบวนธรรม ทุกสรรพสิ่งเชื่อมโยงสัมพันธ์กันอย่างสลับซับซ้อนตามเหตุปัจจัย โดยตรัสเรียกสภาวะความเชื่อมโยงสัมพันธ์กันตามธรรมชาตินี้ว่า “ปฏิจจสมุปบาท” หรือ “ปัจจยาการ” อาการที่มีเหตุปัจจัยสืบเนื่องซึ่งกันและกัน “ตถตา” ภาวะที่เป็นอย่างนั้น “อวิตถตา” ภาวะที่ไม่คลาดเคลื่อนไปได้ “อนัญญถตา” ภาวะที่ไม่เป็นอย่างอื่นไปได้ และ “อิทัปปัจจยตา” ภาวะที่มีสิ่งนี้ๆ เป็นปัจจัย

คำว่า ปัฏฐาน เป็นชื่อของคัมภีร์ ตำรา ปกรณ์ อุปกรณ์ หรือเครื่องมือ ส่วนคำว่า ปฏิจจสมุปบาท (ปัจจยาการ อิทัปปัจจยตา) เป็นกระบวนการแห่งสภาวธรรมตามเหตุปัจจัย

พระพุทธองค์ทรงใช้ปัฏฐานเป็นเครื่องมือเพื่อให้เข้าใจรูปนามซึ่งเชื่อมโยงสัมพันธ์กันเป็นกระบวนการแห่งสภาวธรรมตามเหตุปัจจัยนั้น

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ภายหลังตรัสรู้สัปดาห์ที่ ๔ พระพุทธองค์ประทับนั่งขัดสมาธิในเรือนแก้วที่เทวดาเนรมิตถวาย ทรงพิจารณาพระอภิธรรมในเรือนแก้วนั้นตลอดสัปดาห์ สถานที่นั้น เรียกว่า “รัตนฆรเจดีย์” ขณะทรงพิจารณาพระอภิธรรมตั้งต้นแต่ ธัมมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ เรื่อยไปจนถึง ยมก พระฉัพพรรณรังสี ยังไม่ปรากฏ ครั้นทรงอาศัยกำลังแห่งพระสัพพัญญุตญาณ หยั่งลงสู่การพิจารณา คัมภีร์ปัฏฐาน อันมีนัยหลากหลายไม่สิ้นสุด พระฉัพพรรณรังสี ได้แก่ รัศมี ๖ สี ประกอบด้วย สีเขียวเข้มเหมือนสีของดอกอัญชัน สีเหลืองเหมือนสีหรดาล สีแดงเหมือนตะวันอ่อน สีขาวเหมือนสีเงินยวง สีแสดเหมือนสีดอกหงอนไก่ และเลื่อมพรายเหมือนแก้วผลึก ได้แผ่ซ่านออกจากพระวรกายของพระพุทธองค์ สาดแสงปกคลุมไปทั่วทุกจักรวาล(ทั่วทุกโลกธาตุ) ไม่มีช่องว่าง

พระฉัพพรรณรังสีนั้น ไม่ได้เกิดจากการอธิษฐาน ไม่ได้เกิดจากการเข้าฌานของพระพุทธองค์ แต่เกิดจากการหยั่งลงสู่การพิจารณาธรรมอันละเอียด ลุ่มลึก

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ชื่อปัฏฐานนี้ซึ่งต้องอาศัยกำลังแห่งพระสัพพัญญุตญาณเท่านั้น จึงสามารถหยั่งลงพิจารณาได้ทั่วถ้วน เป็นเหตุให้พระโลหิตของพระพุทธองค์สดใส พระวรกายเปล่งปลั่ง พระฉวีวรรณผุดผ่อง วัณณธาตุ(สี)อันเกิดจากจิตที่ละเอียดได้แผ่ประกายออกมารอบด้าน พุ่งโพลงไปทั่วทุกโลกธาตุ

การที่พระฉัพพรรณรังสีแผ่ประกายออกมาขณะทรงพิจารณาคัมภีร์นี้ แสดงถึงกำลังอันละเอียด สุขุม ลุ่มลึกอย่างไพศาลแห่งพระสัพพัญญุตญาณ และยังเป็นโอกาสให้เราได้เห็นพระปัญญาญาณอันเกิดจากการตรัสรู้ที่พระพุทธองค์สำแดงออกมาอย่างเต็มที่ ด้วยการพิจารณาคัมภีร์อันลุ่มลึกนี้

เปรียบเสมือนห้วงน้ำมหาสมุทร ทั้งลึก ทั้งกว้างใหญ่ไพศาล ย่อมเป็นโอกาสให้ปลาขนาดใหญ่ชื่อว่า “ติมิระ” และ “ปิงคิละ” ได้แสดงพลังแหวกว่ายเล่นน้ำได้อย่างเสรี

ถ้าไม่ทรงพิจารณาคัมภีร์ปัฏฐานนี้ เราก็จะไม่มีโอกาสได้เห็นกำลังแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ซึ่งผ่านการสั่งสมบารมีมานับภพชาติไม่ถ้วนว่ามีความละเอียด ประณีต สุขุม ลุ่มลึกเพียงไร

พิจารณาในแง่พระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ จะเห็นเนื้อหาแห่งพระอภิธรรมสืบเนื่องกันเป็นลำดับ โดยในขั้นแรก พระพุทธองค์ทรงประมวลมาติกาแห่งพระอภิธรรม ยกขึ้นตั้งเป็นหัวข้อไว้ก่อน ชื่อว่า “ธรรมสังคณี”  จากนั้น จึงนำหัวข้อมาแตกรายละเอียด แยกอธิบายเป็นเรื่องๆ ในคัมภีร์วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคบัญญัติ กถาวัตถุ และยมก  แล้วสรุปจบด้วยการแสดงความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันของสภาวธรรมทั้งหมดอย่างเป็นกระบวนการ ไว้ในคัมภีร์ชื่อ “ปัฏฐาน”  ซึ่งเป็นคัมภีร์สุดท้าย

เมื่อขาดการศึกษาและปฎิบัติ

ก็ชื่อว่า นับถอยหลังไปสู่การล่มสลาย

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันพุธที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๗

วันนี้วันพระ วันพุธที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๖๔ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๗ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๐ (ตอนที่ ๒๑) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (๑) : “สรรพสิ่งเชื่อมโยงสัมพันธ์กันเป็นกระบวนการตามเหตุปัจจัย” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๒๐ (ตอนที่ ๒๑) คัมภีร์ที่ ๗ ปัฏฐาน (๑) : “สรรพสิ่งเชื่อมโยงสัมพันธ์กันเป็นกระบวนการตามเหตุปัจจัย” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

“ความละเอียดของลมหายใจเข้า-ออก

(อัสสาสะและปัสสาสะ)

สัมพันธ์อยู่กับความละเอียดของจิต

ซึ่งเป็นขั้นตอนของการก้าวเข้าสู่สภาวะที่เรียกว่า “ฌาน”

จิตละเอียดลง ลมหายใจก็จะละเอียดลงด้วย 

ดังได้อธิบายไว้บ้างแล้วในบทก่อน”

วันนี้วันพระ วันพุธที่ ๑๓ แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๙ (ตอนที่ ๒๐)

คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (จบ)

: “ถามตอบภายในจิตจนสิ้นสงสัย ”

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

อนุสยยมก คู่ธรรมว่าด้วยอนุสัย คือ กิเลสที่หมักหมม นอนเนื่อง หรือ แฝงตัวอยู่ในสันดาน ยังละไมได้อย่างสิ้นเชิง ร้อยเรียงผูกโยงไปตามการเกิดภพภูมิ เมื่อประสบเหตุเหมาะก็จะฟุ้งขึ้นมา

อนุสัยมี ๗ อย่าง ได้แก่ กามราคะ (ความกำหนัดในกาม)  ปฏิฆะ (ความขัดเคืองหงุดหงิดใจ เพราะโทสะ) ทิฎฐิ (ความเห็นผิด การถือความเห็นผิดว่า เป็นจริง) วิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย)  มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง)

ปุถุชนทั่วไปมีอนุสัยครบถ้วนทุกประการ ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามี ยังมีอนุสัย ๕ อย่าง คือ กามราคะ (ความกำหนัดในกาม)  ปฏิฆะ (ความขัดเคือง หงุดหงิดใจ มีโทสะ) ทิฎฐิ (ความเห็นผิด การถือความเห็นผิดว่าเป็นจริง) วิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย) มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง)

พระอนาคามี ยังมีอนุสัย ๓ อย่าง คือ มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง) พระอรหันต์ละอนุสัยได้หมดทุกอย่าง

การแจกแจงอนุสัยในคัมภีร์ยมก เป็นไปอย่างละเอียดลึกซึ้งมาก ยากที่จะเข้าใจได้ เพราะอนุสัยเป็นกิเลสที่ละเอียด แสดงความเชื่อมโยงระหว่างอนุสัยแต่ละอย่างกับบุคคลผู้มีอนุสัย สัมพันธ์อยูกับธาตุทั้ง ๓ คือ กามธาตุ(กามาวจรภูมิ) รูปธาตุ อรูปธาตุ ดำเนินไปในมิติของกาลเวลา

จิตตยมก คู่ธรรมที่ว่าด้วยธรรมชาติจิต แบ่งออกไปเป็น ๓ วาร ประกอบด้วย (๑) ปุคคลวาร ว่าด้วยบุคคล  (๒) ธัมมวาร ว่าด้วยตัวจิต  (๓) ปุคคลธัมมวาร ว่าด้วยบุคคลและจิตของบุคคล (๔) มิสสกวาร ว่าด้วยจิตประกอบด้วยกิเลสต่างๆ 

แต่ไม่ว่าจิตตยมกจะมีรายละเอียดแตกออกไปอย่างไร แก่นของเรื่องก็อยู่ที่เพื่อให้ได้คำตอบเรื่องจิตเป็นสำคัญ เมื่อรู้และเข้าใจชัดเจนในธรรมชาติของจิตก็จะสามารถรู้เท่าทันอาการของจิตขณะเกิด(อุปาทขณะ) และขณะดับ (ภังคขณะ)  คือ สามารถกำหนดรู้การเกิดดับของจิตนั่นเอง

ในจิตตยมก จึงเริ่มด้วยการ ซักซ้อม สอบทาน ถามตอบ เพื่อให้รู้ว่าบุคคลเป็นอย่างไร จิตเป็นอย่างไร จิตของบุคคลเป็นอย่างไร และสรุปจบด้วยจิตที่ประกอบด้วยกิเลสขณะเกิดดับเป็นอย่างไร

ธรรมยมก คู่ธรรมว่าด้วยธรรมทั้งหลาย โดยมุ่งอธิบายว่า กุศลธรรม อกุศลธรรม และอัพยากตธรรม เกิดอย่างไร ดับอย่างไร เพื่อให้เข้าใจภูมิทั้ง ๓ คือ กามาวจรภูมิ รูปาวจารภูมิ และอรูปาวจรภูมิ ว่ามีสภาวะเป็นอย่างไร

อินทริยยมก คู่ธรรมว่าด้วยองค์ธรรมที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน เนื้อหาของอินทริยยมก ในแง่นามธรรม ทำให้รู้การเชื่อมโยงของจิตในระดับต่างๆ ซึ่งนำไปสู่การเกิดในภพภูมิที่แตกต่างกัน ในแง่กายภาพ ทำให้รู้การทำงานของอายตนะหรือระบบประสาท ภาวะเพศ และความมีชีวิต รู้ภาวะทางอารมณ์และจิตใจ รู้ความรู้สึกและส่วนประกอบของอารมณ์ความรู้สึก(เจตสิก) ด้านปัญญา ได้รู้ถึงระดับความรู้ชั้นต่างๆ สูงขึ้นไปตามลำดับตั้งแต่มรรคญาณจนถึงผลญาณ

อินทรีย์ ๒๒ มีจักขุนทรีย์ เป็นต้น แบ่งเป็น ๓ ประเภท ได้แก่

(๑) รูปธรรม คือ จักขุนทรีย์ (ประสาทตา) โสตินทรีย์ (ประสาทหู) ฆานินทรีย์ (ประสาทจมูก) ชิวหินทรีย์ (ประสาทลิ้น) กายินทรีย์ (ประสาทกาย) อิตถินทรีย์ (อิตถีภาวะ -เพศหญิง) ปุริสินทรีย์ (ปุริสภาวะ-เพศชาย)

(๒) นามธรรม คือ มนินทรีย์ (ใจหรือจิต) สุขินทรีย์ (สุขเวทนา-สุขทางกาย) ทุกขินทรีย์ (ทุกขเวทนา-ทุกข์ทางกาย) โสมนัสสินทรีย์ (โสมนัสสเวทนา-สุขทางใจ) โทมนัสสินทรีย์ (โทมนสัสสเวทนา-ทุกข์ทางใจ) อุเปกขินทรีย์ (อุเบกขาเทนา-ไม่ทุกข์ไม่สุข) สิทธินทรีย์ (ศรัทธา-ความเชื่อ) วิริยินทรีย์ (วิริยะ-ความเพียร) สตินทรีย์ (สติ-ความระลึกได้) สมาธินทรีย์ (สมาธิ-ความตั้งใจมั่น) ปัญญินทรีย์(ปัญญา-ความรู้) อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์ (โสตาปัตตามัคคญาณ-อินทรีย์ของผู้มุ่งปฏิบัติเพื่อรู้สัจธรรมที่ยังไม่รู้) อัญญินทรีย์ (หมายถึง ญาณ ๖ ได้แก่ โสตาปัตติมัคคผลญาณ สกทาคามิมัคคญาณ สกทาคามิผลญาณ อนาคามิมัคคญาณ อนาคมิผลญาณ ๗ อรหัตตมัคคญาณ) อัญญาตาวินทรีย์ อรหัตตผลญาณ

(๓) รูปธรรมและนามธรรม คือ ชีวิตินทรีย์ (ชีวิต)

อินทรีย์ แต่ละอย่างเป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน เมื่ออินทรีย์ใดทำหน้าที่หรือมีบทบาทแล้ว ในขณะนั้น ก็จะไม่มีสิ่งอื่นมาแทรก การหาคำตอบในอินทรีย์ยมก ก็เพื่อให้ได้ความรู้ที่ชัดเจนในเรื่องรูปกับนามนั่นเอง

การถามตอบด้วยวิธีแห่งคู่ธรรมนี้ เป็นวิธีเข้าถึงปรมัตถธรรมอีกวิธีหนึ่ง เป็นไปอย่างละเอียดลึกซึ้ง เกี่ยวกับบุคคล ภพภูมิ และกาลเวลา แสดงถึงพระปัญญาอันลึกซึ้งแห่งพระสัพพัญญุตญาณของพระพุทธองค์

การที่พระพุทธองค์ทรงแสดงสภาวธรรมไว้หลายประเภท หลายวิธี หลายหัวข้อ หลายหมวดหมู่ มีนัยอันวิจิตรนั้น ก็เพื่ออนุเคราะห์เวไนยสัตว์ ซึ่งมีอัธยาศัยแตกต่างกัน เพราะสั่งสมบุญกุศลและสติปัญญามาต่างกัน เมื่อได้วิธีการเข้าถึงสภาวธรรมที่เหมาะกับอัธยาศัย ของตนๆ ก็จะสามารถก้าวข้ามความลังเลสงสัย(วิจิกิจฉา) รู้ทั่วถึงปรมัตถธรรม บรรลุซึ่งพระนิพพาน อันเป็นที่สุดแห่งทุกข์ได้

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๙ (ตอนที่ ๒๐) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (จบ) : “สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม (ถามตอบภายในจิตจนสิ้นสงสัย) ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

โพสต์ครั้งแรกเมื่อ วันพุธที่ ๑๓ แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๒

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๙ (ตอนที่ ๒๐) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (จบ) : “สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม (ถามตอบภายในจิตจนสิ้นสงสัย) ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันพุธที่ ๖ มกราคม พ.ศ.๒๕๖๔ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๘ (ตอนที่ ๑๙) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๒)

“การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก”

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก

ในคัมภีร์ยมกนี้ พระพุทธองค์ทรงยกสภาวธรรมขึ้นแสดงเป็นคู่ๆ ทั้งหมด ๑๐ หมวด ได้แก่

มูลยมก คู่ธรรมที่เป็นมูลเหตุ หรือรากเหง้า หมายถึง สภาวธรรมที่เป็นมูลเหตุ เป็นต้นตอของสภาวธรรมทั้งหลาย ไม่ว่าจะเป็นกุศลธรรม อกุศลธรรม  และอัพยากตธรรม  ล้วนมีเหตุเกิด  ไม่ได้เกิดขึ้นมาโดยไม่มีรากเหง้า ยังมีคำที่ใช้เรียกแทนสภาวธรรมที่เป็นมูลเหตุ เรียกว่า “นามมูล” อีก  ๙ ประการ

คือ  (๑) เหตุ ที่กำเนิด  (๒) นิทาน แหล่งที่นำไปสู่ผล หรือต้นเหตุ (๓) สมภพ แหล่งกำเนิด  (๔) ปภวะ แดนเกิด  (๕) สมุฏฐาน ที่ตั้ง (๖) อาหาร เหตุเกื้อหนุน (๗) อารัมมณะ อารมณ์  (๘) ปัจจัย เครื่องเกื้อหนุน (๙) สมุทัย เหตุเกิด

สภาวธรรมที่เรียกว่า มูล (รากเหง้า) ก็จะเรียกว่า เหตุ (ที่กำเนิด)  นิทาน (แหล่งที่นำไปสู่ผล หรือต้นเหตุ) หรือ สมภพ (แหล่งกำเนิด)  เป็นต้น ด้วย เช่น กุศลมูล จะเรียกว่า กุศลเหตุ ก็ได้ ซึ่งมีความหมายเป็นอย่างเดียวกัน

มูลยมกมี ๔ นัย คือ (๑) มูลนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมที่เป็นมูล (๒) มูลมูลนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมแห่งมูล ที่เป็นมูล (๓) มูลกนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมที่มีมูล (๔) มูลมูลกนัย นัยที่ว่าด้วยสภาวธรรมที่มีมูล เป็นมูล ซึ่งในแต่ละนัยยังมีรายละเอียดแยกย่อยลงไปอีก

ขันธยมก คู่ธรรมว่าด้วยขันธ์ ๕ การถามตอบขันธ์ตามวิธีแห่งยมก มุ่งอธิบายขันธ์ในมิติของกาลเวลา เพื่อให้รู้รายละเอียดขันธ์ของผู้มีคุณธรรมแตกต่างกัน เป็นเหตุทำให้เกิดในภพภูมิที่แตกต่างกัน การเคลื่อนย้ายขันธ์ (ทั้งรูปขันธ์และอรูปขันธ์) จากภพภูมิหนึ่งไปยังอีกภพภูมิหนึ่ง ผูกโยงอยู่กับความละเอียดของระดับสภาวธรรม ซึ่งได้รับการพัฒนาขึ้นจากระบบไตรสิกขา (คือ ศีล สมาธิ ปัญญา)

การถามเองตอบเองจนเกิดความรู้ (ปัญญา) ที่แน่ชัดตามวิธีแห่งยมก ก็เป็นหนึ่งในวิธีพัฒนาปัญญาในระบบไตรสิกขานี้

อายตนยมก คู่ธรรมว่าด้วยอายตนะ ๑๒ ในคัมภีร์ยมกนี้ ไม่ได้อธิบายหน้าที่ของอายตนะว่าแต่ละอย่างทำหน้าที่อะไร เหมือนในคัมภีร์ก่อน แต่มุ่งอธิบายอายตนะของสัตว์ในมิติของกาลเวลา เพื่อให้รู้ว่า สัตว์ในภพภูมิต่างๆ มีอายตนะแตกต่างกันไป มีไม่เหมือนกัน มีไม่เท่ากัน สัตว์บางประเภทมีอายตนะเห็น แต่ไม่มีอายตนะฟัง (สัตว์บางประเภทมีตา แต่ไม่มีหู) สัตว์บางประเภท มีทั้งตาและหู บางประเภท มีหู แต่ไม่มีอายตนะฟัง(คือ มีหู แต่ไม่มีประสาทหู) เป็นต้น

ธาตุยมก คู่ธรรมว่าด้วยธาตุ ๑๘ การหาคำตอบในธาตุยมก เพื่อให้เข้าใจสภาวะดั้งเดิมของธรรมทั้งหลาย มี จักขุธาตุ(ธาตุเห็น) เป็นต้น ดำเนินตามวิธีในขันธยมก มุ่งอธิบายธาตุในมิติของกาลเวลา ผูกโยงอยู่กับความละเอียดของระดับสภาวธรรมที่บรรลุ ผู้มีคุณธรรมแตกต่างกัน ย่อมมีธาตุแตกต่างกัน

สัจจยมก คู่ธรรมว่าด้วยอริยสัจ ๔ มุ่งอธิบายการเกิดดับของจิตในแต่ละขณะ สัมพันธ์อยู่กับกาลทั้ง ๓ คือ ปัจจุบัน อดีต และอนาคต

สัตว์ทุกนิดเมื่อเกิดมา ขณะที่ตัณหายังไม่เกิดในจิต ย่อมเกิดทุกขสัจ (เพราะทุกขสัจนั้นมาพร้อมกับการเกิด) แต่ขณะนั้นสมุทัยสัจ (เหตุให้เกิดทุกข์) ยังไม่เกิด ครั้นเมื่อตัณหาเกิด จึงเกิดทั้งทุกขสัจและสมุทัยสัจ

สังขารยมก คู่ธรรมว่าด้วย สังขาร ๓ ได้แก่ กายสังขาร เครื่องปรุงแต่งทางกาย ในที่นี้ หมายถึง ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก วจีสังขาร  เครื่องปรุงแต่งทางวาจา ในที่นี้ หมายถึง วิตกวิจารซึ่งเป็นการตรึกตรองอยู่ภายใน  และจิตสังขาร เครื่องปรุงแต่งทางจิต หมายถึง สัญญา เวทนา และธรรมที่เกิดดับพร้อมกันกับจิต(สัมปยุตกับจิต) ในสังขารยมกมุ่งแจกแจงการปรุงแต่งไปตามความละเอียดของฌาน  เชื่อมโยงอยู่กับมิติของกาลเวลา เพื่อให้เห็นความแตกต่างของสัตว์ ตามความละเอียดของฌานในภพภูมิชั้นต่างๆ

ความละเอียดของลมหายใจเข้าออก(อัสสาสะและปัสสาสะ) สัมพันธ์อยู่กับความละเอียดของจิตซึ่งเป็นขั้นตอนของการก้าวเข้าสู่สภาวะที่เรียกว่า “ฌาน” จิตละเอียดลง ลมหายใจก็จะละเอียดลงด้วย  ได้อธิบายไว้บ้างแล้วในบทก่อน

อนุสยยมก คู่ธรรมว่าด้วยอนุสัย คือ กิเลสที่หมักหมม นอนเนื่อง หรือ แฝงตัวอยู่ในสันดาน ยังละไมได้อย่างสิ้นเชิง ร้อยเรียงผูกโยงไปตามการเกิดภพภูมิ เมื่อประสบเหตุเหมาะก็จะฟุ้งขึ้นมา อนุสัยมี ๗ อย่าง ได้แก่ กามราคะ (ความกำหนัดในกาม)  ปฏิฆะ (ความขัดเคืองหงุดหงิดใจ เพราะโทสะ) ทิฎฐิ (ความเห็นผิด การถือความเห็นผิดว่า เป็นจริง) วิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย)  มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง)

ปุถุชนทั่วไปมีอนุสัยครบถ้วนทุกประการ ส่วนพระโสดาบันและพระสกทาคามี ยังมีอนุสัย ๕ อย่าง คือ กามราคะ (ความกำหนัดในกาม)  ปฏิฆะ (ความขัดเคือง หงุดหงิดใจ มีโทสะ) ทิฎฐิ (ความเห็นผิด การถือความเห็นผิดว่าเป็นจริง) วิจิกิจฉา (ความลังเล สงสัย) มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง)

พระอนาคามี ยังมีอนุสัย ๓ อย่าง คือ มานะ (ความถือตัวถือตน) ภวราคะ (ความยึดในภพ) อวิชชา (โมหะ ความรู้ไม่จริง) พระอรหันต์ละอนุสัยได้หมดทุกอย่าง

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันพุธที่ ๖ มกราคม พ.ศ.๒๕๖๔ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๒

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๘ (ตอนที่ ๑๙) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๒) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๘ (ตอนที่ ๑๙) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๒) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์ยมก ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันอังคารที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๗ (ตอนที่ ๑๘) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๑) :

“สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม”

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

คัมภีร์ที่ ๖ ยมก

สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม

คำว่า ยมก แปลว่า คู่ หมายถึง ในคัมภีร์นี้ สภาวธรรมที่พระพุทธเจ้าทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งยมกนั้น ทรงยกขึ้นแสดงเป็นคู่ๆ ด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม ทั้งอนุโลมและปฏิโลม เพื่อเป็นเครื่องมือให้เวไนยสัตว์ก้าวข้ามวิจิกิจฉา(ความลังเลสงสัย) รู้ทั่วถึงปรมัตถธรรม บรรลุซึ่งพระนิพพานเป็นที่สุด

การจะหาคำตอบว่าธรรมทั้งหลายมีสภาวะเป็นอย่างไร ทำได้หลายวิธี การแสดงสภาวธรรมด้วยวิธีแห่งคู่ธรรมด้วยการตั้งสันนิษฐานแล้วถามตอบ หรือซักถามย้อนไปย้อนมา จนได้คำตอบที่แน่ชัด ก็เป็นหนึ่งในวิธีที่จะได้มาซึ่งคำตอบ

วิธีดังกล่าวตรงกับวิธีการแห่ง “ธรรมวิจัย” คือ การเพ่งพินิจ พิจารณา วิจัย ใคร่ครวญธรรม จนรู้ธรรม อันเป็นหนึ่งในองค์คุณแห่งการตรัสรู้ ๗ ประการ ( คือ โพชฌงค์ ๗ ) นั่นเอง

การจะได้มาซึ่งคำตอบจากการเพ่งพินิจ พิจารณา วิจัย ใคร่ครวญธรรม สามารถกระทำได้ด้วยวิธีแห่งการซักถาม สอบทาน ตรึกตรอง เพ่งพินิจ พิจารณา ใคร่ครวญ ย้อนไปย้อนมา ภายในตัวด้วยตัว(วิปัสสนา) หรือการซักถาม สอบทาน ย้อนไปย้อนมา กับผู้อื่น  จนได้คำตอบที่ชัดเจน

สภาวธรรมที่พระพุทธองค์ทรงยกขึ้นมาถามตอบ แบ่งวารใหญ่ออกเป็น ๒ วาร คือ อุทเทสวาร(หัวข้อ) และ นิทเทสวาร(ขยายความ) และใน ๒ วารใหญ่นี้ ยังมีความละเอียดของคำถามลึกลงไปเป็น ๓ ระดับ คือ 

๑.ปัณณัตติวาร ถามปัญหาระดับญาตปริญญาตามที่บัญญัติไว้เพื่อหมายรู้ สภาวธรรมที่ยกขึ้นมาถามเป็นความรู้พื้นฐาน เป็นสิ่งที่ต้องกำหนดรู้ เช่น ความรู้เรื่องรูปนามมีบัญญัติว่าอย่างไร  เช่น ถามว่า ขันธ์ ๕ มีอะไรบ้าง ตอบว่า ขันธ์ ๕ ประกอบด้วย รูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และ วิญญาณขันธ์ เป็นต้น

๒.ปวัตติวาร ถามปัญหาระดับตีรณปริญญา คือ แจกแจงความเป็นไปของสภาวธรรมหมุนไปตามกาลเวลา เช่น ขันธ์ ๕ แต่ละอย่างเกิดอย่างไร ดับอย่างไร และเกิดดับอย่างไร สลับปรับเปลี่ยนหมุนเวียนคำถามตอบไปเป็นวงรอบ เหมือนการหมุนแห่งจักร

๓.ปริญญาวาร ถามปัญหาระดับปหานปริญญา คือ ลักษณะจิตของผู้ที่กำหนดรู้สภาวธรรม เช่น กำหนดรู้ขันธ์ คือ รูปนาม เป็นต้น มีลักษณะเป็นอย่างไร  เป็นการถามตอบที่ละเอียดลึกลงไปถึงสภาวะจิตของพระอริยบุคคลที่ละกิเลสแต่ละขั้นได้

การถามตอบในคัมภีร์ยมก ไม่เหมือนกับการถามตอบในคัมภีร์กถาวัตถุ เพราะในกถาวัตถุ พระพุทธองค์ทรงแสดงวิธีโต้ตอบผู้ให้ร้ายพระพุทธศาสนา(ปรัปวาท) เพื่อแก้ความเห็นผิด ชี้แจงความเข้าใจคลาดเคลื่อนต่อพระธรรมวินัย ส่วนในคัมภีร์ยมก เป็นการถามเองตอบเอง แบบเพ่งพินิจพิจารณาธรรม มุ่งกำจัดความสงสัยในธรรมของตัวเอง เพื่อให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ ชัดเจนทุกแง่ทุกมุม  ไม่ใช่ถามแบบโต้เถียง มีผลแพ้ชนะ

การถามเองตอบเองในจิตที่สงบระงับตามวิธีแห่งยมกเทียบได้กับการถามตอบแห่งขณะจิตในวิปัสสนา เป็นการเพ่งพิจารณากายในกาย พิจารณาเวทนาในเวทนา พิจารณาจิตในจิต พิจารณาธรรมในธรรม แล้วสอบทานย้อนไปย้อนมาเพื่อหาคำตอบ

โดยเมื่อจิตสงบระงับลง ผู้ปฏิบัติสมาธิน้อมจิตเข้าสู่วิปัสสนา เป็นการยกสภาวธรรมซึ่งปรากฏในขณะนั้นขึ้นมาพิจารณาโดยถามจิตในจิตว่า ถ้าสังขารขันธ์ กำลังเกิดกับเรา เช่นนั้น วิญญาณขันธ์ ก็กำลังเกิดกับเราด้วย ใช่ไหม? หรือ ถ้ารูปไม่เที่ยง เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็ไม่เที่ยงด้วย ใช่ไหม เป็นต้น

พิจารณาในแง่ของการปฏิบัติสมาธิ เมื่อจิตเกิดความสงบ สภาวธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งปรากฏ เช่น ในกรณีเกิดแสงสว่าง(โอภาส) รูปแบบต่างๆ ทั้งจุดเล็ก จุดใหญ่ วาวๆ เรืองๆ สลับหมุนเวียน หลากสี ขยับถอยออกห่างเคลื่อนเข้าใกล้ จิตตั้งมั่นพิจารณาความเป็นไปของแสงสว่างทุกขณะที่ปรากฏ

ผู้ปฏิบัติสมาธิยกแสงสว่างขึ้นสู่ธัมมวิจัย เพ่งพินิจพิจารณาโดยวิธีแห่งคู่ธรรม(ยมก) ว่า แสงสว่างปรากฏแก่เรา มีอยู่ แสงสว่างเป็นของเที่ยงไหม (ตอบในจิตว่า ไม่เที่ยง) เมื่อแสงสว่างไม่เที่ยง ควรจะยึดถือว่าเป็นของเราไหม (จิตตอบว่า ไม่ควรยึดถือ) เป็นต้น

แม้สภาวธรรมอื่นๆ ที่ปรากฏในขณะจิต ร้อยครั้งพันครั้ง เช่น อาการลอยขึ้น ดิ่งลง โยกคลอน หรือหมุนคว้าง ความรัก ความชิงชัง ความโกรธเกลียด อาฆาต พยาบาท ความดูหมิ่นดูแคลน ความยกตนข่มท่าน ความเห็นว่าตนและพวกตนดีกว่าผู้อื่น เป็นต้น ก็ยกขึ้นสู่การพิจารณาโดยนัยเดียวกัน

การแสดงสภาวธรรมด้วยวิธีแห่งยมกนั้น ทรงแสดงด้วยวิธีถามตอบแบบอนุโลม (ตามลำดับ) และปฏิโลม(ทวนลำดับ) สลับกันเป็นคู่ๆ แต่ละคู่ประกอบด้วย (๑) อนุโลมปุจฉา และวิสัชนา (๒) ปฏิโลมปุจฉา และวิสัชนา

ตัวอย่างวิธีถามตอบแบบอนุโลมปุจฉา

บทตั้ง สันนิฏฐานบท : สภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศล

ถาม สังสยบท : สภาวธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูล ใช่ไหม

ตอบ วิสัชนา : กุศลมูล (คือ รากเหง้าแห่งความดี) มี ๓ อย่าง คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ สภาวธรรมที่เหลือ เป็นกุศล (ความดี) แต่ไม่ใช่กุศลมูล

ตัวอย่างวิธีถามตอบแบบปฏิโลมปุจฉา

บทตั้ง สันนิฏฐานบท: สภาวธรรมเหล่าใดเป็นกุศลมูล

ถาม-สังสยบท: สภาวธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล ใช่ไหม

ตอบ วิสัชนา: ใช่แล้ว

อธิบายว่า กุศลมูล คือ รากเหง้าแห่งความดี มีเพียง ๓ อย่างเท่านั้น คือ อโลภะ ไม่โลภ อโทสะ ไม่โกรธ  และอโมหะ ไม่หลง สภาวธรรมที่เหลือ เป็นความดี(กุศล) แต่ยังไม่ใช่รากเหง้าแห่งความดี (คือ ไม่ใช่กุศลมูล)

ลักษณะการถามตอบในคัมภีร์ยมก ประกอบด้วยส่วนสำคัญ ๒ ส่วน คือ (๑) บทตั้ง เรียกว่า “สันนิฏฐานบท” เป็นการตั้งข้อสันนิษฐานไว้ก่อน (๒) บทคำถาม  เรียกว่า “สังสยบท”  คือ ในการหาความจริงของสภาวธรรมแต่ละอย่างตามคัมภีร์ยมก ให้สันนิษฐานไว้ว่า สภาวธรรมนั้นเป็นอย่างนั้น แล้วตั้งเป็นคำถามว่า สภาวธรรมนั้นเป็นไปตามที่สันนิษฐานไว้หรือไม่ จากนั้น จึงตอบคำถาม

ยมกเป็นคัมภีร์ที่ยาวกว่าคัมภีร์อื่นๆ เมื่อแบ่งเป็นภาณวาร มีมากถึง ๑๒๐ ภาณวาร อย่างไรก็ตาม คัมภีร์พระอภิธรรมทุกคัมภีร์นั้น ล้วนมีความละเอียดลึกซึ้ง มีนัยไม่มีที่สิ้นสุด ตามที่กล่าวไปแล้ว อรรถกกาที่ขยายความคัมภีร์ยมกให้เข้าใจง่ายขึ้น มีชื่อว่า “ปรมัตถทีปนี”  ผู้สนใจสามารถศึกษาเพิ่มเติมได้จากคัมภีร์นี้

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันอังคารที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๗ (ตอนที่ ๑๘) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๑) : “สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๗ (ตอนที่ ๑๘) คัมภีร์ที่ ๖ ยมก (๑) : “สภาวธรรมที่ทรงยกขึ้นแสดงด้วยวิธีแห่งคู่ธรรม” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันอังคารที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๒

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๖

(ตอนที่ ๑๗) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (จบ)

: การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ

กถาวัตถุ นอกจากจะเป็นคัมภีร์แสดงหลักคำสอนในพระพุทธศาสนาแล้ว ยังได้ประมวลวาทะของลัทธิต่างๆ ที่แสดงความเห็นผิดจากคำสอนของพระพุทธเจ้า ตลอดจนแสดงวิธีโต้ตอบหักล้างความเห็นผิดไว้ด้วย แล้วเปรียบเทียบให้เห็นความแตกต่างระหว่างหลักคำสอน

โครงสร้างของคัมภีร์กถาวัตถุประกอบด้วยหลักธรรม เช่น ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ อินทรีย์ ๒๒ อริยสัจ ๔ มรรค ผล และนิพพาน  ซึ่งมีส่วนสำคัญ ๒ ส่วน คือ  ส่วนที่เป็นเนื้อหาหลัก และ ส่วนที่เป็นวิธีการโต้ตอบ โดยเนื้อหาหลักแบ่งออกเป็น ๒ ลักษณะ คือ ลักษณะเนื้อหาที่ว่าไปตามลำดับวาทกถา และ ลักษณะเนื้อหาที่ว่าไปตามสาระทางธรรม

เนื้อหาที่ว่าไปตามลำดับวาทกถา เรียกว่า “ปัณณาสก์” แบ่งเป็น ๕ ปัณณาสก์ (ปัณณาสก์ แปลว่า ๕๐ หมายถึง มีวรรคละประมาณ ๕๐ เรื่อง) ในแต่ละปัณณาสก์จัดแบ่งเป็นวรรค มี ๒๓ วรรค  แต่ละวรรคแสดงกถาวัตถุเรื่องต่างๆ ดังนี้

๑. มหาปัณณาสก์  มีอยู่  ๕ วรรค  รวม ๕๒ กถา เช่น ปุคคลกถา กถาว่าด้วยเรื่องบุคคล  สติปัฏฐานกถา กถาว่าด้วยเรื่องสติปัฏฐาน วิมุตติกถา กถาว่าด้วยเรื่องความหลุดพ้น ปฏิสัมภิทากถา กถาว่าด้วยเรื่องปฏิสัมภิทา ปัจจุปันนญาณกถา กถาว่าด้วยเรื่องญาณในปัจจุบัน เป็นต้น

๒. นิยามปัณณาสก์ มียู่  ๕ วรรค รวม ๕๓ กถา เช่น สัจจกถา กถาว่าด้วยเรื่องสัจจะ เจตสิกกถา กถาว่าด้วยเรื่องเจตสิก ทานกถา กถาว่าด้วยเรื่องทาน รูปธาตุกถา กถาว่าด้วยเรื่องรูปและธาตุ นิโรธกถา กถาว่าด้วยเรื่องนิโรธ เป็นต้น

๓. นิสยปัณณาสก์ มี ๕ วรรค รวม ๔๐ กถา เช่น อิทธิพลกถา กถาว่าด้วยเรื่องกำลังแห่งฤทธิ์  สมาธิกถา กถาว่าด้วยเรื่องสมาธิ  กัมมกถา กถาว่าด้วยเรื่องกรรม สฬายตนกถา กถาว่าด้วยเรื่องอายตนะ ๖ กัปปกถา กถาว่าด้วยเรื่องกัป ชรามรณกถา กถาว่าด้วยเรื่องความแก่และความตาย  สัญญาเวทยิตกถา กถาว่าด้วยเรื่องสัญญาเวทยิตนิโรธญาณ เป็นต้น

๔. นิคคหปัณณาสก์ มี ๕ วรรค รวม ๔๔ กถา เช่น นิคคหกถา กถาว่าด้วยเรื่องการข่ม การตำหนิ หรือ การลงโทษ ปัคคหกถา กถาว่าด้วยเรื่องการยกย่องสรเสริญ  มนุสสโลกกถา กถาว่าด้วยเรื่องโลกมนุษย์ สามัญญผลกถา กถาว่าด้วยเรื่องผลแห่งการปฏิบัติสมณธรรม ญาณกถา กถาว่าด้วยเรื่องญาณ  เป็นต้น

๕. ขุททกอัฑฒปัณณาสก์ มี ๓ วรรค รวม ๒๘ กถา เช่น สาสนกถา กถาว่าด้วยเรื่องหลักคำสอน พุทธกถา กถาว่าด้วยเรื่องพระพุทธจ้า  ปรินิพพานกถา กถาว่าด้วยเรื่องปรินิพพาน เป็นต้น

ส่วนเนื้อหาที่ว่าไปตามสาระทางธรรม เป็นการนำเรื่องต่างๆ ที่ต้องทำความเข้าใจ มาแยกตั้งเป็นประเด็นคำถามตอบ เพื่อแก้ข้อสงสัย หักล้างความเห็นผิดไปทีละเรื่อง ประกอบด้วย

๑. เรื่องเกี่ยวกับพระพุทธเจ้า มี ๑๔ เรื่อง

๒. เรื่องเกี่ยวกับพระอรหันต์ มี ๑๖ เรื่อง

๓. เรื่องเกี่ยวกับพระอริยบุคคลนอกจากพระอรหันต์ มี ๖ เรื่อง

๔. เรื่องเกี่ยวกับแนวทางการปฏิบัติธรรมของพระอริยะ มี ๙ เรื่อง

๕. เรื่องเกี่ยวกับปุถุชน มี ๕ เรื่อง

๖. เรื่องเกี่ยวกับเทวดา มี ๓ เรื่อง

๗. เรื่องเกี่ยวกับคณะสงฆ์ มี ๔ เรื่อง

๘. เรื่องเกี่ยวกับคำสอน มี ๑ เรื่อง

๙. เรื่องเกี่ยวกับสภาวธรรม มี ๑๑ เรื่อง

๑๐. เรื่องเกี่ยวกับอภิญญา มี ๔ เรื่อง

๑๑. เรื่องเกี่ยวกับการตรัสรู้ มี ๖ เรื่อง

๑๒. เรื่องเกี่ยวกับอสังขตธรรม มี ๑๗ เรื่อง

๑๓. เรื่องเกี่ยวกับราคะ มี ๑ เรื่อง

๑๔. เรื่องเกี่ยวกับฌาน มี ๗ เรื่อง

๑๕. เรื่องเกี่ยวกับโลกและจักรวาล มี ๔ เรื่อง

๑๖. เรื่องเกี่ยวกับกรรม มี ๗ เรื่อง

๑๗. เรื่องเกี่ยวกับทุกข์ มี ๒ เรื่อง

๑๘. เรื่องเกี่ยวกับคุณธรรม มี ๑๘ เรื่อง

วิธีการในกถาวัตถุ คือ หลักแห่งการปรัปวาทโต้ตอบผู้กล่าวร้ายพระพุทธศาสนา

เนื้อหากถาวัตถุแสดงความเห็นที่ถูกต้องในพระพุทธศาสนา (สกวาที) หากถูกซักถามจากผู้มีความเห็นที่ผิดเพี้ยนไปจากคำสอนในพระพุทธศาสนา (ปรวาที) จะโต้ตอบอย่างไร พระพุทธองค์ทรงแสดงหลักการโต้ตอบไว้เป็นมาติกา(หัวข้อ)ในพระอภิธรรมคัมภีร์ที่ ๕ ชื่อว่า “กถาวัตถุ” นี้  และพระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระเป็นผู้ขยายความให้พิสดารออกไป ดังที่กล่าวมาแล้ว

ลักษณะการโต้ตอบ เป็นการถามตอบย้อนไปย้อนมา จนฝ่ายเห็นผิดไม่มีทางโต้แย้ง ยอมจำนนต่อเหตุผล หลักการโต้ตอบนี้ เรียกว่า “อัฏฐกนิคคหนัย” (หลักการข่มด้วยนัย ๘ ประการ) ได้แก่

(๑) ฝ่ายตอบรับก่อนแล้วปฏิเสธทีหลัง มี ๔ นัย (อนุโลมปัจจนีกะ)

(๒) ฝ่ายปฏิเสธก่อนแล้วตอบรับทีหลัง มี  ๔ นัย (ปัจจนีกานุโลม)

ในแต่ละนัยยังมีองค์ประกอบของวิธีถาม-ตอบแยกย่อยลงไปอีก จนฝ่ายเห็นผิดไม่มีข้อโต้แย้ง หลักการโต้ตอบแบบอัฏฐกนิคคหนัยนี้ เป็นลักษณะการตั้งคำถามนำไปตามลำดับ(อนุโลมปุจฉา)จากต้นไปหาปลาย แล้วย้อนกลับ(ปฏิโลมปุจฉา) จากปลายไปหาต้น

ผู้ที่รู้หลักคำสอนไม่จริง อาจตอบถูกแค่คำถามใดคำถามหนึ่ง แต่เมื่อถูกถามย้อนกลับอีกนัยหนึ่ง จะทำให้ผู้เห็นผิดหลงประเด็น ตอบไม่ตรงกับสาระของปัญหาเดิมที่ตนตอบไว้ เพราะรู้หลักคำสอนไม่จริง

เมื่อเป็นเช่นนี้ จะทำให้ฝ่ายเห็นผิด(ปรวาที) หมดทางโต้แย้ง ยอมจำนนต่อเหตุผล จึงกล่าวข่ม ตำหนิ และลงโทษว่า ท่านเข้าใจผิด ท่านพูดไม่ถูก คำตำหนินี้ เรียกว่า “นิคคหะ” แปลว่า การข่ม การตำหนิ หรือการลงโทษ

วิธีการตั้งคำถามนำเพื่อโต้ตอบผู้เห็นผิดจากคำสอนในพระพุทธศาสนา มีองค์ประกอบ ดังนี้

(๑) หลักการลงโทษ ๕ ขั้น (นิคคหนัย)

(๒) หลักการโต้กลับ ๔ ขั้น (ปฏิกกัมมจตุกกะ)

(๓) หลักการข่ม ๔ ขั้น (นิคคหจตุกกะ)

(๔) หลักการเปรียบเทียบ ๔ ขั้น (อุปนัยนจตุกกะ)

(๕) หลักการสรุป ๔ ขั้น (นิคคมจตุกะ)

คำถามในกถาวัตถุ มีทั้งเรื่องที่เกี่ยวกับบัญญัติและปรมัตถ์ เช่น บุคคลมีอยู่จริงหรือ

คำถามนี้ นิกายวัชชีปุตตกะ(นิกายที่ยึดถือวัตถุ ๑๐ ประการ) และลัทธินอกศาสนา เห็นว่า บุคคลมีอยู่จริง แต่พระพุทธศาสนาสอนว่า บุคคลเป็นสมมติสัจจะ เมื่อแยกให้เห็นโดยสภาวะแห่งปรมัตถสัจจะแล้ว บุคคลไม่มี เป็นเพียงการประชุมกันตามเหตุปัจจัย และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย เป็นต้น และ ในสาสนกถา มีข้อโต้แย้งหลักคำสอนว่า คำสอนของพระพุทธเจ้าถูกแต่งขึ้นใหม่ในคราวสังคายนา จึงถูกต้อนด้วยคำถามว่า หลักสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เป็นคำสอนที่แต่งขึ้นใหม่หรือ คำสอนเรื่องอกุศลเป็นคำสอนที่แต่งขึ้นใหม่หรือ เรื่องกิเลสแต่งใหม่ให้ไม่เป็นกิเลสได้หรือ

เมื่อถูกต้อนด้วยคำถามเช่นนี้ ในที่สุดก็ยอมรับว่า คำสอนของพระพุทธเจ้าไม่สามารถเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่นได้

ตัวอย่างคำถามอื่นๆ ในคัมภีร์กถาวัตถุ เช่น เทวดามีการประพฤติพรหมจรรย์หรือ

พระอรหันต์ยังมีความสงสัยในพระรัตนตรัยอยู่หรือ

พระนิพพานเป็นอสังขตะหรือ

นิโรธสมาบัติเป็นอสังขตะหรือ

พระนิพพานธาตุเป็นกุศลหรือ

อากาศเป็นอสังขตะหรือ

เว้นอริยมรรค สังขารที่เหลือเป็นทุกข์หรือ

แม้ทุกข์สมุทัยก็เป็นทุกข์หรือ

จิตมีราคะหลุดพ้นได้หรือ

จิตทุกดวงเนื่องด้วยวิตกหรือ

สิ่งทั้งปวงมีอยู่หรือ

ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ที่เป็นอดีตและอนาคตมีอยู่หรือ

ธรรมทั้งปวงเป็นไปในขณะจิตหนึ่งหรือ

ลักษณะแห่งมหาบุรุษมีแต่เฉพาะในพระโพธิสัตว์เท่านั้นหรือ

เป็นต้น

ในคัมภีร์กถาวัตถุ เป็นการตั้งคำถามไปตามความเห็นของลัทธิต่างๆ ในสมัยนั้น ที่เข้าใจผิดจากพระธรรมวินัย เพราะมิได้ศึกษาบ้าง เพราะไม่ได้ฟังธรรมอันถูกต้องบ้าง เพราะยึดถือตามคำสอนของอาจารย์บ้าง เพราะศึกษากับอาจารย์ที่มีความเข้าใจผิดในหลักคำสอน จึงตีความพระธรรมวินัยตามความเข้าใจของตนบ้าง หรือเพราะบวชเข้ามาเพื่อหวังลาภสักการะ ไม่ได้ใส่ใจศึกษาพระธรรมวินัยอย่างถ่องแท้  จึงนำคำสอนของลัทธินอกศาสนาปลอมปนเข้ามาในคำสอนของพระพุทธศาสนา

ในบรรดาพระอภิธรรมทั้ง ๗ คัมภีร์ มีผู้ตั้งข้อสงสัยในคัมภีร์กถาวัตถุมากที่สุด ว่าเป็นคำสอนของพระพระพุทธเจ้าหรือไม่ เพราะเป็นเรื่องของการโต้ตอบวาทะ ซึ่งเป็นเรื่องของการมุ่งถกเถียงเอาแพ้ชนะ ไม่ใช่คำสอนที่เป็นไปเพื่อเบื่อหน่ายคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อมรรค ผล และนิพพาน อีกทั้งในพระไตรปิฎกยังระบุว่า พระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระ เป็นผู้เรียบเรียงยกขึ้นสู่พระไตรปิฎก ในคราวสังคายนาครั้งที่ ๓

ที่จริง การขยายความหัวข้อมาติกาแห่งกถาวัตถุของพระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระ ก็ยึดตามกถาวัตถุแห่งพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ที่พระพุทธองค์แสดงโปรดพระพุทธมารดา เช่นเดียวกับที่พระสารีบุตรเถระนำคำสอนของพระพุทธเจ้ามาจัดเรียงใหม่ เกิดพระสูตรแห่งการร้อยเรียงพระธรรมวินัย ชื่อว่า “สังคีติสูตร” ซึ่งเชื่อว่า เป็นต้นแบบของการสังคายนาพระไตรปิฎกในยุคต่อมา

ดังนั้น ไม่ว่า สังคีติสูตรที่พระสารีบุตรร้อยเรียง เป็นต้นแบบแห่งการสังคายนาพระไตรปิฎก หรือ กถาวัตถุตามนัยแห่งพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ที่พระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระร้อยเรียงยกขึ้นสู่พระไตรปิฎก ก็ล้วนเป็นการนำพระพุทธพจน์มาจัดไว้เป็นหมวดหมู่เพื่อรักษาคำสอนของพระพุทธเจ้าให้คงอยู่สืบไปนั่นเอง

คำถามตอบในกถาวัตถุซึ่งตั้งขึ้นตามนัยแห่งพระอภิธรรม จึงเป็นต้นแบบแห่งการชำระพระธรรมวินัยให้คงความบริสุทธิ์ เป็นไปเพื่อความมั่นคงวัฒนาสถาพรแห่งพระศาสนา เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์เกื้อกูลและความสุขแก่ชนเป็นอันมาก

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันอังคารที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๘ ค่ำ เดือน ๒

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๖ (ตอนที่ ๑๗) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (จบ) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๖ (ตอนที่ ๑๗) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (จบ) : “การจัดแบ่งเนื้อหาในคัมภีร์กถาวัตถุ” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

วันนี้วันพระ วันจันทร์ที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๕

(ตอนที่ ๑๖) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (๒) : “ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

“ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา

ลัทธิความคิดนอกศาสนามีอยู่มากมายในสมัยพุทธกาล มีถึง ๖๒ ลัทธิ โดยเจ้าลัทธิแต่ละคนได้ตั้งสำนักประกาศความคิดของตนอยู่ทั่วชมพูทวีป

ด้วยเส้นทางการประกาศลัทธิ บางครั้งบางคราวก็เกิดการท้าทายกระทบกระทั่งกันกับพระสาวกของพระพุทธเจ้า บางเจ้าลัทธิได้ท้าทายประลองความคิดโต้วาทะกับพระพุทธองค์และเหล่าพระสาวก ลัทธิความคิดเหล่านี้ปรากฏอยู่ในพรหมชาลสูตร ทีฆนิกาย สีลขันธมรรค  แห่งพระสุตตันตปิฎก โดยมีเจ้าลัทธิที่สำคัญอยู่ ๖ ลัทธิ เรียกกันโดยทั่วไปในสมัยนั้นว่า ลัทธิครูทั้ง ๖ ประกอบด้วย

๑. เจ้าลัทธิปูรณกัสสปะ ประกาศความคิดชื่อว่า อกิริยทิฐิ เป็นลัทธิที่มีความเห็นว่า ทำก็ไม่เชื่อว่าทำ เช่น บุญไม่มี บาปไม่มี ความดีความชั่วไม่มี มารดาบิดาไม่มีบุญคุณ เป็นต้น

๒. เจ้าลัทธิมักขลิโคศาล ประกาศความคิดชื่อว่า อเหตุกทิฐิ เป็นลัทธิที่มีความเห็นว่า ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย สัตว์ทั้งหลายจะดี จะชั่ว จะสุขหรือทุกข์ก็ได้เอง ไม่จำเป็นต้องทำดีหรือทำชั่ว อนึ่ง สัตว์ทั้งหลายหลังจากท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏแล้ว พอถึงเวลาก็บริสุทธิ์ได้เอง ลัทธินี้จึงมีชื่อเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า “สังสารสุทธิกวาท”  สัตว์บริสุทธิ์ได้เองในสังสารวัฏ

๓. เจ้าลัทธิอชิตเกสกัมพล  ประกาศความคิดชื่อว่า นัตถิกทิฐิ  ลัทธินี้มีความเห็นว่าไม่มีผล คือ การทำบุญทำทานการบูชาไม่มีผล และยังประกาศความคิดเรื่อง อุจเฉททิฐิ คือ เห็นว่าสัตว์ทั้งหลายตายแล้วสูญด้วย

๔. เจ้าลัทธิปกุธะกัจจายนะ ประกาศความคิด ชื่อว่า สัสสตทิฐิ ลัทธินี้มีความเห็นว่า สิ่งทั้งหลายเคยเกิดอย่างไร ก็เป็นไปอย่างนั้น เช่น โลกเที่ยง จิตเที่ยง สัตว์ทั้งหลายเคยเกิดอย่างไร ก็เป็นไปอย่างนั้นต่อไปตลอดกาล ดิน น้ำ ลม ไฟ เป็นของเที่ยง การฆ่ากันนั้นไม่มีใครฆ่าใคร เพียงแต่เอาศาสตราสอดผ่านธาตุซึ่งยั่งยืนไม่มีอะไรทำลายได้

๕. เจ้าลัทธิสัญชัยเวลัฏฐบุตร เจ้าลัทธินี้เคยเป็นอาจารย์ของพระโมคคัลลานะ และพระสารีบุตร มาก่อน ประกาศความคิด ชื่อว่า อมราวิกเขปิกทิฐิ มีความเห็นไม่แน่นอน ซัดส่ายไหลลื่นเหมือนปลาไหล เพราะเหตุหลายประการ เช่น เกรงจะพูดปด เกรงจะเป็นการยึดถือ เกรงจะถูกซักถาม จึงปฏิเสธว่า อย่างนี้ก็ไม่ใช่ อย่างนั้นก็ไม่ใช่ ไม่ยอมรับ และไม่ยืนยันอะไรทั้งหมด

๖. เจ้าลัทธินิครนถ์นาฏบุตร หรือ ศาสดามหาวีระ ศาสดาของศาสนาเชน ประกาศความคิด ชื่อว่า อัตตกิลมถานุโยค ถือการทรมานกายว่าเป็นทางไปสู่ความพ้นทุกข์ มีความเป็นอยู่เข้มงวดกวดขันต่อร่างกาย เช่น อดข้าว อดน้ำ ตากแดด ตากลม เปลือยกาย ไม่นุ่งห่มเสื้อผ้า เป็นต้น

ในจำนวนครูทั้ง ๖ นั้น ศาสนาเชนเป็นเพียงลัทธิเดียวที่ยังคงยั่งยืนสามารถประกาศหลักคำสอนเคียงคู่กับพระพุทธศาสนาสืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน แต่เนื่องจากศาสนาเชนเคร่งครัดเกินไป

ยากที่คนทั่วไปจะปฏิบัติตามได้ ไม่สามารถปรับตัวเข้ากับสังคมในยุคนั้นๆ จึงไม่สามารถทำให้ศาสนาแพร่หลายไปในนานาประเทศได้

ลัทธิคำสอนนอกศาสนาเริ่มแปลกปลอมเข้ามาในพระพุทธศาสนาหลังพระพุทธเจ้าปรินิพพานได้ ๑๐๐ ปี เป็นต้นมา

โดยเริ่มจากพระสงฆ์เกิดความเห็นแตกต่างกันเกี่ยวกับการตัดสินพระวินัยในเรื่อง วัตถุ ๑๐ ประการก่อน เช่น เห็นว่า (๑) พระภิกษุเก็บเกลือไว้เพื่อฉันกับอาหารไม่ผิด  (๒) เห็นว่า พระภิกษุฉันอาหารตอนตะวันเลยเที่ยงไป ๒ นิ้ว ไม่ผิด (๓) เห็นว่า เมื่อพระภิกษุฉันอาหารเสร็จแล้ว ห้ามภัตรแล้ว เข้าไปฉันอาหารต่อในละแวกบ้านได้อีก ไม่ผิด (๔) เห็นว่า พระภิกษุในอาวาสเดียวกัน แยกกันทำสังฆกรรมได้ ไม่ผิด (๕) เห็นว่า พระภิกษุลงอุโบสถได้เลย โดยไม่ต้องรอการมอบฉันทะจากพระภิกษุที่ไม่ได้ลงอุโบสถ (๖) เห็นว่า การปฏิบัติตามพระอุปัชฌาย์อาจารย์ ให้ถือว่าถูกต้อง (๗) เห็นว่า  พระภิกษุฉันเสร็จแล้ว ห้ามภัตรแล้ว ฉันนมสดที่ยังไม่แปรเป็นนมส้มได้ ไม่ผิด (๘) เห็นว่า พระภิกษุฉันสุราอ่อนๆ ได้ (๙) เห็นว่า ผืนผ้าชนิดไหนก็ใช้เป็นผ้าปูนั่งได้ (๑๐)  เห็นว่า พระภิกษุรับหรือยินดีเงินและทองที่เขาเก็บไว้เพื่อตน ไม่ผิด

ความเห็นแตกต่างกันเกี่ยวกับการตัดสินพระวินัยในเรื่องวัตถุทั้ง ๑๐ ประการนี้ เป็นที่มาแห่งการสังคายนา ครั้งที่ ๒ พระเถระในยุคนั้นเห็นว่า หากไม่สะสางให้ชัดเจน ก็อาจเกิดปัญหาการตีความพระธรรมวินัยผิดเพี้ยนในอนาคตได้

เหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าปรินิพาน ๒๐๐ ปี ได้เกิดนิกายต่างๆ แตกออกไปถึง ๑๘ นิกาย ตามตระกูลหรือสำนักของอาจารย์ สืบเนื่องจากบรรดาเหล่าภิกษุที่ถูกตำหนิเรื่องความเห็นผิดเกี่ยวกับวัตถุ ๑๐ ประการดังกล่าว เกิดความไม่พอใจ จึงแยกตัวออกไปตั้งเป็นนิกายใหม่ ยึดถือความคิดของอาจารย์เป็นสำคัญ มากกว่ายึดหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า เริ่มมีการนำความคิดลัทธินอกศาสนาแปลกปลอมเข้ามาในพระพุทธศาสนา เกิดการตีความพระธรรมวินัยไปตามการยึดถือข้อปฏิบัติ หรือยึดการตีความของอาจารย์แต่ละสำนักเป็นสำคัญ  จึงเรียกลัทธิเหล่านี้ว่า “อาจริยวาท” (ลัทธิแห่งอาจารย์)

ส่วนพระภิกษุสงฆ์ที่ยึดถือตามพระธรรมวินัยของพระพุทธองค์ เป็นนิกายที่ไม่แตกกัน เป็นสกวาที เรียกว่า “เถรวาท”

พระโมคคัลลิบุตร ติสสเถระ ได้ห้ามการถือความเห็นผิดทั้งหลายของนิกายต่างๆ ในขณะนั้น และเพื่อป้องกันความเห็นผิดที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเช่นนี้อีก จึงยกมาติกา(หัวข้อ)แห่งกถาวัตถุที่พระพุทธองค์แสดงไว้ในพระอภิธรรมมาขยายความให้มีนัยอันกว้างขวางพิสดารยิ่งขึ้น โต้แย้งความเห็นผิดของผู้อื่นในสมัยนั้น และได้รวบรวมพระเถระจำนวน ๑,๐๐๐ รูป ทำสังคายนาพระธรรมวินัย ครั้งที่ ๓

เหตุการณ์หลังพระพุทธเจ้าปรินิพาน ๒๐๐ ปี ได้เกิดนิกายต่างๆ แตกออกไปถึง ๑๘ นิกาย ตามตระกูลหรือสำนักของอาจารย์ สืบเนื่องจากบรรดาเหล่าภิกษุที่ถูกตำหนิเรื่องความเห็นผิดเกี่ยวกับวัตถุ ๑๐ ประการดังกล่าว เกิดความไม่พอใจ จึงแยกตัวออกไปตั้งเป็นนิกายใหม่ ยึดถือความคิดของอาจารย์เป็นสำคัญ มากกว่ายึดหลักคำสอนของพระพุทธเจ้า เริ่มมีการนำความคิดลัทธินอกศาสนาแปลกปลอมเข้ามาในพระพุทธศาสนา เกิดการตีความพระธรรมวินัยไปตามการยึดถือข้อปฏิบัติ หรือยึดการตีความของอาจารย์แต่ละสำนักเป็นสำคัญ  จึงเรียกลัทธิเหล่านี้ว่า “อาจริยวาท” (ลัทธิแห่งอาจารย์)

ส่วนพระภิกษุสงฆ์ที่ยึดถือตามพระธรรมวินัยของพระพุทธองค์

เป็นนิกายที่ไม่แตกกัน เป็นสกวาที เรียกว่า “เถรวาท”

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

พระโมคคัลลิบุตร ติสสเถระ ได้ห้ามการถือความเห็นผิดทั้งหลายของนิกายต่างๆ ในขณะนั้น และเพื่อป้องกันความเห็นผิดที่จะเกิดขึ้นในอนาคตเช่นนี้อีก จึงยกมาติกา(หัวข้อ)แห่งกถาวัตถุที่พระพุทธองค์แสดงไว้ในพระอภิธรรมมาขยายความให้มีนัยอันกว้างขวางพิสดารยิ่งขึ้น โต้แย้งความเห็นผิดของผู้อื่นในสมัยนั้น และได้รวบรวมพระเถระจำนวน ๑,๐๐๐ รูป ทำสังคายนาพระธรรมวินัย ครั้งที่ ๓

(โปรดติดตามตอนต่อไป)

โพสต์ครั้งแรกเมื่อวันจันทร์ที่ ๑๔ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๑๔ ค่ำ เดือน ๑

วันนี้วันพระ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๕ (ตอนที่ ๑๖) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (๒) : “ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๕ (ตอนที่ ๑๖) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ (๒) : “ปรวาที” ที่มาแห่งลัทธิคำสอนนอกศาสนา เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญารวชิโร)

วันนี้วันพระ วันอังคารที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๑

ศึกษาความเป็นมาของพระอภิธรรม

บทที่ ๑๔ (ตอนที่ ๑๕)

คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ : ว่าด้วยเรื่องหลักคำสอน

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ ว่าด้วยเรื่องหลักคำสอน

จากนี้จะพูดถึง กถาวัตถุ ซึ่งเป็นคัมภีร์ที่ ๕ แห่งพระอภิธรรมปิฎก คำว่า “กถา” แปลว่า ถ้อยคำ คำกล่าว คำอธิบาย หรือหลักคำสอน เช่น ธัมมกถา คำกล่าวแสดงหลักธรรม ทานกถา คำกล่าวแสดงการให้ทาน วาทกถา คำกล่าวแสดงวาทะ หรือคำประกาศลัทธิ ติรัจฉานกถา คำกล่าวที่ขวางทางสวรรค์และนิพพาน เป็นต้น ส่วนคำว่า “วัตถุ” แปลว่า เรื่อง ข้อความ คัมภีร์ หรือปกรณ์ เมื่อรวมคำทั้ง ๒ เข้าด้วยกันเป็น “กถาวัตถุ”  แปลว่า คำอธิบาย คัมภีร์ หรือ ปกรณ์ที่ว่าด้วยหลักคำสอน

คัมภีร์ “กถาวัตถุ” ในพระอภิธรรมปิฎกนี้ แม้พระพุทธองค์จะทรงแสดงหลักคำสอนในพระพุทธศาสนา แต่ก็ทรงแสดงหลักคำสอนของลัทธินอกศาสนาไว้เป็นตัวอย่างด้วย เพื่อจะได้รู้ว่า เรื่องไหนเป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า เรื่องไหนเป็นคำสอนนอกศาสนาที่ผิดแผกแปลกปลอมเข้ามา เมื่อจะทรงแสดงกถาวัตถุ (เรื่องคำสอน) ไว้เป็นหลัก จึงทรงแสดงทั้งสองเรื่อง คือ เรื่องที่พระองค์ทรงสอนไว้เอง และเรื่องที่อาจารย์พวกอื่นสอนไว้ เพื่อจะได้เป็นข้อเปรียบเทียบ เหมือนเมื่อจะแสดงสีขาว ก็ต้องแสดงสีดำไว้ด้วย จะได้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างสีขาวกับสีดำว่าเป็นอย่างไร

ในคัมภีร์กถาวัตถุก็เช่นกัน เรื่องที่เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า ใช้คำว่า “สกวาที” แปลว่า คำสอนของเราเอง หมายถึง พระเถระนิกายเถรวาท ซึ่งยึดหลักคำสอนเดิม ไม่ประยุกต์ ไม่เปลี่ยนแปลง ไม่เพิ่มเติม ไม่ตัดทอนพระพุทธพจน์ตามมติที่ประชุมสังคายนา ครั้งที่ ๑ ซึ่งมีพระมหากัสสปะ เป็นประธาน

คำสอนของพระพุทธเจ้าที่พระเถระท่านสอนกันมาเช่นไร ให้ยึดถือปฏิบัติตามนั้น ส่วนคำสอนนอกศาสนา ใช้คำว่า “ปรวาที” แปลว่า คำสอนของผู้อื่น หมายถึง อาจริยวาท คือ เป็นคำสอนของอาจารย์พวกอื่นว่าไว้ หรือคำสอนของภิกษุนิกายอื่น นอกจากนิกายเถรวาท ซึ่งนำความคิดลัทธินอกศาสนาเข้ามาเจือปนในพระพุทธศาสนา ในที่นี้ หมายถึง ภิกษุชาววัชชีบุตรที่ยกวัตถุ ๑๐ ประการมาเป็นเหตุ ทำให้เกิดการแยกนิกายไปตามความเห็น และลัทธินอกศาสนา เช่น พวกอัญเดียรถีย์ ที่มีความเห็นว่า บุคคล (คือ อัตตา สัตตะ และชีวะ) มีอยู่จริง เป็นของเที่ยง เป็นต้น

“พระพุทธองค์ทรงใช้เวลา ๑๐ วัน

ในการแสดงกถาวัตถุโปรดพระพุทธมารดา

ทรงแสดงโดยย่อ

และทรงนำกถาวัตถุมาตั้งหัวข้อ(มาติกา) ไว้เป็นพอตัวอย่าง

โดยมีพระสารีบุตรเป็นผู้ทรงจำไว้”

และมีพระสาวกทรงจำนำสืบๆ กันมา ต่อมา พระเถระ ได้แก่ พระโมคคัลลิบุตร ติสสะเถระ ได้ทำหน้าที่ขยายความมาติกาแห่งกถาวัตถุให้ละเอียดออกไป มีนัยพิสดารกว้างขวางยิ่งขึ้น โดยตั้งเป็นคำถามโต้ตอบตามคำสอนในพระพุทธศาสนา เรียกว่า สกวาที จำนวน ๕๐๐ เรื่อง และเป็นคำสอนนอกศาสนา เรียกว่า ปรวาที อีกจำนวน  ๕๐๐ เรื่อง เพื่อต้องการที่จะทำลายทิฐิ คือ ความเห็นผิดของฝ่ายอื่นที่เป็นปฏิปักษ์ต่อคำสอนในพระพุทธศาสนา รวมกถาวัตถุทั้งที่เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าและคำสอนลัทธินอกศาสนา จำนวน ๑๐๐๐ เรื่อง

กถาวัตถุที่พระพุทธองค์ทรงตั้งไว้เป็นมาติกา(หัวข้อ) ซึ่งพระสงฆ์นำมาใช้เป็นบทสวดในพิธีสวดพระอภิธรรมมี ดังนี้

ปฺคคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกตฺถปรมตฺเถนาติ ? อามนฺตาฯ โย สจฺฉิกตฺโถ  ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกตฺถปรมตฺเถนาติ ? นเหวํ วตฺตพฺเพ, อาชานาหิ หิคฺคหํ, หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, สจฺฉิกตฺถปรมตฺเถน ? เตน วตเร วตฺตพฺเพฯ โย สจฺฉิกตฺโถ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกตฺถปรมตฺเถนาติ มิจฺฉาฯ

คำแปล

สกวาที ถามว่า ท่านหยั่งเห็นบุคคล โดยอรรถที่แจ่มแจ้ง และโดยอรรถอันยิ่ง กระนั้นหรือ ?

ปรวาที ตอบว่า ใช่ ฯ

สกวาที ซักต่อไปว่า สภาวะใดที่มีอรรถอันแจ่มแจ้ง และมีอรรถอันยิ่ง ปรากฎอยู่ ท่านเข้าไปหยั่งเห็นบุคคลนั้น โดยอรรถที่แจ่มแจ้ง และโดยอรรถอันยิ่งกระนั้นหรือ ?

ปรวาที กล่าวปฏิเสธว่า ไม่สมควรจะกล่าวอย่างนั้น

สกวาที กล่าวว่า ท่านรู้แต่พลั้งไป ถ้าว่า ท่านหยั่งรู้เห็นบุคคลได้โดยอรรถที่แจ่มแจ้ง และอรรถอันยิ่งได้แล้วไซร้ ?

เพราะเหตุนั้นแล ท่านก็ควรจะกล่าวว่า สภาวะใดมีอรรถที่แจ่มแจ้ง และมีอรรถอันยิ่ง ปรากฏอยู่ ข้าพเจ้าก็เข้าไปหยั่งเห็นบุคคลนั้น โดยอรรถที่แจ่มแจ้งและโดยอรรถอันยิ่งได้ เพราะเหตุนั้น (ปัญหานี้ ท่านควรจะกล่าวว่า ข้าพเจ้าเข้าไปหยั่งเห็นบุคคลโดยอรรถที่แจ่มแจ้งและโดยอรรถอันยิ่ง แต่ไม่สมควรจะกล่าวว่า สภาวะใดมีอรรถที่แจ่มแจ้ง และมีอรรถอันยิ่งปรากฏอยู่ ข้าพเจ้าก็หยั่งเห็นบุคคลนั้นโดยอรรถที่แจ่มแจ้ง และโดยอรรถอันยิ่ง ด้วยเหตุนี้ คำของท่าน) จึงผิดพลาด ฯ

บนเส้นทางการประกาศพระศาสนาของพระพุทธองค์ ตั้งแต่ต้นพุทธกาลเป็นต้นมา เต็มไปด้วยการท้าทาย ท่ามกลางการต่อสู่ทางการเมืองเพื่อช่วงชิงอำนาจรัฐของแคว้นต่างๆ และการประกาศคำสอนของเจ้าลัทธิทั้งหลาย  ที่หมายเอาชนะพระพุทธองค์และเหล่าพระสาวกด้วยการตั้งเรื่องขึ้นโต้วาทะ เพื่อหักล้างหลักคำสอน ทั้งใส่ความ ทั้งใช้เล่ห์เพทุบาย บ้างก็หมายเอาชีวิต บ้างก็มุ่งทำลายชื่อเสียง เพื่อตัดกำลังพระศาสนาให้อ่อนแอลง พระสาวกบางองค์ต้องจบชีวิตลงบนเส้นทางการประกาศพระศาสนา เช่น พระโมคคัลลานะ เป็นต้น

กถาวัตถุแห่งพระอภิธรรมปิฎก

จึงเป็นหนึ่งในวิธีการประกาศหลักคำสอนพระพุทธศาสนาในยุคนั้น

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

วันนี้วันพระ วันอังคารที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๑ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๔ (ตอนที่ ๑๕) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ : ว่าด้วยเรื่องหลักคำสอน เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

โพสต์ครั้งแรก เมื่อวันพระ วันอังคารที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ.๒๕๖๓ แรม ๘ ค่ำ เดือน ๑

(จากคอลัมน์ ธรรมโอสถ นิตยสาร เนชั่นสุดสัปดาห์ ปีที่ ๒๕ ฉบับที่ ๑๒๘๙ วันที่ ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๕๖๐ )

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๔ (ตอนที่ ๑๕) คัมภีร์ที่ ๕ กถาวัตถุ : ว่าด้วยเรื่องหลักคำสอน เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.

ในคัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : อธิบายเรื่องบุคคลและบัญญัติ ดังที่อธิบายไปแล้วบางส่วนในคราวที่แล้วว่า มาจากการที่พระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้ว ทรงทราบถึงสภาวธรรมที่ดำรงอยู่ตามธรรมชาติในทุกมิติด้วยกำลังแห่งญาณที่เรียกว่า “สัมมาสัมโพธิญาณ” จึงทรงบัญญัติชื่อเรียกสภาวธรรมนั้นๆ แล้วนำออกแสดง ประกาศเปิดเผยด้วยภาษาของชาวโลก เช่น สภาวธรรมของผู้มีสภาวะจิตประกอบด้วยคุณสมบัติแห่งพระอรหันต์ ทรงบัญญัติว่า “พระอรหันต์” เป็นต้น

เข้าพรรษา

ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม”

บทที่ ๑๓ (ตอนที่ ๑๔)

คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : ว่าด้วยสภาวะผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นกับผู้ที่หลุดพ้นแล้ว

เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ในครั้งนี้ขออธิบายต่อ เกี่ยวกับ เนื้อหาปุคคลปัญญัติแห่งพระอภิธรรมปิฎก ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงแสดงหัวข้อไว้ ๖ ประเภท (ฉ ปญฺญตฺติโย) คือ

๑. ขันธบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมที่เป็นหมวดหมู่กันว่า “ขันธ์”

๒. อายตนบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นบ่อเกิดแห่งอายตนะทั้งหลาย(การเชื่อมต่อ) ว่า “อายตนะ”

๓. ธาตุบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นสภาพทรงไว้ซึ่งขันธ์ ว่า “ธาตุ”

๔. สัจจบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นจริง ว่า “สัจจะ”

๕. อินทรียบัญญัติ การบัญญัติเรียกสภาวธรรมทั้งหลายที่เป็นใหญ่ในหน้าที่ของตน ว่า “อินทรีย์

๖. ปุคคลบัญญัติ การบัญญัติเรียกบุคคลทั้งหลายตามสภาวธรรมที่บรรลุ ว่า “บุคคล”

สภาวะเหล่านี้มีอยู่ตามธรรมชาติ พระพุทธเจ้าทรงรู้สภาวธรรมชาตินี้ตามความจริงเพราะปัญญาแห่งการตรัสรู้ เมื่อจะทรงแสดงสัจธรรม ประกาศสัจธรรม เผยแผ่สัจธรรม จึงบัญญัติธรรม วางไว้เป็นหลัก

หากไม่ทรงบัญญัติชื่อเรียก ก็จะไม่รู้ว่าสภาวะที่ทรงบรรลุนั้นเป็นอะไร เช่นเดียวกับการประสบกับความพลัดพราก มีผลเป็นทุกข์ ถ้าไม่มีการบัญญัติคำพูดว่า “ทุกข์” ก็จะสื่อกันไม่ได้ว่าอาการของความทุกข์ที่บีบคั้นจิตใจนั้นเป็นอย่างไร

เมื่อไม่บัญญัติคำพูดว่า “สมุทัย” ก็จะไม่รู้ว่า สาเหตุแห่งทุกข์มาจากอะไร  เมื่อไม่บัญญัติคำพูดว่า “นิโรธ” ก็จะไม่รู้ว่า ความดับแห่งทุกข์เป็นอย่างไร และ เมื่อไม่บัญญัติคำพูดว่า “มรรค” ก็จะไม่รู้ว่า วิธีการดับทุกข์เป็นอย่างไร เป็นต้น

ในคัมภีร์นี้ แม้จะมีบัญญัติ ๖ ข้อ แต่เนื้อความเรื่องขันธ์ อายตนะ ธาตุ สัจจะ และอินทรีย์ ทั้ง ๕ ข้อเบื้องต้นมีรายละเอียดไม่มากนัก เนื่องจากทรงแสดงไว้แล้วในคัมภีร์อื่น เป็นการนำหัวข้อเหล่านี้มาทบทวนให้เห็นภาพรวมอีกครั้งเท่านั้น ทรงขยายความอย่างละเอียดเฉพาะปุคคลบัญญัติ(บัญญัติเกี่ยวกับบุคคล) โดยแบ่งเนื้อหาออกเป็น ๒ ภาค คือ  เนื้อหาส่วนที่เป็นหัวข้อ  เรียกว่า “อุทเทส” และ เนื้อหาส่วนอธิบายความ เรียกว่า “นิทเทส”

(๑) เนื้อหาส่วนที่เป็นหัวข้อ (อุทเทส) แบ่งบุคคลออกเป็น ๑๐ หมวด ตั้งแต่บุคคล ๑ จำพวกถึง บุคคล ๑๐ จำพวก ดังนี้

๑. บุคคล ๑ จำพวก (เอกกอุทเทส) จำนวน ๔๔ บุคคล

๒. บุคคล ๒ จำพวก (ทุกอุทเทส) มี  ๒๖ คู่ จำนวน ๕๒ บุคคล

๓. บุคคล ๓ จำพวก (ติกอุทเทส) มี ๑๘ กลุ่ม จำนวน  ๕๔บุคคล

๔. บุคคล ๔ จำพวก (จตุกกอุทเทส) มี ๓๒ กลุ่ม จำนวน ๑๒๘ บุคคล

๕. บุคคล ๕ จำพวก (ปัญจกอุทเทส) มี ๖ กลุ่ม จำนวน ๓๐ บุคคล

๖. บุคคล ๖ จำพวก (ฉักกอุทเทส)  มี  ๑ กลุ่ม จำนวน ๖ บุคคล

๗.  บุคคล ๗ จำพวก (สัตตกอุทเทส) มี ๒ กลุ่ม จำนวน ๑๔ บุคคล

๘. บุคคล ๘ จำพวก (อัฏฐกอุทเทส) มี ๑ กลุ่ม จำนวน ๘ บุคคล

๙. บุคคล ๙ จำพวก (นวกอุทเทส) มี ๑ กลุ่ม จำนวน ๙ บุคคล

๑๐. บุคคล ๑๐ จำพวก (ทสกอุทเทส) มี ๑ กลุ่ม จำนวน ๑๐ บุคคล

บุคคล ๑ จำพวกที่ทรงแสดงไว้ ได้แก่ บุคคลผู้เป็นปุถุชน คือ บุคคลผู้ละสังโยชน์ (คือ กิเลสเครื่องร้อยรัดสัตว์ให้ติดอยู่ในวัฏฏะ) ยังไม่ได้ และทั้งไม่ได้ปฏิบัติเพื่อละสังโยชน์เหล่านั้น

บุคคลผู้หลุดพ้นในสมัย คือ บุคคลผู้หลุดพ้นจากอาสวะบางส่วนได้ในสมัยที่เข้าสมาบัติ ๘ (การบรรลุขึ้นสูง ได้แก่รูปฌาน ๔ อรูปฌาน ๔) ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี (คือ เมื่อเข้าสมาบัติก็จะหลุดพ้นชั่วขณะ)

บุคคลผู้หลุดพ้นไม่มีสมัย คือ พระอรหันต์จะเข้าสมาบัติหรือไม่ ก็เป็นผู้หลุดพ้น จึงชื่อว่า หลุดพ้นไม่มีสมัย

โคตรภูบุคคล คือ สภาวจิตของบุคคลผู้กำลังก้าวข้ามจากปุถุชนไปสู่อริยชน โดยสภาวธรรม หมายถึง บุคคลผู้เจริญวิปัสสนาจนจิตก้าวเข้าสู่โลกุตตรวิถีกำลังจะสำเร็จเป็นพระโสดาบัน หากพิจารณาโดยสภาวจะจิต หมายถึง ลำดับสภาวะจิตขณะสืบต่อเป็นเหตุให้เกิดโสดาปัตติมัคคจิต

อภัพพาคมนบุคคล คือ บุคคลผู้ไม่มีสิทธิบรรลุมรรคผล เพราะทำอนันตริยกรรม  คือทำกรรมหนัก ๕ อย่าง (อย่างใดอย่างหนึ่ง) ได้แก่  ฆ่ามารดา ฆ่าบิดา ฆ่าพระอรหันต์ ทำร้ายพระพุทธเจ้าจนถึงห้อพระโลหิต และทำการยุยงสงฆ์ให้แตกจากกันจนมิอาจร่วมสังฆกรรมกันได้(สังฆเภท) บุคคลผู้ประกอบด้วยนิยตมิจฉาทิฏฐิ (มีความเห็นผิดดิ่งไปด้านเดียว) บุคคลผู้ถือกำเนิดมามีปัญญาน้อยไม่สามารถเจริญฌานให้เกิดในชาตินั้นได้ บุคคลผู้ไม่เลื่อมใสในพระรัตนตรัย บุคคลผู้ไม่มีกุศลฉันทะ และบุคคลผู้ปัญญาทึบมาแต่กำเนิด

ภัพพาคมนบุคคล คือ บุคคลผู้มีสิทธิในการบรรลุมรรคผล มีลักษณะตรงกันข้าม จากอภัพพาคมบุคคล คือ ไม่ได้ทำอนันตริยกรรม บุคคลผู้เป็นสัมมาทิฏฐิ บุคคลผู้สามารถเจริญฌานให้เกิดในชาตินั้นได้ บุคคลผู้มีความเลื่อมใสในพระรัตนตรัย เป็นต้น

นิยตบุคคล (บุคคลผู้มีคติแน่นอน) บุคคลผู้มีคติแน่นอนฝ่ายอกุศล คือ ผู้จะต้องตกอบาย มีนรก เป็นต้น อย่างแน่นอน ได้แก่ บุคคลผู้ทำอนันตริยกรรม ๕ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง และบุคคลผู้เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ (มีความเห็นผิดดิ่งไปด้านเดียว) นอกจากนี้ ยังมีนิยตบุคคลฝ่ายกุศล หมายถึง พระอริยบุคคล ๘ จำพวก ผู้ที่ได้บรรลุ มรรค ผล และนิพพาน เป็นบุคคลที่มีคติแน่นอน สำหรับอนิยตบุคคล (บุคคลผู้มีคติไม่แน่นอน)เหมือนกับการโยนท่อนไม้ขึ้นไปในอากาศ ไม่แน่นอนว่า จะเอาปลายหรือโคนตกลงมาก่อน

พระอริยบุคคลผู้จะกลับมาเกิดอีก ๗ ชาติเป็นอย่างมาก (สัตตักขัตตุปรมะ) เป็นต้น

(๒) เนื้อหาส่วนขยายความ(นิทเทส )เป็นการนำหัวข้อจากอุทเทสมาอธิบายขยายความโดยละเอียดอีกครั้ง แบ่งเป็น ๑๐ นิทเทสตามหัวข้อ(อุทเทส)ทั้ง ๑๐ การอธิบายใช้วิธีถามตอบเป็นบุคคลๆ (ปุจฉาและวิสัชนา) ไปตามลำดับ เว้นเฉพาะหัวข้อที่ ๖ ที่ไม่ทรงใช้วิธีถามตอบ การเรียกชื่อแต่ละนิทเทส ใช้จำนวนบุคคลแต่ละจำพวกเป็นชื่อเรียก เช่น นิทเทสที่ ๑ ว่าด้วยบุคคล ๑ จำพวก เรียกว่า “เอกกปุคคลบัญญัติ” นิทเทสที่ ๒ ว่าด้วยบุคคล ๒ จำพวก เรียกว่า “ทุกปุคคลบัญญัติ” เช่นนี้เรื่อยไปจนถึงนิทเทสที่ ๑๐ ว่าด้วยบุคคล ๑๐ จำพวก เรียกว่า “ทสกปุคคลบัญญัติ”

ในการอธิบายขยายความ เมื่อทรงอธิบายบุคคล ๑ จำพวกจบแล้ว ก็ทรงอธิบายบุคคลจำพวกต่างๆ ที่เหลือไปตามลำดับจนครบบุคคล ๑๐ จำพวก โดยบุคคล ๑ จำพวก (เอกกนิทเทส) ทรงแสดงทีละบุคคลๆ ไว้ถึง ๕๐ บุคคล เช่น บุคคลผู้พ้นแล้วในสมัย, บุคคลผู้มีธรรมอันเสื่อม, พระปัจเจกพุทธเจ้า, บุคคลผู้มีอภิญญา ๖ เป็นต้น

จากนั้นทรงแสดงบุคคล ๒ จำพวก (ทุกนิทเทส) โดยทรงแสดงบุคคลทีละคู่ แสดงไว้ถึง ๒๖ คู่บุคคล เช่น ทรงแสดงบุคคลผู้มักโกรธ คู่กับบุคคลผู้ผูกโกรธ กับทรงแสดงบุคคลผู้ลบหลู่บุญคุณของผู้อื่น คู่กับบุคคลผู้ตีเสมอผู้อื่น เป็นต้น แล้วทรงแสดง บุคคลทีละ ๓ จำพวก ๔ จำพวก ๕ จำพวก เรื่อยไปตามลำดับจนถึงบุคคล ๑๐ จำพวก (ทสกนิทเทส) ทรงแสดงพระอริยบุคคล เกี่ยวกับการบรรลุคุณธรรมสูงสุดในกามภูมิและในสุทธาวาสภูมิ เป็นต้น

ตัวอย่างการถามตอบในปุคคลบัญญัติ เช่น

ถามว่า บุคคลผู้พ้นมีสมัยเป็นไฉน?

ตอบว่า บุคคลบางคนในโลกนี้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย (นามกาย) ทุกกาล ทุกสมัย และอาสวะทั้งหลายของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้เป็นสมยวิมุตตะ” (บุคคลผู้พ้นมีสมัย)

ถามว่า บุคคลผู้พ้นไม่มีสมัยเป็นไฉน?

ตอบว่า บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่ได้สัมผัสวิโมกข์ ๘ ด้วยกาย (นามกาย) ทุกกาล ทุกสมัย และอาสวะทั้งหลายของเขาสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า “ผู้เป็นอสมยวิมุตตะ” (บุคคลผู้พ้นไม่มีสมัย)

ตามเนื้อหาดังที่กล่าวมา จะเห็นได้ว่า ปุคคลบัญญัติ เป็นการบัญญัติชื่อเรียกบุคคลตามสภาวธรรมที่มี เช่น พระอริยบุคคล แสดงว่า มีบุคคลและมีธรรมอยู่ในบุคคลนั้น ธรรมที่ทำให้บุคคลนั้นบรรลุเป็นพระอริยะเป็นสภาวะที่มีอยู่จริง แต่ตัวบุคคลผู้บรรลุธรรมนั้นไม่มีอยู่จริง (เพราะตัวบุคคลเป็นสิ่งประกอบขึ้นจากรูปนาม และจะสลายไปตามเหตุปัจจัย) การที่จะรู้ได้ว่าบุคคลผู้นั้นเป็นผู้มีธรรม ก็จะต้องบัญญัติชื่อเรียกขึ้นมา แม้ที่เรียกว่า พระพุทธเจ้า ก็เป็นการบัญญัติชื่อเรียกตามปัญญาญาณเป็นเครื่องตรัสรู้

คัมภีร์ปุคคลบัญญัติเป็นคัมภีร์ที่ไม่ยาวนัก โดยภาณวาร มี ๕ ภาณวาร ขณะที่คัมภีร์อื่นๆ มีเนื้อหายาวกว่านี้

อย่างไรก็ตาม พระอภิธรรมทุกคัมภีร์ สามารถแสดงโดยพิสดารได้  มีนัยไม่สิ้นสุด มีนัยไม่มีประมาณ แม้คัมภีร์ปุคคลบัญญัตินี้ก็เช่นกัน หากจะแสดงโดยพิสดาร ก็มีนัยไม่สิ้นสุด มีนัยไม่มีประมาณ เช่นเดียวกัน

แท้จริง พระพุทธเจ้าไม่ได้เป็นผู้สร้างสภาวะหรือปรมัตถสัจจะนี้ สภาวะหรือปรมัตถสัจจะมีอยู่ตามธรรมชาติ พระพุทธองค์เป็นแต่เพียงผู้ทรงบรรลุสภาวะหรือปรมัตถสัจจะตามธรรมชาตินี้ด้วยสัมมาสัมโพธิญาณ อันเกิดจากกำลังแห่งความเพียรซึ่งเป็นไปอย่างต่อเนื่อง ไม่หยุดหย่อน แล้วทรงบัญญัติชื่อเรียกสภาวะและบุคคลเพื่อให้เข้าใจสภาวธรรมทั้งหลายตามความเป็นจริง

ผู้เข้าใจในบุคคลบัญญัติ ย่อมเข้าใจในบุคคลสมมติ ผู้เข้าใจในบุคคลสมมติ ย่อมไม่ยึดติดในบุคคล ตัวตนเราเขา ผู้ไม่ยึดติดในบุคคล ตัวตนเราเขา อัสมิมานะ ความถือตัวถือตนในความรู้  ในชาติตระกูล ย่อมลดลง และเขาย่อมชื่อว่า เป็นผู้ถอนตนออกจากทุกข์ในวัฏฏะได้

โพสต์ครั้งแรกเมื่อ…

วันนี้วันพระ วันจันทร์ที่ ๓๐ พฤศจิกายน พ.ศ.๒๕๖๓ ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑ ศึกษา “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๓ (ตอนที่ ๑๔) คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : ว่าด้วยสภาวะผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นกับผู้ที่หลุดพ้นแล้ว เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

The post เข้าพรรษากับ “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” บทที่ ๑๓ (ตอนที่ ๑๔) คัมภีร์ที่ ๔ ปุคคลบัญญัติ : ว่าด้วยสภาวะผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นกับผู้ที่หลุดพ้นแล้ว เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) appeared first on Manasikul Online.