“ในอนาคต สำหรับผู้บวชเรียน อาตมาคิดว่า คงจะเปลี่ยนไปมาก จากสิ่งที่เกิดขึ้นกับพระสงฆ์ในวันนี้ ผู้ที่จะบวชเรียนแต่วัยเยาว์จะน้อยลง พ่อแม่คงให้บวชยากขึ้น และเด็กๆ เองก็คงจะถูกคาดหวังให้ได้รับการศึกษาทางโลกแต่เพียงอย่างเดียว ซึ่งต่างจากในอดีตกาลจนมาถึงยุคอาตมาเมื่อสามสิบกว่าปีก่อน ซึ่งอาจเป็นยุคท้ายๆ แล้วของการบวชเป็นสามเณรตั้งแต่เด็กๆ แล้วอยู่ยาวในเพศบรรพชิตจนสิ้นอายุขัย”

ท่านอาจารย์เจ้าคุณพระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร สะท้อนมุมมองภาพของพระสงฆ์บนแผ่นดินไทย ให้ผู้เขียนฟังขณะที่ไปกราบเยี่ยมท่าน และบันทึกธรรมคำสอนของท่านไว้ เมื่อวันที่ ๓ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๖๑ ซึ่งเป็นช่วงที่ท่านและคณะสงฆ์จากวัดสระเกศ ๕ รูป ถูกจำกัดอิสรภาพอยู่ในเรือนจำกว่า ๔๐๐ วัน โดยไม่ได้มีความผิด

หลังการกลับมาของท่าน จึงเป็นหมุดหมายสำคัญในการก้าวย่างเพื่อเผยแผ่พระพุทธศาสนาต่อไป ตามรอยธรรมองค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เพื่อยังประโยชน์ให้ผู้คนได้พบกับพระธรรมที่จะช่วยให้ชีวิตพบกับความสงบเย็นในที่สุด ท่ามกลางโลกที่ผู้คนต่างไร้ที่ยึดเหนี่ยวจิตใจจนสร้างความวุ่นวายยุ่งเหยิงให้กับตนเองและผู้อื่นจนยากจะเยียวยา …

หากทว่า คำสอนจากพระพุทธเจ้าในบวรพระพุทธศาสนานี่เองที่ได้ช่วยผู้คนบนโลกมากว่า ๒๖๐๐ ปีให้พ้นทุกข์ในสังสารวัฏมาแล้วนับไม่ถ้วน คือคำตอบ

เมื่อกลับมาอ่านอีกครั้งจึงเห็นว่า ควรจะนำมาเผยแผ่ให้เห็นความเสียสละชีวิตเพื่อธรรมของท่านและคณะสงฆ์ในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาทุกด้านจนถูกกลั่นแกล้ง ซึ่งไม่ได้เพิ่งเกิดขึ้นในยุคของเราเท่านั้น หากทว่า พระสงฆ์ผู้เสียสละตนช่วยเหลือผู้คนไม่น้อยต่างถูกทำร้าย ใส่ความสารพัด พระป่าที่ปกป้องผืนป่าก็ถูกขับไล่ออกจากป่า

และเมื่อไม่นานมานี้ วันที่ ๒ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๖๙ พระธุดงค์ธรรมยาตรา ๑๐ รูป ผู้ก้าวเดินเพื่อสันติภาพอยู่บนถนนทางหลวงบริเวณบ้านนาเวียงแก ตำบลนาสีนวล อำเภอเมือง จังหวัดมุกดาหาร ถูกรถกระบะซึ่งขับโดยเด็กอายุเพียง ๑๑ ปีที่เป็นออทิสติกชนจนมรณภาพ และมีพระภิกษุอีกหลายรูปกับฆราวาสอีกหลายท่านบาดเจ็บสาหัส

ในอีกซีกโลกหนึ่ง วันเดียวกันนั้นเอง ลอบกา รังเซน (Lobga Rangzen) นักเคลื่อนไหวชาวทิเบต ซึ่งเคยบวชเป็นพระมาก่อน ได้จุดไฟเผาตัวเองเพื่อประท้วงเรียกร้องอิสรภาพและเอกราชของประเทศทิเบต เมื่อวันที่ ๒ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๖๙ (ตามเวลาท้องถิ่น) บริเวณด้านหน้าสำนักงานใหญ่องค์การสหประชาชาติ (UN) ในนครนิวยอร์ก สหรัฐอเมริกา ก่อนที่เขาจะเสียชีวิตในเวลาต่อมาที่โรงพยาบาล การเสียสละชีวิตของท่าน แม้จะต้องเจ็บปวดอย่างแสนสาหัสจนลมหายใจสุดท้าย ทำให้เห็นถึงจิตอันยิ่งใหญ่ที่อยู่เหนือความตายที่ปรารถนาจะช่วยเหลือเพื่อนร่วมชาติให้ได้อยู่ในบ้านเกิดอย่างอบอุ่นในดินแดนหลังคาโลกอันเป็นหมุดหมายสุดท้ายของชีวิตอย่างมีอิสรภาพ

อีกทั้งการเดินธุดงค์ Walk for Peace ในสหรัฐอเมริกาที่นำโดยพระอาจารย์ปัญญาการะ หรือ พระปัณณากะระ ภิกขุ (Bhikkhu Paññākāra) ชาวเวียดนาม ผู้ช่วยเจ้าอาวาสศูนย์วิปัสสนา Huong Dao Vipassana Bhavana Center (วัดฮวองดาว) เมืองฟอร์ตเวิร์ท รัฐเท็กซัส สหรัฐอเมริกา พร้อมด้วยพระไทย พระลาว พระพม่า ๑๙ ได้ออกเดินธุดงค์ธรรมยาตรา ตั้งแต่วันที่ ๒๖ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๘ จากเมืองฟอร์ตเวิร์ธ รัฐเท็กซัส ผ่าน ๑๐ รัฐในสหรัฐอเมริกา มุ่งหน้าสู่กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. ระยะทางรวมกว่า ๓,๗๐๐ กิโลเมตร หรือประมาณ ๒๓๐๐ ไมล์ ระหว่างทางในช่วงแรก พระมหาดำ รมสาร พระสงฆ์ชาวลาว ประสบอุบัติเหตุถูกรถพุ่งชนระหว่างการเดินจาริกธุดงค์ข้ามสหรัฐอเมริกา ส่งผลให้ท่านต้องถูกตัดขาซ้าย แม้จะประสบอุบัติเหตุอย่างรุนแรง ท่านได้แสดงความเมตตาและให้อภัยผู้ขับขี่รถคันดังกล่าวจากหัวใจอันบริสุทธิ์

ท่านกล่าวว่า ถ้าขาขาดไปหนึ่งข้าง แล้วกู้คืนสันติภาพให้หัวใจคนนับล้านได้ ก็ถือว่าคุ้มค่า

หัวใจของพระโพธิสัตว์ เป็นเช่นนี้ Walk for Peace ได้ช่วยให้คนทุกข์ในอีกฝั่งหนึ่งของโลกคลายทุกข์จากภาวะซึมเศร้า ความเจ็บปวดทางใจจากความสูญเสีย ความโดดเดี่ยวของผู้คน ฯลฯ ได้มากมายมหาศาล และท่านยังมีปณิธานที่จะสร้างธรรมเจดีย์ในสหรัฐอเมริกา เพื่อจารึกพระไตรปิฎกหลายภาษา ไว้บนแผ่นหินให้อยู่คู่โลกใบนี้ไปอีก ๔,๐๐๐ ปี เพื่อช่วยเหลือคนทุกข์ให้ออกจากสังสารวัฏตามรอยธรรมที่พระพุทธเจ้าค้นพบเมื่อสองพันหกร้อยกว่าปีก่อน

สันติภาพบนโลกนี้ จึงต้องแลกด้วยหยาดเหงื่อ หยาดน้ำตา ชีวิตและความตายมาโดยตลอดจนถึงปัจจุบัน

และเมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน พุทธศักราช ๒๕๖๙ ที่ผ่านมา คณะสงฆ์โครงการ Walk for Peace นำโดยพระอาจารย์ปัญญาการะได้เข้ารับพระราชทานรางวัล “เสาอโศกผู้นำศีลธรรม” ประจำปี ๒๕๖๙ โดยพิธีจัดขึ้น ณ หอประชุมราชมงคล มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลธัญบุรี (มทร.ธัญบุรี) อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี

ดังที่ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถระ) เขียนไว้ในหนังสือ “เย็นหิมะในรอยธรรม” ตอนหนึ่งว่า พระพุทธศาสนาในเมืองไทย มีภัยรอบด้าน

ในโลกปัจจุบัน การรักษาพระพุทธศาสนาเอาไว้ให้ได้นั้น จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องให้พระเณรได้มีความรู้ มีการศึกษาทั้งธรรมะ และวิชาการทางโลก ความรู้อย่างพระก็ต้องรู้เพราะเป็นเรื่องของศาสนา แต่ก็ต้องรู้ความรู้ชาวบ้านของเขาด้วย ในขณะเดียวกันก็ต้องมีการวางแผนเพื่อให้พระพุทธศาสนาไปอยู่ตามต่างประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก

ผู้ที่จะรับภาระหน้าที่อันหนักหน่วงนี้ได้ ก็คือ “พระเณร” นั่นเอง จึงจำเป็นจะต้องให้พระเณรมีการศึกษา รู้เท่าทันสิ่งที่เกิดขึ้นในปัจจุบัน

อายุยังน้อยต้องเรียน เรียนอะไรก็ได้ที่ไม่ขัดต่อพระธรรมวินัย อย่าอยู่เฉย ๆ เพราะพระเณรจะต้องรับภาระธุระพระศาสนา แต่หลวงพ่อแก่แล้ว คนแก่จะทำอะไรได้ แค่ให้หายใจอยู่เฉยๆ ก็ยังแย่แล้ว

พระพุทธศาสนาเมืองไทยมีภัยรอบด้าน ซึ่งกำลังแทรกเข้ามาทุกรูปแบบ พระพุทธศาสนาอาจจะล้มลงวันใดก็ได้ แต่พระก็ยังเหมือนปลาอยู่ในน้ำเย็น จึงตายใจว่าพระพุทธศาสนาตั้งมั่นเจริญรุ่งเรืองในเมืองไทย เลยไม่รู้สึกถึงความล่มสลาย ซึ่งกำลังใกล้เข้ามา

“ให้มองไปอีก ๕๐ ปีข้างหน้า โดยกำหนดดูผลแห่งความเปลี่ยนแปลงครั้งละ ๑๐ ปี ในทุก ๑๐ ปี ก็ต้องดูความเปลี่ยนแปลงในแต่ละปี และในแต่ละปีนั้น ก็ต้องดูความเปลี่ยนแปลงในทุกวันอีกด้วย จนกว่าจะถึง ๕๐ ปี เพื่อให้คาดการณ์ว่าอีก ๕๐ ปี ข้างหน้าจะเกิดอะไรขึ้น

“ถ้าสิ่งนั้นจะเกิดขึ้นกับพระพุทธศาสนาอย่างเคยเกิดขึ้นในอดีต แล้วเราจะทำอย่างไร มองให้เห็นความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในอดีต ความเปลี่ยนแปลงของชีวิต ของสังคม และของโลก

“ความเปลี่ยนแปลงมีอยู่ตลอดเวลา แม้กระทั่งกับพระพุทธศาสนา มิเช่นนั้นแล้ว พระพุทธศาสนาในอินเดีย ในปากีสถาน บังกลาเทศ และในอัฟกานิสถาน เป็นตัวอย่าง ก็คงไม่ล่มสลาย

“ถ้าสามารถมองเห็นความเปลี่ยนแปลงของชีวิต ของสังคมและของโลกที่จะเกิดในอีก ๕๐ ปีข้างหน้า ก็จะทำให้สามารถเห็นความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นกับพระพุทธศาสนาในเมืองไทยได้ด้วย ซึ่งก็คือ อนาคตของพระพุทธศาสนาทั้งหมดนั่นเอง

“เหตุการณ์ที่เกิดกับพระสงฆ์ ที่มหาวิทยาลัยนาลันทาในอดีต จนเป็นเหตุให้พระยอมสละชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนาต้องถูกฆ่าตายหมู่พร้อมกันมากกว่า ๘,๐๐๐ องค์ เหตุการณ์นี้ เป็นสิ่งที่พระและชาวไทย ควรจะนำมาเตือนสติอยู่เสมอว่า “อย่าประมาท” อย่านึกว่า เมืองไทยเป็นเมืองพุทธ มองไปที่ไหนก็มีแต่วัด มองไปที่ไหนก็เห็นแต่จีวรเหลืองอร่าม แล้วเหตุการณ์อย่างมหาวิทยาลัยนาลันทาจะเกิดขึ้นไม่ได้

“น้ำร้อนปลาเป็น

น้ำเย็นปลาตาย”

“ชั่วเพียงวินาทีเดียว ทุกอย่างก็พลิกได้ นี่มองอย่างประวัติศาสตร์ ประวัติศาสตร์มันเกิดขึ้นมาแล้ว อย่าประมาท ต้องเตรียมพร้อมอยู่เสมอ

“การพัฒนาประเทศไทย ทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงอย่างมากในทางบ้านเมือง ไม่เว้นแม้กระทั่งพระพุทธศาสนา” จากหนังสือ “เย็นหิมะในรอยธรรม” เขียนโดย สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถระ)

    ท่านอาจารย์เจ้าคุณพระราชกิจจาภรณ์ กล่าวต่อมาว่า เพราะเมื่อก่อน การศึกษาฝากไว้กับพระหลวงปู่ หลวงตา ฝากไว้กับวัด ฝากไว้กับพระพุทธศาสนา เป็นบวร แต่เมื่อหกสิบปีก่อน ที่รัฐบาลสมัยนั้นมาเน้นเรื่อง งานคือเงิน เงินคืองาน บันดาลสุข สภาพสังคมก็ค่อยๆ เปลี่ยนไป เมื่อเปลี่ยนวันหยุดจากวันโกน วันพระ มาเป็นวันเสาร์-อาทิตย์  แม้ว่าจะมีการรณรงค์ให้เข้าวัดวันเสาร์-อาทิตย์ก็ตาม แต่ก็ไม่ได้ผล ยิ่งทำให้วันโกนกับวันพระค่อยๆ หายไป และหมดความสำคัญลงไปในที่สุด

         ” นี่เป็นจุดเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ที่ไม่ค่อยมีคนเห็น และก็ชัดขึ้นในวันนี้ เมื่อสังคมต่างคนต่างอยู่มากขึ้น พระอยู่ส่วนพระ โยมก็อยู่ส่วนโยม การเกื้อกูลกันแบบสมัยก่อนหายไป กลายเป็นความสัมพันธ์รูปแบบใหม่ เป็นกลุ่มๆ

          “การเปลี่ยนแปลงของการบวชเรียนจึงเปลี่ยนไปเช่นเดียวกัน ในอนาคต นอกจากผู้ที่จะบวชเรียนแต่เยาว์วัยจะน้อยลง  ผู้ที่จะบวชก็จะเป็นผู้ที่ศึกษามามาก จนกว่าจะตัดสินใจบวช ซึ่งก็จะไม่มีรากของการอุปัฏฐากครูบาอาจารย์ หรือได้ใกล้ชิดเรียนรู้วัตรปฏิบัติหลวงปู่หลวงตาเหมือนเมื่อก่อน

“คนรุ่นใหม่ที่จะบวชก็อาจใช้ปัญญามาก แต่ก็อาจมีจุดอ่อนเกี่ยวกับความศรัทธาก็อาจทำให้บวชไม่ได้นาน หากไม่อดทนพอ เหมือนการปลูกต้นไม้ ในอนาคตจะเป็นการตัดต่อกิ่ง ตอนกิ่งไปต่อต้นใหม่ มากว่าที่จะปลูกจากเมล็ดพันธุ์ที่ค่อยๆ เติบโตอย่างแข็งแรง มีวุฒิภาวะของความเข้าใจในวิถีบรรพชิตที่ไม่ได้มาจากเหตุผลเพียงอย่างเดียว แต่เป็นความศรัทธาอย่างเต็มเปี่ยมที่ได้รับการปลูกฝังมาจากพ่อแม่ปู่ย่า ตายายที่พาไปวัดตั้งแต่เล็กแต่น้อย แล้ววิถีเช่นนี้กำลังจะหมดไปในสังคมไทยในอนาคต

          “สิ่งที่เกิดขึ้น และกำลังเปลี่ยนแปลงไป ไม่ใช่ว่าไม่ดี หรือดีกว่า แบบเดิม แต่เป็นเพียงการเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญอีกครั้งหนึ่งเท่านั้นเอง” พระราชกิจจาภรณ์ กล่าว และกล่าวต่อมาว่า พระสงฆ์เราจึงมีภาระที่แบกอยู่บนบ่าไม่เพียงภาวนาส่วนตนให้พ้นทุกข์ในสังสารวัฏ หากยังต้องช่วยเหลือผู้คนให้พ้นทุกข์จากสังสารวัฏด้วยพระธรรมที่นำไปประพฤติปฏิบัติได้จริงในชีวิตประจำวัน

ดังที่พระพุทธองค์ตรัสไว้ในปัจฉิมวาจาว่า “วยธมฺมา สงฺขารา อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ : สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังประโยชน์ตนและประโยชน์ท่าน ให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาทเถิด”

มโนปณิธาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๙๑ “จุดเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญของพระสงฆ์บนผืนแผ่นดินไทยและโลกใบนี้”

The post มโนปณิธาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๙๑ “จุดเปลี่ยนแปลงครั้งสำคัญของพระสงฆ์บนผืนแผ่นดินไทยและโลกใบนี้” appeared first on Manasikul Online.

แสงแรกแห่งอรุณรุ่งค่อย ๆ สาดส่องเหนือชุมชนบ้านปากน้ำบุ่งสระพัง จังหวัดอุบลราชธานี เช้าวันนี้ ชาวบ้านต่างทยอยออกมาจับจองพื้นที่ริมถนน เตรียมสำรับอาหารคาวหวานเพื่อรอใส่บาตรพระสงฆ์ตามวิถีพุทธที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนาน

ในเช้าวันนี้ พระเดชพระคุณพระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ได้เมตตาเดินทางเยี่ยมเยียนพี่น้องประชาชนในชุมชนปากน้ำบุ้งสระพัง พร้อมออกบิณฑบาตร่วมกับคณะพระสงฆ์ ท่ามกลางบรรยากาศอันเรียบง่ายและอบอุ่นของวิถีชนบทอีสาน

ระหว่างเส้นทางบิณฑบาต พระเดชพระคุณได้หยุดทักทายและสนทนากับบรรดาผู้เฒ่าผู้แก่ที่ออกมานั่งรอใส่บาตรตั้งแต่เช้าตรู่ หลายท่านแม้อายุจะล่วงเลยเข้าสู่วัยชรา แต่ยังคงรักษาศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างมั่นคง บางท่านนั่งอยู่บนเสื่อริมถนน บางท่านใช้ไม้เท้าพยุงกาย แต่ทุกคนล้วนเปี่ยมด้วยรอยยิ้มแห่งความสุขเมื่อได้มีโอกาสถวายภัตตาหารแด่พระสงฆ์

พระราชกิจจาภรณ์ได้แสดงความห่วงใย สอบถามสารทุกข์สุกดิบ รับฟังเรื่องราวการดำเนินชีวิต และให้กำลังใจแก่ผู้สูงอายุในชุมชนด้วยความเมตตาและเป็นกันเอง สร้างความปลาบปลื้มใจแก่ชาวบ้านเป็นอย่างยิ่ง

ภาพของพระสงฆ์เดินเรียงแถวรับบิณฑบาตท่ามกลางแสงอาทิตย์ยามเช้า ประกอบกับภาพของผู้สูงอายุที่ยังคงยึดมั่นในประเพณีทำบุญตักบาตร สะท้อนให้เห็นถึงความงดงามของวิถีพุทธ ความกตัญญูต่อพระศาสนา และความผูกพันอันแน่นแฟ้นระหว่างคณะสงฆ์กับชุมชน

การลงพื้นที่เยี่ยมเยียนในครั้งนี้ นอกจากจะเป็นการธำรงรักษาขนบธรรมเนียมประเพณีอันดีงามแล้ว ยังเป็นการเติมพลังใจแก่ประชาชน โดยเฉพาะผู้สูงอายุ ให้ได้รับความอบอุ่นจากพระเมตตาของคณะสงฆ์ อันเป็นภาพแห่งศรัทธาที่งดงามและน่าประทับใจยิ่ง ณ ชุมชนบ้านปากน้ำบุ้งสระพัง จังหวัดอุบลราชธานี

เริ่มต้นเช้าวันใหม่ด้วยการแบ่งปัน

“ชาวบ้านขาดพระไม่ได้ฉันใด

พระก็ขาดชาวบ้านไม่ได้ ฉันนั้น “

ย้อนกลับไปในปีพุทธศักราช ๒๕๕๘

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) เมื่อครั้งดำรงสมณศักดิ์ พระวิจิตรธรรมาภรณ์ เมตตาให้ความรู้เกี่ยวกับอานิสงส์ของการบิณฑบาต และการใส่บาตร ลงในคอลัมน์ ธรรมโอสถ เขียนโดย มนสิกุล โอวาทเภสัชช์ นิตยสาร เนชั่นสุดสัปดาห์ ปีที่ ๒๓ ฉบับที่ ๑๑๙๙ วันที่ ๒๒ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๕๕๘ ตอนหนึ่งว่า …

    เรื่องการบิณฑบาตนั้น เราต้องแยกออกเป็นสองส่วน คือ ในสังคมเมือง และสังคมชนบท

       “เนื่องจากว่า เงื่อนไขของคนในสังคมเมืองมีความสลับซับซ้อนมาก คนตื่นขึ้นมามีแต่ความรีบเร่ง ต้องไปส่งลูกแต่เช้าเพื่อไปให้ทันโรงเรียน  คนที่ไปทำงานก็ต้องแข่งขันกับเวลา แข่งกับท้องถนนเพื่อที่จะไปให้ทันกันการเข้าทำงาน  เพราะฉะนั้น คนที่สามารถก้าวข้ามความสลับซับซ้อนตรงนี้ได้ ก็คือ ต้องยกระดับจิตขึ้นอีกชั้นหนึ่ง จึงจะทำกิจเหล่านี้ได้ เพราะการเปลี่ยนแปลงของสังคมเมืองได้เปลี่ยนวิถีชีวิตของพระสงฆ์และประชาชนไปบ้าง ก็ต้องมีการปรับรูปแบบกันไป “

       ท่านอธิบายต่อมาว่า บางที ประชาชนก็เลือกไปทำทานในรูปแบบอย่างอื่นแทนการตักบาตร  เนื่องจากเงื่อนไขสังคมเมืองเป็นอย่างนี้  คนก็เลือกในการไปถวายสังฆทาน  หยอดตู้บริจาคแทนรูปแบบการตักบาตร  แต่วิถีชีวิตของคนในสังคมชนบท  ยังเป็นวิถีชีวิตที่การตักบาตรกับพระสงฆ์ยังมีความเกี่ยวข้องกันอยู่มาก

       “ตัวอาตมาเอง แม้จะอยู่ในกรุงเทพฯ เวลากลับต่างจังหวัดก็ได้ไปบิณฑบาต การบิณฑบาต ไม่ใช่แค่ต้องการไปรับอาหารจากญาติโยมเท่านั้น แต่ว่า ถือโอกาสไปเยี่ยมโยม  เดินออกจากประตูวัด  ก็ไปตามเส้นทางเดินตามหมู่บ้าน  เราก็ได้มีโอกาสเจอผู้คน โยมก็ทักทายเรา เราก็ทักทายโยม  เป็นวิถีชีวิตที่พระและชาวบ้านอาศัยการบิณฑบาตนี้ให้มีความใกล้ชิดกันมาก”

       ตั้งแต่ท่านบรรพชาเป็นสามเณรที่วัดปากน้ำ (วัดในหมู่บ้าน) ต่อมาไปอยู่วัดป่าพระพิฆเณศวร์ ซึ่งเป็นวัดร้างในป่า ห่างจากหมู่บ้านราว ๓ กิโลเมตร บริเวณบ้านปากน้ำ (บุ่งสระพัง) ตำบล กุดลาด อำเภอ เมือง จังหวัด อุบลราชธานี  ท่านเล่าว่า วิถีการบิณฑบาตนั้น มีความสำคัญยิ่งมาจนถึงทุกวันนี้

       “อาตมาเดินบิณฑบาตออกจากวัดป่า ตั้งแต่ตีห้าครึ่ง เพราะต้องเดินเข้ามาในหมู่บ้าน  หมายความว่า ตีสี่ก็ต้องตื่นแล้ว  ทำกิจต่างๆ  เช่น กวาดศาลา แล้วก็ตั้งน้ำใช้ น้ำฉัน  จากนั้นค่อยเดินออกมา ก่อนจะเข้าหมู่บ้านก็ต้องรอว่าชาวบ้านเขาพร้อมตอนเวลาไหน รับบาตรเสร็จก็เดินกลับ ใช้เวลาเดินไปกลับประมาณ ๖ กิโลเมตร เวลาออกจากหมู่บ้านคนก็ต้องผ่านป่า ผ่านทุ่งนาเข้าไป

“เป็นช่วงเวลาที่เราได้ตรึกตรองบางสิ่งบางอย่าง ผู้คน วิถีชีวิต ใบไม้ ต้นหญ้า กรวดหิน สิ่งเหล่านี้ เป็นสิ่งที่เรานำมาพินิจพิจารณาบางสิ่งบางอย่าง  ทำให้เรามีจิตที่ละเอียดลง ผู้คนสองข้างทาง ต้อนวัวควายลงทุ่งลงท่า เป็นชีวิตที่งดงามมาก พอเราเดินไปสัมผัสสิ่งเหล่านี้ ตัวเราก็มีจิตทีละเอียดลออกับสิ่งที่เรียกว่าเป็นชีวิต ทำให้เราได้สัมผัสผู้คน กับทุกสิ่งทุกอย่าง

       “จนกระทั่งถึงปัจจุบันนี้ วิถีชนบทก็ยังเป็นแบบเดิมตอนที่อาตมาเป็นสามเณรอยู่ ประชาชนก็จะมานั่งกันเป็นกลุ่มๆ อย่างนี้ แล้วพระก็เดินบิณฑบาต ร่วม ๓๐ ปี ของการใช้ชีวิตเป็นพระเป็นเณร  ชาวบ้านก็อยู่อย่างนี้ของเขา  แล้วก็เลี้ยงพระเลี้ยงเณรในชุมชน ในชุมชนมีวัด วัดก็ต้องเกื้อกูลกับชาวบ้าน  ชาวบ้านก็เกื้อกูลกับวัด มีงานบางสิ่งบางอย่างที่เกิดขึ้นในชุมชน พระก็ต้องไปช่วย  ตอนเป็นเณร หน้าฝนถนนขาด หลวงพ่อเจ้าอาวาส ก็จะพาพระเณรไปช่วยกันทำถนน  ยังเป็นภาพที่ติดตาอยู่ตอนเป็นเณรที่ไปช่วยชาวบ้าน ในการถมถนน”

       สิ่งเหล่านี้เป็นมุมหนึ่งที่สังคมไทยในเมือง ในปัจจุบันอาจจะไม่เคยเห็น ท่านอาจารย์เจ้าคุณพระราชกิจจาภรณ์ สะท้อนว่า ส่วนวิถีชีวิตในชนบทที่พระสัมพันธ์กับชาวบ้านอีกมุมหนึ่ง พระท่านยังทำอย่างนี้อยู่

       “หมู่บ้านในประเทศไทยประมาณ ๗๐,๐๐๐ หมู่บ้าน วัด ณ เวลานี้ก็มีประมาณ ๔๐,๐๐๐ กว่าวัด เราอาจจะตัดวัดในชุมชนเมืองออกไป ประมาณ ๔,๐๐๐ – ๕,๐๐๐ วัด วัดที่เหลือประมาณ ๓๐,๐๐๐ วัด เป็นวัดที่กระจายตัวอยู่ตามชุมชนทั่วประเทศไทย  พระเหล่านี้ก็ยังมีวิถีชีวิตที่เกี่ยวเนื่องกับชาวบ้าน ซุกตัวอยู่เงียบๆ ในมุมใดมุมหนึ่งของสังคมใดสังคมหนึ่ง ในประเทศไทย แล้วต่างเกื้อกูลกันและกัน ชาวบ้านขาดพระไม่ได้ฉันใด พระก็ขาดชาวบ้านไม่ได้ ฉันนั้น “

มโนปณิธาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๙๐ “แสงแรกแห่งอรุณ กับ รอยยิ้มแห่งความปีติ” ชาวบ้านใส่บาตรยามเช้า ณ บ้านปากน้ำบุ่งสระพัง จังหวัดอุบลราชธานี

The post มโนปณิธาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๙๐ “แสงแรกแห่งอรุณ กับ รอยยิ้มแห่งความปีติ” ชาวบ้านใส่บาตรยามเช้า ณ บ้านปากน้ำบุ่งสระพัง จังหวัดอุบลราชธานี appeared first on Manasikul Online.

วันพฤหัสบดีที่ ๒๙ มกราคม พุทธศักราช ๒๕๖๘ เวลา ๑๘.๐๐ น.

ณ ศาลาบำเพ็ญกุศล ๒

พระเดชพระคุณพระพรหมสิทธิ กรรมการมหาเถรสมาคม เจ้าคณะภาค ๑๑ เจ้าอาวาสวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร มอบหมายให้ พระราชอุปเสณาภรณ์ และคณะผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสระเกศฯ พร้อมด้วยคณะทำงานจากสุขสยาม ได้ประชุมปรึกษาหารือร่วมกับ ชุมชนซอยบรมบรรพต (ซอยโรงไม้) ในโครงการความร่วมมือระหว่าง ชุมชนโรงไม้ วัดสระเกศ  และ วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ร่วมพลิกฟื้น ย่านโรงไม้ ฟื้นฟูวัฒนธรรม

โดยการ “นำสิ่งที่เคยทำอยู่แล้ว” กลับมาเล่า กลับมาแบ่งปันและทำให้คนรุ่นใหม่ได้เห็นคุณค่า สืบสานประเพณีตรุษจีน เชิดชูความสัมพันธ์ไทย – จีน

ทั้งนี้มีกำหนดจัดงานในวันที่ ๑๕ ถึง ๑๙ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๕๖๙ ณ ซอยบรมบรรพต วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร แขวงบ้านบาตร เขตป้อมปราบศัตรูพ่าย กรุงเทพมหานคร

การจัดกิจกรรมสักการะบูชาหลวงพ่อพระอัฏฐารสศรีสุคตทศพลญาณบพิตรในเทศกาลตรุษจีน ระหว่างวันที่ ๑๕ – ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙ รวม ๕ วัน

วัตถุประสงค์

จากการที่คณะทำงานส่งเสริมกิจกรรมพิเศษของวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ได้ประชุมปรึกษาหารือเพื่อหาแนวทางในการจัดกิจกรรมส่งเสริมด้านการท่องเที่ยวภายในวัดสระเกศและชุมชนรอบบริเวณวัดให้เป็นที่ปรากฏ ทั้งในระยะสั้นและระยะยาวมาเป็นลำดับนั้น ได้มีข้อพิจารณาว่า

๑. แต่เดิมมาชุมชนซอยโรงไม้วัดสระเกศ เคยจัดให้มีการไหว้ในเทศกาลตรุษจีน และมีการแสดงงิ้ว เป็นต้นแต่ปัจจุบันไม่ปรากฏว่ามีการจัดงานเทศกาลดังกล่าว อาจจะมีสาเหตุจากหลายประการด้วยกัน

๒. คติของชาวจีน ในวันไหว้ ต้องได้ไหว้หลวงพ่อพระพุทธรูปองค์ใหญ่ คือ หลวงพ่อโต หรือ ชำปอกงพระพุทธไตรรัตนนายก ที่วัดกัลยาณมิตร วรมหาวิหาร เป็นต้น โดยการกราบไหว้สักการะนั้น เพื่ออธิษฐานขอพรให้เดินทางปลอดภัย มีมิตรไมตรีที่ดี มีความร่มเย็นเป็นสุข เจริญรุ่งเรืองค้าขายร่ำรวย เป็นต้น

หลวงพ่อโต ชำปอกง วัดกัลยาณมิตร คือพระพุทธรูปนั่งองค์ใหญ่ ฉันใด ที่วัดสระเกศ ก็มีหลวงพ่อโตพระพุทธรูปยืนองค์ใหญ่ ฉันนั้นเหมือนกัน คือ หลวงพ่อพระอัฏฐารสศรีสุคตทศพลญาณบพิตร หลวงพ่อยืนองค์ใหญ่ในคติที่ว่า “ปีใหม่ได้กราบไหว้หลวงพ่อโตพระพุทธรูปยืนองค์ใหญ่ เพื่อความเจริญมั่นคง มีชีวิตยืนยาว ปราศจาก ทุกข์ โศก โรค ภัย ค้าขายร่ำรวยเจริญรุ่งเรืองวัฒนาสถาพรตลอดปีและตลอดไป”

พระอัฏฐารส ประดิษฐานที่พระวิหาร พระอัฏฐารส ศรีสุคตทศพลญาณบพิตร วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร

๓. ด้วยเหตุแห่งพระมหากรุณาที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเด็จพระมหาเจษฎาราชเจ้า รัชกาล ที่ ๓ แห่งราชจักรีวงศ์ พระองค์ทรงเป็นพระมหากษัตริย์ ที่ได้รับสมัญญานามว่า “เจ้าสัว” หมายถึง เศรษฐี หรือ กษัตริย์นักการค้า ทรงแต่งเรือสำเภาไปค้าขายกับจีนจนประสบความสำเร็จอย่างสูง ทรงเก็บรวบรวมรายได้ส่วนพระองค์จากการค้าขาย ใส่ถุงผ้าสีแดงเก็บไว้ข้างพระแท่นที่บรรทม เงินถุงแดงนั้นได้เป็นเงินไถ่สยามประเทศจากการรุกรานของฝรั่งเศสในสมัย ร.ศ.๑๑๒ ปรากฏพระเกียรติคุณแผ่ขจรขจายเป็นที่ทราบกันโดยทั่วไปแล้วนั้น

และในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวนั่นเอง พระองค์ได้โปรดเกล้า ๆ ให้อัญเชิญพระอัฏฐารสพระพุทธรูปยืนปางห้ามญาติสูง ๑๘ ศอก จากวัดวิหารทองเมืองพิษณุโลก มาประดิษฐาน ณ วัดสระเกศ เมื่อ พ.ศ.๒๓๖๘ ตันรัชกาลของพระองค์ เป็นการแสดงถึงพระราชศรัทธาอย่างแรงกล้าที่มีต่อการทำนุบำรุงพระศาสนา และเพื่อความเป็นสิริมงคลแก่พระนครหลวงแห่งใหม่ในยุคต้นกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อได้อัญเชิญพระอัฏฐารสมาไว้ ณ วัดสระเกศแล้ว พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว จะเสด็จมาถวายผ้าพระกฐินพระราชทานโดยทางชลมารคแล้วเสด็จขึ้นมากราบสักการะพระอัฏฐารสก่อน จึงเข้าสู่พระอุโบสถเพื่อถวายผ้าพระกฐิน เป็นประจำทุกปีในรัชกาลของพระองค์

๔. ประกอบกับ ในปีนี้ องสรพจนสุนทร (ดร.พิสิษฐ์ เถี่ยนบ้าว) ผู้ช่วยปลัดขวาอนัมนิกาย เจ้าอาวาสวัดธรรม ปัญญารามบางม่วง ตำบลบางช้าง อำเภอสามพราน จังหวัดนครปฐม ได้กราบขออนุญาตจากพระเดชพระคุณพระพรหมสิทธิ เพื่ออัญเชิญพระยูไลไภษัชยคุรุพุทธเจ้า (หลวงพ่อหมอยา) องค์จำลอง ขนาดหน้าตัก ๑๒ นิ้วมาประดิษฐาน ณ พระวิหารพระอัฏฐารสเพื่อให้พี่น้องชาวไทยเชื้อสายจีนได้กราบไหว้ในเทศกาลตรุษจีน หากมีดอกผลรายได้เกิดขึ้นจากการดังกล่าวนั้น จักได้นำไปสนับสนุนการศึกษาของพระภิกษุสามเณรคณะอนัมนิกายที่เรียนอยู่ในโรงเรียนพระปริยัติธรรมต่อไป

๕. จากหลายเหตุผลดังกล่าวแล้วนั้น คณะกรรมการฯ จึงกำหนดจัดงานกราบไหว้สักการะบูชาหลวงพ่อพระอัฏฐารสศรีสุคตทศพลญาณบพิตรในเทศกาลตรุษจีน ในระหว่างวันที่๑๕-๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙ เป็นเวลา ๕ วัน

สถานที่จัดงาน ได้แก่ พระวิหารพระอัฏฐารสศรีสุคตทศพลญาณบพิตร, ถนนซอยโรงไม้ และถนนรอบบรมบรรพตโดยการ ขึ้นป้ายแดงมงคล ห้อยโคมแดง เต็งลั้ง ประดับประดาให้เป็นเทศกาลตรุษจีน มีจำหน่ายอาหารบ้าง แต่ไม่มากในแนวคิดที่ว่า “ไม่ต้องการให้คนอื่นมาขายของหน้าร้านเรา แต่ต้องการให้ร้านค้าในถนนซอยโรงไม้ ไม่ปิดร้าน และเป็นผู้ขายของในเทศกาลตรุษจีนนี้เอง”

The post ๑๕ – ๑๙ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๙ สักการบูชาหลวงพ่อพระอัฏฐารสฯ วัดสระเกศ ฟื้นฟูวัฒนธรรม วัด บ้าน ชุมชนโรงไม้ สืบสานประเพณีตรุษจีน เชิดชูความสัมพันธ์ไทย – จีน appeared first on Manasikul Online.

ชวนอ่าน หนังสือ “สุดทางจงกรม”

สุดทางจงกรม

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )

เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒

เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๘

ท่านสามารถโหลดหนังสือ   “สุดทางจงกรม”

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )  กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่

สุดทางจงกรม

คำนำหนังสือ :

สุดทางจงกรม เป็นหนังสือเกี่ยวกับการปฏิบัติสมาธิในเบื้องต้น โดยอาศัยหลักสติปัฏฐาน ๔ เป็นแนวทาง เป็นภาคต่อจากเล่ม “สมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้าน ภาค ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสมาธิ” ที่ได้พิมพ์ไปแล้ว เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๕๒

เนื้อหาในหนังสือเป็นการหยิบเอาข้อคิดจากการปฏิบัติมารวบรวมไว้ เพื่อเป็นแนวทางสำหรับผู้เริ่มสนใจในทางปฏิบัติเหมือนการทำแผนที่สภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติสมาธิ แล้วทำเครื่องหมายตรงจุดที่สำคัญเป็นสัญลักษณ์เอาไว้ ผู้เขียนใช้เวลาเรียบเรียงขณะถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑-๒๕๖๒ เป็นผลมาจากความผันผวนของเหตุบ้านการเมืองและการคณะสงฆ์ไทยในห้วงขณะนั้น รวมระยะเวลาที่ถูกขุมขัง ๔๕๐ วัน

ช่วงเวลานั้น เหมือนกำลังลอยคออยู่กลางทะเลลึก ทั้งยังต้องเผชิญกับคลื่นมหาสมุทรของพายุร้ายที่ถาโถมเข้ามาไม่หยุดหย่อน ท่ามกลางค่ำคืนที่มืดมิดไม่เห็นฝั่ง

“ความหวัง คือ แสงสว่างเดียวที่ยังหลงเหลืออยู่

แม้มองไม่เห็นฝั่งก็จะไปให้ถึงฝั่ง”

ในระหว่างนั้น ได้ใช้สมาธิภาวนาเป็นเครื่องดำรงอยู่ เพื่อเตรียมจิตให้พร้อมในการเผชิญหน้ากับความทุกข์เข็ญใด ๆ บรรดามี  ซึ่งกำลังรออยู่ข้างหน้า หลังออกจากการนั่งสมาธิในแต่ละวัน ได้บันทึกสภาวะจิตขณะนั้น ๆ เอาไว้ แล้วนำมาเรียบเรียงเป็นหนังสือ ชุด สมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้าน จนเสร็จสิ้นบริบูรณ์  อันเป็นการพลิกวิกฤติให้กลับเป็นโอกาสได้สานงานต่อ

เนื่องจากมีข้อจำกัดหลายอย่าง จึงทำให้การจดบันทึกและการเรียบเรียงหนังสือเป็นไปด้วยความยากลำบาก ต้องใช้วิธีจดบันทึกใส่ใบคำถามเกี่ยวกับปัญหาในทางคดีที่ทนายสอบถามเข้ามาบ้าง จดบันทึกใส่กระดาษสำนวนคดีบ้าง จดบันทึกใส่กระดาษใบนำส่งอาหารที่ญาติโยมส่งเข้ามาถวายบ้าง ตามแต่จะนึกอะไรขึ้นมาได้ และหยิบฉวยสิ่งใดทัน

ภาษาจึงดูกระท่อนกระแท่น กระโดดไปกระโดดมา ตามสภาวการณ์ที่เป็นไปในขณะนั้น

เมื่อนำมาเรียบเรียงเพื่อจัดพิมพ์เป็นหนังสือได้ปรับปรุงถ้อยคำและขยายความให้ชัดขึ้น แต่ก็พยายามคงสำนวนดั้งเดิมตามที่จดบันทึกเอาไว้ เพื่อรักษาร่องรอยความจริงแห่งธรรมที่เกิดขึ้นในภาวะขณะนั้น

หลายปีมาแล้ว ขณะเริ่มเข้ามาสนองงานพระอุปัชฌาย์ ผู้เขียนมีหน้าที่เป็นพระพี่เลี้ยงดูแลพระนวกะของสำนักวัดสระเกศ (ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๐ ) ต้องนำอ่านบทแห่งพระบาลีซ้อมคำขานนาคให้คล่องปาก ต้องโกนผมให้นาค ต้องนำประทักษิณเวียนรอบพระอุโบสถ ต้องนำวันทาสีมาและนำเข้าสู่มณฑลแห่งการอุปสมบทท่ามกลางหมู่สงฆ์จนสำเร็จเป็นพระภิกษุนวกะ ต้องนำพินทุ นำอธิษฐานจีวรบาตรบริขารเครื่องใช้สำหรับพระภิกษุ ต้องนำออกบิณฑบาตเช้าแรก ฉันภัตตาหารมื้อแรก และนำลงโบสถ์ทำวัตรสวดมนต์ตามกิจสงฆ์

หลังทำวัตรค่ำช่วงสามทุ่ม เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) จะนำพระภิกษุสามเณรในสำนัก ตลอดจนญาติโยมที่มาร่วมทำวัตรสวดมนต์ นั่งสมาธิเจริญภาวนาเป็นประจำทุกคืน สิ่งหนึ่งที่ได้พบเห็นในการทำหน้าที่พระพี่เลี้ยง ซึ่งต้องอยู่ใกล้ชิดกับพระนวกะตั้งแต่วันอุปสมบทจนถึงวันลาสิกขา คือ พระนวกะจะให้ความสนใจกับการนั่งสมาธิเป็นพิเศษ

ในช่วงเวลานั้นสังคมไทยได้เกิดประเด็นปัญหาเกี่ยวกับวิธีปฏิบัติสมาธิซึ่งมีความเห็นไม่ตรงกันหลายประการ โดยพุ่งเป้าไปที่การสอนสมาธิไม่ตรงตามคำสอนของพระพุทธเจ้า

ต่อมา เจ้าประคุณสมเด็จฯ  ได้ออกประกาศให้มีการจัดตั้งสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดขึ้นทุกจังหวัดทั่วประเทศ ให้มีการจัดทำหลักสูตรสมาธิโดยยึดตามหลักสติปัฏฐาน ๔ ผู้ที่เป็นเจ้าสำนักปฏิบัติธรรม สามารถถูกเสนอชื่อเข้าสอบความรู้เป็นพระอุปัชฌาย์ได้เป็นกรณีพิเศษ จะได้ดูแล อบรม ตักเตือน สั่งสอนสัทธิวิหาริกในสำนักของตนได้โดยตรง จากเดิมผู้ที่จะเป็นพระอุปัชฌาย์ต้องมีตำแหน่งทางการปกครองตั้งแต่เจ้าคณะตำบลขึ้นไป

อีกทั้ง เจ้าประคุณสมเด็จฯ  ยังผลักดันให้พระภิกษุชาวต่างชาติทำหน้าที่พระอุปัชฌาย์สามารถบรรพชาอุปสมบทกุลบุตรชาวต่างชาติได้เช่นเดียวกับพระสงฆ์ไทย เพื่อให้พระพุทธศาสนาหยั่งรากลึกลงในชนชาตินั้น ๆ โดยมีพระสุเมโธภิกษุ ปัจจุบัน ดำรงสมณศักดิ์ ที่ พระพรหมวชิรญาณ (โรเบิร์ต สุเมโธ) ลูกศิษย์หลวงพ่อชา วัดหนองป่าพง เป็นพระอุปัชฌาย์ชาวต่างชาติรูปแรก และเจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นผู้ลงนามในหนังสือรับรองความเป็นพระอุปัชฌาย์ด้วยตัวท่านเอง

การประกาศจัดตั้งสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดขึ้นทุกจังหวัดทั่วประเทศ โดยยึดตามหลักสติปัฏฐาน ๔ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาดังกล่าวข้างต้นด้วย

อาศัยเหตุที่ในเวลานั้น ผู้เขียนเกี่ยวข้องใกล้ชิดอยู่กับพระนวกะของสำนักวัดสระเกศ ต้องคอยตอบคำถามคลี่คลายข้อสงสัยทางพระพุทธศาสนาให้กับพระนวกะอยู่เสมอ ซึ่งก็หนีไม่พ้นหัวข้อเกี่ยวกับการนั่งสมาธิดังกล่าวนี้ด้วย  จึงตั้งใจเขียนหนังสือเกี่ยวกับสมาธิ เพื่อเป็นความรู้เบื้องต้นสำหรับพระนวกะที่สนใจในทางปฏิบัติ โดยแบ่งหนังสือออกเป็น ๓ ภาค  เพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจ ดังนี้

     ๑. สมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้าน ภาค ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสมาธิ

  ๒. สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ ภาค ปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐานสูตร)

  ๓. สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ ภาค ตรวจสอบผลของการปฏิบัติ (สามัญผลสูตร)

เนื้อหาของหนังสือได้นำเอาความรู้จากครูบาอาจารย์และสภาวะที่เกิดจากการปฏิบัติมาเรียบเรียงออกเป็นตัวหนังสือ ให้ใกล้เคียงกับสภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติให้มากที่สุด เท่าที่ภาษาตัวหนังสือจะสามารถถ่ายทอดออกมาได้  โดยได้นำเอามหาสติปัฏฐานสูตรซึ่งเป็นพระสูตรว่าด้วยวิธีปฏิบัติสมาธิ และสามัญญผลสูตรซึ่งเป็นพระสูตรว่าด้วยผลของความเป็นสมณะมาวางไว้เป็นหลักด้วย พระนวกะจะได้มีหลักในการตรวจสอบด้วยตัวเองว่า ส่วนไหนเป็นขั้นตอนการลงมือปฏิบัติ ส่วนไหนเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติ และส่วนไหนเป็นคำอธิบายเพื่อให้เกิดความรู้เกี่ยวกับสภาวะ

เมื่อเขียนสมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้านเสร็จลงในปี พ.ศ. ๒๕๕๒ คุณธนิต วิริยะรังสฤษฏ์ ซึ่งเข้ามาอุปสมบทเป็นพระนวกะอยู่คณะ ๗ วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ในเวลานั้น ได้นำไปจัดพิมพ์เผยแพร่ หลังจากนั้นผู้เขียนก็มีงานอย่างอื่นแทรกเข้ามา ด้วยเจ้าประคุณสมเด็จฯ ให้ไปช่วยดูแลงานในสำนักงานส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ ซึ่งเริ่มจัดตั้งขึ้นในปลายปี พ.ศ. ๒๕๕๑ จนล่วงเลยมาร่วม ๑๐ ปี จึงมีโอกาสเรียบเรียงหนังสือสมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ และสมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิตามที่ตั้งใจเอาไว้ โดยอาศัยช่วงเวลาที่ถูกคุมขังเป็นเวลาปีเศษดังกล่าว นั้น

บัดนี้ หนังสือสมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้านทั้ง ๓ ภาค ได้สำเร็จลงโดยบริบูรณ์สมดังมโนปณิธานแล้ว ขอพระสัทธรรมแห่งพระบรมศาสดาจงแผ่ไพศาลไปเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มวลมนุษย์ เหมือนฝนใน วสันตกาลหลั่งลงสู่พื้นแผ่นดินเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มวลสรรพชีวิตนั้น เทอญ“

สุดทางจงกรม

ข้อมูลหนังสือ : สุดทางจงกรม

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )

ผู้เขียน : พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร, วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ”

ปีที่เผยแพร่ : สิงหาคม ๒๕๖๘

ออกแบบปก และรูปเล่ม : พระมหาวรไกร กุญชนะรงค์

ภาพเขียนประกอบ : ทวิช สังข์อยู่

จำนวนหน้า : ๒๔๐ หน้า

ISBN : E-BOOK 978-616-93378-9-8

เผยแพร่โดย : สถาบันพัฒนาพระวิทยากร อาคารสันติวัคคีย์

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร เลขที่ ๓๔๔ แขวงบ้านบาตร

เขตป้อมปราบ กรุงเทพมหานคร ๑๐๑๐๐

อ่านเนื้อหาหนังสือบางตอน

สุดทางจงกรม

ขณะเดินจงกรม

ให้เท้าเป็นศูนย์กลางการรับรู้

ในการเดินจงกรมให้เท้าเป็นศูนย์กลางการรับรู้ของจิต ขณะที่เท้าเคลื่อนไปข้างหน้า ดูอาการเท้ากระทบพื้น ถ้าเส้นทางจงกรมมีพื้นที่พอเดินได้ระยะประมาณ ๓๐-๕๐ ก้าว หรือประมาณ ๒๐-๓๐ ก้าว ก็จะทำให้สามารถเดินแบบเร็วและดูการเคลื่อนที่ไปของเท้าได้ดี ถ้าพื้นที่มีจำกัด มีระยะเดินได้ ๑๐-๒๐ ก้าวก็เดินแบบช้า ให้เห็นทุกระยะของเท้า เห็นอาการขณะที่ส้นเท้ากำลังยกขึ้นจากพื้น กำลังเคลื่อนไปข้างหน้า กำลังกระทบพื้น รู้อาการที่เท้ากระทบพื้นว่า พื้นเย็น ร้อน อ่อนแข็ง อ่อนอย่างไร

พอเดินไปจนสุดทางเดิน ให้ยืนพิจารณารายละเอียดสรรพสิ่งที่อยู่รอบตัว พิจารณาอากาศ เสียงสิงสาราสัตว์ มองลึกเข้าไปในธรรมชาติของสิ่งที่อยู่รอบตัว มองลึกเข้าไปในอาการที่ลมพัดใบไม้ไหว ในสีของใบไม้แห้ง ในนกที่กำลังส่งเสียงร้องขับขาน ในขบวนมดที่กำลังช่วยกันขนอาหาร ในเสียงปลวกที่กำลังส่งเสียงสัญญาณบอกกันถึงตำแหน่งที่มีอาหาร

เราจะเห็นทุกสรรพสิ่งรอบตัวร้อยเรียงเชื่อมโยงเป็นปัจจัยซึ่งอาศัยซึ่งกันและกัน ในรูปการเกิดดับ

การเกิดดับของสิ่งหนึ่งเป็นผลต่อการเกิดดับของอีกสิ่งหนึ่ง และเราจะเห็นความมหัศจรรย์ของสรรพสิ่งอยู่ในรูปการเกิดดับ ให้ยืนนิ่งๆ ครู่หนึ่ง เหมือนยืนเฉยๆ ในความว่างเปล่า ไร้ตัวตน ไร้ชีวิต ไร้จิตใจ แต่มีกระแสความคิดไหลเวียน เพ่งพินิจความเป็นไปของธรรมชาติ ที่กำลังดำเนินไป

ขณะยืน ให้เท้าซึ่งปักหลักมั่นอยู่ที่พื้น เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้การยืน ให้ทำความรู้สึกตัวในการยืน อาจลองโยกตัวไปมาทิ้งน้ำหนักลงไปที่เท้า ซ้าย-ขวา-หน้าหลัง เพื่อดูจุดถ่วงน้ำหนักของกายในอิริยาบถยืน ให้สังเกตการโยก และน้ำหนักที่ถ่วงยึดเท้าไว้กับพื้น จะเห็นกายในรูปยืนชัดเหมือนตุ๊กตาล้มลุก ความรู้สึกตัวในท่ายืนจะปรากฏเด่นชัดขึ้น

ให้เท้าเป็นศูนย์กลางของการรับรู้จิต ขณะยืน และให้อิริยาบถเป็นศูนย์กลางการรับรู้จิต ขณะเคลื่อนไหวร่างกาย เหมือนให้ลมหายใจเป็นศูนย์กลางการรับรู้จิต ขณะนั่งสมาธิ

ให้เท้าที่สัมผัสพื้นในจังหวะการก้าวเดิน และให้การเคลื่อนไหวอวัยวะทุกส่วนในขณะเดินเป็นศูนย์กลางการรับรู้ 

ในขณะเดินไม่จำเป็นต้องมีคำบริกรรมใดๆ  ก็ได้ เพราะเมื่อบริกรรมไปด้วยจะทำให้คำบริกรรมติดพ่วงมากับจิต ทำให้จิตมีภาระเพิ่มขึ้น การรับรู้การเคลื่อนไหวของเท้าก็ไม่ชัด จิตจะไม่จดจ่อสนใจอยู่กับความเคลื่อนไหวของเท้า จะพะว้าพะวงอยู่กับคำบริกรรม จึงไม่รู้อาการที่เป็นปัจจุบันขณะ ให้เดินแบบสบายๆ ตามธรรมชาติการเดินของแต่ละบุคคล เหมือนกำลังเดินเล่นไปเรื่อยตามท้องไร่ ท้องนา ตามป่าเขาลำเนาไพร ตามชายหาดทะเล หรือ ตามสวนสาธารณะ แต่กำหนดรู้การเคลื่อนตัวอยู่ตลอด

อย่าเดินแบบเกร็งๆ แข็งทื่อ เหมือนบังคับจังหวะการเดิน ไม่ต้องบังคับจังหวะการเดิน ให้เดินไปตามธรรมชาติของแต่ละบุคคล จะเร็วก็เร็วแบบสม่ำเสมอ และรู้อาการเร็ว เห็นอาการเร็วชัด จะช้าก็ช้าแบบสม่ำเสมอ และรู้อาการช้า เห็นอาการช้าชัด จะเร่งฝีเท้าเร็วหรือช้าก็ให้เร็วหรือช้าแบบสม่ำเสมอ เป็นไปตามจังหวะการเดินขณะนั้น

ข้อสำคัญให้การเดินเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้จิตขณะเดิน

ความสำคัญของการเดินไม่ได้อยู่ที่คำบริกรรม แต่อยู่ที่มีความรู้สึกตัวในการเดิน ถ้าเรียกตามศัพท์ทางธรรมก็ว่ามีสติสัมปชัญญะในการเดิน ให้เดินเฉยๆ เหมือนคนเดินไปตามปกติ เดินก็รู้สึกว่าเดิน พอเดินไปจนสุดทางจงกรมด้านหนึ่งก็ให้ยืนอยู่ก่อน ยืนทำความรู้สึกตัวจนเห็นท่ายืนปรากฏเด่นชัดขึ้นมาจึงค่อยหมุนตัวกลับ พอหมุนตัวกลับแล้วก็ยืนอยู่อีก ทำความรู้สึกตัวจนเห็นท่ายืนปรากฏเด่นชัดขึ้นมาจากนั้นจึงเดินต่อไป เดินเฉยๆ เหมือนการเดินตามปกติ เหมือนเดินเที่ยวเล่น เหมือนเดินในชีวิตประจำวัน เพียงแต่ต่างกันที่ให้ทำความรู้สึกตัวว่าเดิน

เมื่อจิตหลุดออกจากเส้นทางจงกรม เลื่อนลอยหม่นเหม่อก็ไม่เป็นไร ให้เรียนรู้ความหม่นเหม่อเลื่อนลอยนั้น ค่อยๆ ตะล่อมจิตให้กลับเข้าสู่เส้นทางจงกรมอีกครั้ง ด้วยความเข้าอกเข้าใจจิต ให้มีความเมตตาต่อจิต และวางท่าทีเมตตาเอื้ออาทรต่อจิต เหมือนมารดาเอื้ออาทรต่อลูกน้อย ดุบ้าง ปลอบบ้าง อย่าตวาดจิต เดี๋ยวจิตจะเตลิด ให้ทำเหมือนคนเลี้ยงควาย ค่อยๆ ต้อนควาย เข้าสู่เส้นทางกลับเข้าคอก

แม้จะหลุดลอยออกนอกเส้นทางจงกรมไปกี่ครั้ง ก็สอนจิตว่า “ไม่เป็นไร เอาใหม่อีกครั้ง” แม้จิตจะหลุดลอยไป ก็ให้เริ่มต้นใหม่ทุกครั้ง ทุกครั้งที่ดึงจิตกลับมา จะเกิดการเรียนรู้ใหม่ๆ แล้วจะเกิดประสบการณ์ในการพลิกขณะจิตสู่เส้นทางจงกรมด้วยตัวเอง

อย่าเหนื่อยที่จะเรียกสติกลับมาสู่เส้นทางจงกรม อย่าเหนื่อยที่จะเปลี่ยนความคิดพลิกขณะจิตให้เกิดความรู้ตัวอยู่เสมอ

ขณะเดินจงกรม จิตเกิดความสงบ มีความรู้ตัวทั่วพร้อมอยู่กับการเคลื่อนไหวของเท้าที่กำลังก้าวไป บางครั้งจิตจะผุดความคิดขึ้นมา ก็ให้พิจารณา บางครั้งก็ผุดขึ้นมาเป็นคำถาม บางครั้งก็ผุดขึ้นมาเป็นคำตอบ บางครั้งก็ถามก็ตอบกันเองอยู่ภายในเป็นคู่ๆ สลับกันถามสลับกันตอบ บางครั้งก็ยกขึ้นมาเป็นการวิจัย วิเคราะห์ วิจารณ์ ขบคิด ตึกตรอง ว่า “สิ่งนี้น่าจะเป็นสิ่งนี้ สิ่งนั้นน่าจะเป็นสิ่งนั้น เป็นการตั้งคำถามเข้ามาที่กายใจ”

เมื่อเดินจงกรมไป บางครั้งก็จะมีธรรมบางอย่างผุดขึ้นมาให้พิจารณา การผุดความคิดเช่นนี้ ไม่ใช่ความฟุ้งซ่าน แต่เป็นลักษณะของการตรึกตรองธรรมอยู่ภายใน เป็นการยกธรรม คือ ความคิดขึ้นมาพิจารณา เมื่อความคิดเกิดขึ้นมา แค่เรารู้ว่าคิด จิตก็จะหยุดคิดทันที เพราะจิตถูกรู้แล้ว ถ้ายังไม่รู้ว่าคิด จิตก็คิดฟุ้ง เลื่อนลอยต่อไป

จำไว้ว่า ธรรมชาติของจิตจะคิด หรือปรุงแต่งอยู่ตลอด ถ้าจิตถูกรู้เสียแล้ว จิตก็จะหยุดคิดไปตามธรรมชาติของการถูกรู้ ถ้าจิตยังไม่ถูกรู้ก็จะคิด ถ้ารู้ทุกขณะจิตก็รู้ปัจจุบันขณะ สติก็บริบูรณ์

คิดแบบเลื่อนลอยกับคิดแบบพิจารณา เป็นคนละอย่างกัน

คิดแบบเลื่อนลอยเป็นความคิดแบบฟุ้งๆ เป็นความคิดต่อความคิด แม้คิดวนๆ ซ้ำๆ ก็ไม่รู้ว่าตัวเองคิด และความคิดนั้นก็จะเพิ่มอัตราความรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ กลายเป็นการก่อตัวของภูเขาความคิด ถ้าเพียงแค่ชั่วขณะที่เราตั้งใจว่าจะรู้ความคิด ภูเขาความคิดที่กำลังก่อตัวขยายอัตราความรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็วก็จะทะลายลง และจางหายไปทันที ต้องพลิกกลับความคิดแบบเลื่อนลอยมาเป็นความคิดแบบพิจารณา เมื่อรู้ตัวว่าคิดก็กลับความคิดแบบเลื่อนลอยมาเป็นความคิดแบบพิจารณา คือ เมื่อรู้ตัวว่าคิดอะไร คิดทำไมก็ยกความคิดนั้นขึ้นมาพิจารณา  เรียกว่า “ยกธรรมคือจิตขึ้นมาพิจารณา” จิตมีธรรมชาติคิด คิดสิ่งใด สิ่งนั้นก็จะดับ

ก่อนก้าวเดินให้ยืน ณ ที่สุดทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่ง ระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยเข้ามาที่กายที่ใจ ระลึกถึงคุณครูบาอาจารย์ที่เคารพนับถือ ระลึกคุณบิดามารดาที่ให้เลือดเนื้อร่างกายมีชีวิตได้มาปฏิบัติธรรม สูดลมหายใจลึกๆ ให้เต็มปอดแล้วปล่อยออกมาจนสุดลมหายใจ สักสองสามครั้ง แล้วตั้งสติไว้ที่ฝ่าเท้าเก้าเดินออกไป

จงกรม เดินนานแค่ไหน

การเดินจงกรมมีคุณต่อการนั่งสมาธิ ยิ่งเดินนานก็ยิ่งทำให้นั่งสมาธิได้นาน ยิ่งเดินนานสมาธิก็ตั้งอยู่ได้นาน ส่วนการเดินจงกรมควรใช้เวลาเดินนานแค่ไหนนั้น ก็ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกาย ความอดทน ความสงบและความพอดีของแต่ละบุคคล

หากเดินจนเกิดความสงบแล้ว ไม่มีความพอดี เดินแล้วเดินอีกต่อเนื่องทั้งวันทั้งคืน ไม่ปล่อยให้จิตเปลี่ยนไปรับรู้อารมณ์อื่นบ้างก็เกินพอดี เรียกว่าหนักไปทางจงกรม จิตจะติดสุขในการเดิน ไม่อยากเปลี่ยนไปทำอย่างอื่น จิตจะแข็งทื่อ ไม่อ่อนนุ่ม ในที่สุดก็กลายเป็นเกร็งเคร่งเครียด ไม่เบิกบานจากภายใน หน้าตาก็ดูตึงๆ เครียดๆ อยู่ตลอด ต้องปรับให้จิตอ่อนนุ่ม เหมาะที่จะให้สมาธิเจริญงอกงาม เหมือนจะปลูกต้นไม้ก็ต้องพรวนดินให้ดินอ่อนนุ่ม ไม่แข้งกระด้าง เหมาะที่จะให้ต้นไม้ซึ่งยังเป็นเบี้ยเจริญงอกงาม

วิธีแก้การเดินเกินพอดี ให้ปรับไปนั่งสมาธิ หรือเปลี่ยนไปใช้อิริยาบถอื่นบ้าง เป็นการปรับสภาวะให้เกิดความพอดี จะเรียกว่าให้อิริยาบถสม่ำเสมอก็ได้ เมื่ออิริยาบถสม่ำเสมอก็จะเอื้อให้สมาธิเจริญอย่างสม่ำเสมอด้วย เหมือนดินแน่นดินแข็งเกินไปก็ทำให้ต้นไม้เจริญงอกงามได้ยาก เมื่อต้นไม้ไม่เจริญงอกงามก็ไม่ออกดอกออกผลตามที่ควรจะเป็นไปตามธรรมชาติ

แล้วนานแค่ไหนจึงจะเรียกว่าพอดี ?

ความพอดีของแต่ละบุคคลไม่เท่ากัน ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายและสภาวะจิตของแต่ละบุคคล สภาพร่างกายของบางคนมีความพร้อม ทั้งสภาพจิตใจมีความอดทนสูงก็เดินได้ทน

แต่ถ้าบางคนสภาพร่างกายและจิตใจไม่พร้อม ทำให้ความอดทนต่ำก็เดินได้ไม่ทน บางที ในวันนั้น อาจมีความลิงโลดใจ ดีใจจนเกินเหตุ ข่มความดีใจไม่ได้ จิตก็งุ่นง่าน พลุ่งพล่าน ไม่อยู่ในสภาวะพร้อมที่จะทำให้สมาธิได้เติบโต หรือวันนั้นไปหงุดหงิดใครมาก็มีความเดือดดานอยู่ข้างใน สมาธิก็ไม่ตั้งมั่น เวลานั่งสมาธิ ความดีใจเสียใจจึงติดพ่วงมากับจิต ทำให้ความอดทนต่ำก็เดินได้ไม่ทน

บางคนก็เกิดสมาธิเร็ว บางคนก็เกิดสมาธิช้า

แต่ไม่ว่าสมาธิจะเกิดเร็วหรือช้า ทั้งหมดก็เป็นธรรมดาของการปฏิบัติสมาธิ

สำหรับผู้ที่เริ่มฝึกเดินจงกรมจะใช้เวลาน้อยหรือมาก ก็ควรให้ได้ครั้งละไม่น้อยกว่า ๓๐ นาทีเป็นอย่างน้อย เพราะจะเป็นเวลาที่เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการเดิน และเริ่มสังเกตเห็นการเคลื่อนตัวของเท้าแจ่มชัดขึ้น เรียกว่า “รูป” ก็ชัด “นาม” ปรากฏ เพราะเริ่มมีอาการเมื่อยล้า เอ็นร้อยหวายรัดส้นเท้า กำลังเกร็งตัว มือและแขนที่จับยึดกันไว้ทางด้านหน้าหรือด้านหลัง กำลังยึดรัดแน่น

ส่วน “นาม” คือ ความรู้ที่รู้สึกนึกคิดในใจก็กำลังอ่อนล้า เราจะรับรู้อาการนั้นได้แจ่มชัด ความอยากหยุดหรืออยากเดินต่อ กำลังรบเร้าตั้งคำถามในใจ หากยกจิตขึ้นให้เบิกบานสว่างไสวอยู่ภายในก็จะสามารถเดินต่อไปได้ จนเท้าปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง สังเกตอาการหนักของเท้า อาการที่เท้ายกขึ้น และอาการที่เท้าวางราบกับพื้น สังเกตน้ำหนักของเท้าที่กดลงไปที่พื้น เดินจนเห็นเท้าบางเบาเหมือนปุยนุ่น ยิ่งเห็นอาการเหล่านี้ปรากฏแจ่มชัด ยิ่งเกิดความเบิกบานจากภายใน สว่างไสวอยู่ทุกก้าวย่างบนเส้นทางจงกรม

หากจมติดอยู่กับอาการนี้นานจนเกินไปก็จะทำให้ติดสุขในการเดิน ไม่อยากหยุดเดิน อยากจะเดินอยู่อย่างนั้นเรื่อยไป เช้า-สาย-บ่าย-เย็น จิตก็จะกระหวัดวนไปหาการเดินอยู่ตลอดเวลา

เรียกว่า “เดินเกินพอดี” ก็ปรับการเดินให้พอดี

ส่วนจะเดินนานแค่ไหนนั้นก็ให้เดินนานเท่าที่มีกำลังจะเดินได้ เมื่ออาการของเท้าปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง หรือปรากฏเหมือนเท้ามีอาการหนืดๆ เห็นความบางเบาของการเดินก็ระลึกไว้ในใจว่า “น่าจะพอดีแล้ว” ควรจะเตรียมตัวหยุด เพื่อปรับอิริยาบถเป็นนั่งสมาธิ ถ้าเดินแล้วเท้ายังไม่ปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง ก็ระลึกไว้ในใจว่า “ยังไม่พอดี” ก็เพิ่มความเพียรเข้าไป เดินต่อไป เร่งความเพียรขึ้นไปอีกจนถึงจุดพอดี

“จะนั่งก็นั่งให้พอดีๆ จะเดินก็เดินให้พอดีๆ”

จะเดินหรือนั่งแล้วให้จิตจมอยู่กับอารมณ์สงบเพียงอย่างเดียวไม่ได้ ต้องปล่อยให้จิตออกมารับรู้อารมณ์อย่างอื่นนอกจากความสงบบ้าง เพราะถ้าปล่อยให้จิตจมแช่นิ่งอยู่กับอารมณ์สงบเพียงอย่างเดียว สัญญาจะทรงจำไว้เพียงอารมณ์ความสงบ จิตก็จะรับรู้เฉพาะอารมณ์สงบเท่านั้น เมื่อต้องเจออารมณ์อย่างอื่น เช่น รัก ชอบ ชัง ฉุนเฉียว หงุดหงิด ขัดเคือง เป็นต้น ก็จะไม่รู้ ไม่คุ้นชิน เพราะไม่เคยรับรู้อารมณ์เช่นนี้มาก่อน ไม่เคยเพ่งพิจารณาอาการของอารมณ์นั้น ไม่เคยรู้การเกิด การเติบโต และการดับไปของอารมณ์นั้น

เมื่อต้องมาประสบอารมณ์แบบนี้เข้า รักชอบก็ปรุงแต่งจินตนาการหลงเตลิดไปอย่างแรง ไม่รู้ทัน

เกลียดชังก็ปรุงแต่งจินตนาการก็หลงไป ไม่รู้ทัน

จะยกตัวอย่างพอให้เห็นเป็นหลัก เหมือนเด็กถูกเลี้ยงดูอยู่แต่ในบ้าน จะไม่รู้โลกภายนอก วันหนึ่ง เมื่อต้องออกไปเผชิญโลกภายนอกก็กล้าๆ กลัวๆ ไม่องอาจที่จะเผชิญความจริงของโลก เพราะไม่มีความรู้อะไรเกี่ยวกับโลกภายนอก ไม่มีข้อมูล ไม่มีองค์ความรู้ว่า ถนนสายไหนมุ่งไปไหน สิ่งนี้ คือ รถยนต์ รถไฟฟ้า สิ่งนี้ คือ เครื่องบิน จึงเกิดความกลัว

บางคนกล้าเกิน ไม่รู้ถูกรู้ผิด ไม่รู้สิ่งใดเป็นคุณเป็นโทษ หลงทดลองสิ่งไม่ควรทดลองก็ถูกอารมณ์ดึงหลงเตลิด กลายเป็นเสียผู้เสียคนไป

จิตก็เหมือนกัน เมื่อฝึกให้รู้เพียงอารมณ์เดียว คือ รู้อารมณ์สงบ หลังจากที่ปักหลักมั่นอยู่กับความสงบจนเกิดความชำนาญแล้วก็ต้องให้เรียนรู้อารมณ์ต่างๆ บ้าง ปล่อยให้จิตอยู่กับชีวิตประจำวัน ให้จิตกระทบอารมณ์ และสังเกตความเปลี่ยนแปลงของจิตขณะกระทบอารมณ์ มันชอบไหม มันชังไหม มันขัดเคือง หงุดหงิด เดือดดานไหม ดูความเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ เป็นการดูเข้ามาที่กายใจ  ชอบก็เห็นชัด ชังก็เห็นชัด โกรธ หงุดหงิด ขัดเคือง เดือดดานก็เห็นชัด

ด้วยความที่จิตถูกฝึกถูกขัดเกลาด้วยพระกรรมฐาน ทำให้จิตละเอียด จิตจึงเร็วต่อการรับอารมณ์ กระทบกับอารมณ์ใดก็จะปรากฏชัดเหมือนผ้าถูกซักจนขาวสะอาด เปื้อนฝุ่นแม้เพียงเล็กน้อยก็มองเห็นได้ง่าย

ข้อสำคัญ อย่าปล่อยให้จิตติดอยู่กับอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง จนเป็นการปล่อยให้จิตแช่อยู่กับอารมณ์นั้นนานๆ จะหลงเสพติดอารมณ์เดิมจนจิตเคยตัว ต้องปล่อยให้จิตออกมากระทบอารมณ์ที่หลากหลายบ้าง เช่น เมื่อกระทบอารมณ์ขัดเคือง จิตก็จะปรุงแต่งไปทางหงุดหงิด ขัดเคือง ไม่ชอบใจ ขัดเคืองเรื่องใด สิ่งใด คนใดก็จะคิดปรุงแต่งวนๆ ซ้ำๆ ให้ฝึกรู้ความคิดนั้น อารมณ์นั้น เมื่อรู้แล้วจิตก็จะหยุดคิดปรุงแต่งไปทางขัดเคืองหงุดหงิด ให้ยกอารมณ์ขัดเคืองนั้นขึ้นพิจารณา ตั้งคำถามอยู่ข้างใน คิดทำไม หงุดหงิดทำไม อะไรทำให้หงุดหงิด เพื่อจะทำให้จิตได้เรียนรู้ว่า อารมณ์ขัดเคืองหงุดหงิดเป็นอย่างนี้ อารมณ์ไม่ถูกอกถูกใจ อารมณ์ชอบชังเป็นอย่างนี้

ถ้าเกิดขึ้นบ่อยๆ ก็ยกขึ้นพิจารณาบ่อยๆ ยิ่งพิจารณาบ่อยๆ ยิ่งทำให้จิตจดจำวิธีคิดแบบนี้ จากจดจำก็จะกลายเป็นความชำนาญในการเปลี่ยนความคิดแบบปรุงแต่ง มาเป็นความคิดแบบพิจารณา

เมื่อมองลึกเข้าไปในพฤติกรรมของจิตก็จะเห็นความวุ่นวายของจิต คือ ถ้าจิตคิดโดยไม่รู้ตัวว่าคิด จิตจะคิดปรุงแต่งวนซ้ำๆ แต่พอมีสติรู้สึกตัวว่าคิด และตั้งคำถามกับจิตว่า กำลังคิดอะไร จิตจะหยุดคิดทันที ถึงจะบอกจิตว่า “ลองคิดเรื่องนี้อีกที” จิตก็เฉยๆ เสียแล้ว ไม่คิดต่อ แต่พอเผลอไปสักหน่อย จิตก็จะไปทำเรื่องอื่นอีกแล้ว

เวลาดูจิตให้ดูจากการไขว่คว้าหา ดูจากความชอบ ความว้าวุ่น ความอยากยึดครอง ความไม่อยากให้เปลี่ยนแปลงหลุดลอยไป ดูจากความหงุดหงิด ขัดเคืองใจ ความโกรธา ความผูกใจเจ็บ ความอยากผลักไสออกไป

ให้พิจารณาอารมณ์เหล่านี้ เวลาเกิดขึ้น ขณะดำรงอยู่ และดับไป หลังจากความคิดเหล่านี้หายไป ความรู้สึกเปลี่ยนไปอย่างไร

การเดินจงกรม แม้จะฝึกเดินด้วยคำบริกรรม เช่น ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ พุทโธ หรือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ตาม แต่สุดท้าย เมื่อจิตรวมดวงมีอารมณ์เดียวอยู่กับก้าวย่าง ก็จะไม่มีคำบริกรรมใดๆ ติดพ่วงไปกับการเดิน ไม่มีตัวตนเราเขา จะมีแค่อาการเคลื่อนไหวเพียงอย่างเดียวเท่านั้นที่ปรากฏ

เมื่อไม่มีคำบริกรรมติดพ่วงมากับก้าวย่าง การเดินจึงเบาสบาย ไม่อึดอัด เพราะจิตไม่พะว้าพะวงไปกับบริกรรม

แม้ฝึกเดินตอนแรกอาจต้องอาศัยคำบริกรรมเพื่อหาที่ให้จิตยึด แต่พอฝึกเดินไปสักระยะ จนสามารถเดินได้โดยไม่จำเป็นต้องอาศัยคำบริกรรมก็จะเห็นเพียงอาการที่เท้าก้าวเดิน จะเกิดความเบิกบาน สว่างไสวอยู่ภายใน เหมือนเด็กที่ถูกสอนให้หัดเดิน ในช่วงแรกๆ ต้องอาศัยเครื่องช่วยพยุงเดิน แต่พอเดินได้เอง และรู้วิธีเดินด้วยตัวเองก็ไม่ต้องพึ่งเครื่องช่วยพยุงเดินอีกต่อไป จะรู้สึกว่าเครื่องช่วยพยุงนั้นเป็นภาระ ไม่อยากใช้อีกต่อไป หลังจากนั้นก็จะเดินตัวปลิว โดยไม่ต้องอาศัยเครื่องช่วยพยุงเดิน รู้แค่ว่าเดินได้แล้ว

การเดินจงกรมก็เช่นเดียวกัน คำบริกรรมมีความจำเป็นตอนฝึกเดินใหม่ๆ แต่เมื่อเดินมากเข้าจนรู้วิธีการเดินแล้ว จะรู้สึกอึดอัดกับคำบริกรรมที่ติดพ่วงไปกับทุกก้าวย่างที่เคลื่อนไป อยากจะรู้แค่อาการเดินก้าวไปของเท้าอย่างเดียวเท่านั้น มันเบาสบาย ไม่อยากมีคำบริกรรมมาคอยเป็นภาระของการเดิน

ในที่สุดจิตก็จะเพ่งรู้แค่อาการของเท้าเท่านั้น จะเห็นพื้นเป็นพื้น ก้าวเป็นก้าว ความรู้สึกเป็นความรู้สึก ความคิดเป็นความคิด จะเห็นอาการที่เท้ากระทบพื้น  แล้วเกิดการสั่นสะเทือนขึ้นมาจากฝ่าเท้าถึงบั้นเอว จนรู้สึกไหวถึงทรวงอก ยิ่งเดินมาก เดินนาน อาการเหล่านี้ก็ยิ่งปรากฏเด่นชัดขึ้น ในความรู้ตัวทั่วพร้อม

ให้เดินแล้วพิจารณาอาการนั้นๆ เรื่อยไป

เวลาเดินจงกรม แทนที่จะเห็นการก้าวเดินของเท้า แต่กลับเห็นภาพในอดีต ภาพในอนาคต  เห็นภาพบ้าน ภาพรถ  ภาพที่พอใจ ไม่พอใจ แสดงว่าไม่ได้อยู่กับการเดินอย่างเต็มที่  ทำอย่างไรจึงจะกลับมาอยู่กับการเดิน ทำอย่างไรกายกับใจจะมาอยู่ด้วยกัน

ที่จริง การเดินจงกรมท่านก็ไม่ได้บอกวิธีไว้ชัดเจนว่าต้องเดินแบบไหนอย่างไร ต้องใช้เวลานานเท่าใด บอกไว้แต่เพียงว่าให้เดินกลับไปกลับมา ไม่ส่งใจออกไปนอกเส้นทางจงกรม มีสติกำหนดไปที่เท้า ก้าวกลับไปกลับมา แล้วท่านก็บอกอานิสงส์ของการเดินจงกรมเอาไว้ว่า

การเดินจงกรมมากจะทำให้เดินทางไกลได้อึด ทำให้บำเพ็ญเพียรได้ทน ทำให้มีโรคน้อย อาหารที่กินเข้าไปก็ย่อยง่าย ทำให้นั่งสมาธิได้นาน และการเดินจงกรมยังเป็นวิธีแก้ง่วงได้ด้วย ตามที่พระพุทธเจ้าสอนพระโมคคัลลานะเอาไว้

ส่วนวิธีเดินจงกรมที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันก็มีหลายวิธี ไม่ว่าจะเป็นวิธีดูการก้าวไปของเท้าที่กำลังเคลื่อนไป วิธีใช้คำว่า “ซ้ายย่างหนอ ขวาย่างหนอ ฯลฯ” และวิธีใช้คำว่า “พุทโธ” เป็นคำบริกรรมกำกับไปพร้อมกับการเดิน  ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันอยู่โดยทั่วไป ขึ้นอยู่กับว่าครูบาอาจารย์ท่านให้ฝึกรูปแบบไหนวิธีใดแล้วได้ผลและตรงกับอัธยาศัยผู้ปฏิบัติก็เป็นอันใช้ได้ทุกวิธี

นอกจากนั้นยังมีอีกวิธีที่หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจาย์(เกี่ยว อุปเสโณ) วัดสระเกศเคยแนะนำให้ลองนำไปฝึก คือ ใช้คำว่า “อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา”  เป็นคำบริกรรมกำกับไปพร้อมกับการก้าวเดิน ปฏิบัติแล้วทำให้ความเบื่อหน่ายในสังขารปรากฏง่าย ท่านว่า เป็นวิธีที่คณะกุฏิฯ  ใช้กันมาในสำนักวัดสระเกศ

เวลาเดินไปสุดปลายทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่งก็หยุดยืนครุ่นคิดพิจารณาถึงความไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลาย กายใจก็ไม่เที่ยง สรรพสิ่งรอบตัวก็ไม่เที่ยง ครุ่นคิดพิจารณาความไม่เที่ยงของสรรพสิ่งที่ถักทอเชื่อมโยงถึงกันซึ่งกำลังเกิดอยู่รอบตัว จากนั้น จึงก้าวเดินกลับไปกลับมาอีก แล้วหยุดยืนที่สุดปลายทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่งครุ่นคิดพิจารณาถึงความไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลาย จะทำให้ความรู้สึกตัวทั่วทั้งกายเด่นดวงลุกโพรงขึ้นได้ง่าย

วัดสระเกศมีคณะสำหรับปฏิบัติพระกรรมฐาน เรียกว่า “คณะกุฏิฯ”  ภายในคณะจะมีกุฏิเป็นหลังๆ หลังละ ๑ ห้อง แต่ละกุฏิจะมีห้องเก็บกัปปิยภัณฑ์อยู่อีก ๑ ห้อง หลวงพ่อสมเด็จฯ บอกว่า เวลาเดินจงกรม ครูบาอาจารย์รุ่นเก่าในคณะกุฏิท่านจะบริกรรมว่า “อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา”

 เวลาเดินจงกรมจะทดลองใช้วิธีนี้ดูบ้างก็ได้

สุดทางจงกรม

จงมีลมหายใจเป็นวิหารธรรม

สุดท้ายแล้วไม่ว่าจะปฏิบัติธรรมในรูปแบบไหนก็ให้มีลมหายใจเป็นวิหารธรรม ไม่ว่าชีวิตในแต่ละวันจะหมุนไปในรูปแบบใด จะทำการทำงานอะไรอยู่ จะยุ่งเหยิงเพียงใดก็ให้มีลมหายใจเป็นเครื่องอยู่ ให้มีลมหายใจเป็นเครื่องระลึกถึง ให้อยู่กับลมหายใจ ให้ระลึกรู้อยู่เสมอว่าการรู้ลมหายใจเป็นหน้าที่อย่างหนึ่ง

ลมหายใจสั้น ลมหายใจยาว ลมหายใจหยาบ ลมหายใจละเอียด ลมหายใจปรากฏ ลมหายใจหดสั้นเข้า ลมหายใจหายไป

การมีลมหายใจเป็นเครื่องอยู่เช่นนี้ เรียกว่า “มีลมหายใจเป็นวิหารธรรม”

ถึงแม้จะสาละวนทำการทำงานอะไรอยู่ก็แอบชำเลืองดูลมหายใจไปด้วย ก็เป็นกรรมฐานเหมือนกัน ให้ทำความรู้สึกเหมือนแม่บ้านที่มีลูกน้อย ถึงแม้แม่จะสาละวนทำการทำงานอะไรอยู่ก็ตาม แม่ก็จะคอยชำเลืองดูลูกน้อยอยู่เสมอ กลัวลูกจะเกิดอันตราย เหมือนโคแม่ลูกอ่อนเล็มกินหญ้า แต่ก็จะคอยชำเลืองเหลียวดูลูกวัวไปด้วย เพราะกลัวลูกจะพลัดหลงจากแม่

การดูลมหายใจในชีวิตประจำวันก็แบบเดียวกัน ให้มีความรู้เนื้อรู้ตัวคอยชำเลืองดูลมหายใจอยู่อย่างนี้ แม้จะทำงานอะไรอยู่ก็ตาม พอมีสติระลึกรู้ เกิดความรู้เนื้อรู้ตัวขึ้นมาก็ชำเลืองดูลมหายใจ ลมหายใจก็จะเด่นดวงขึ้นมา    

เห็นลมหายใจออก ลมหายใจเข้า ลมหายใจสั้น ลมหายใจยาว ลมหายใจละเอียด หายใจหยาบ ลมหายใจปรากฏ ลมหายใจหายไป

เห็นอาการกระเพื่อมไหวของหน้าท้อง เห็นอาการขยายพองออกและอาการหดตัวลงของซี่โครง

ความสำคัญของการปฏิบัติสมาธิอยู่ที่การฝึกให้มีความรู้ตัวทั่วพร้อม และการรู้เนื้อรู้ตัวอยู่เสมอนั่นแหละคือความรู้สึกตัวทั่วพร้อม ให้รู้เนื้อรู้ตัวอยู่เสมอ รู้เนื้อรู้ตัวเมื่อไหร่ก็ให้มีสติกลับมาดูลมหายใจเมื่อนั้น รู้เนื้อรู้ตัวเมื่อไหร่ก็ดูความเป็นไปของกายเมื่อนั้น สั่งสมความรู้สึกตัวทั่วพร้อมอยู่อย่างนี้เป็นการสั่งสมอุปนิสัยแห่งสมาธิ เมื่อสั่งสมความรู้เนื้อรู้ตัวบ่อยเข้า เวลานั่งสมาธิก็จะเกิดสมาธิได้ง่าย

จิตนี้มันออกจะแปลกอยู่ เวลานั่งสมาธิมันชอบคิดโน่นคิดนี่ ชอบฟุ้งซ่าน คิดไปเรื่อยเปื่อย วิธีปฏิบัติสำหรับคนชอบคิด บางทีก็ปล่อยมันคิดไป เมื่อกำกับมันไม่ได้ อยากจะคิดก็ปล่อยมันคิด ปล่อยให้จิตนั่งคิดไปเรื่อย พอนั่งไปจนเกิดอาการเจ็บปวดตามแข้งตามขา มันจะหยุดคิดของมันไปเอง จิตจะมาเกาะแน่นอยู่กับความเจ็บปวด ตอนนั้นจิตที่คิดจะหายไปทันที มันจะหยุดคิดไปตามธรรมชาติมารวมดวงอยู่ที่ความเจ็บปวด

การปล่อยให้จิตคิดก็เป็นวิธีปฏิบัติอีกแบบหนึ่ง สำหรับคนชอบคิด พอนั่งไปจนเจ็บปวด จิตจะรวมดวงเป็นหนึ่งอยู่ที่ความเจ็บปวดไปเอง โดยไม่ต้องไปทำอะไร

ขณะนั้น มันจะตัดความคิดทุกอย่างออกไป ความฟุ้งซ่านจะหายไปแล้วมารวมดวงอยู่ที่ความเจ็บ พอเจ็บปวดมากเข้า เรากัดฟันอดทนจนสุดกลั้นของความอดทน จิตมันจะบอกตัวเองว่า

“เจ็บจริงน้อเจ็บจริงหนอ ทุกข์จริงน้อทุกข์จริงหนอ”

พอเจ็บปวดมากเข้า มันจะเกิดคำถามขึ้นมาในใจเองว่า “ใครเป็นผู้ทุกข์ ใครเป็นผู้เจ็บ ใครเป็นผู้ปวด” ไม่ใช่เราตั้งคำถาม แต่ว่าจิตมันจะถามของมันเองว่าใครเป็นผู้ทุกข์ ใครเป็นผู้เจ็บ

เมื่อเจ็บมากปวดมากจนเหงื่อกาฬไหล จนฟ้าเหลือง สิ่งรอบตัวพร่าเหลืองเลือนราง เหมือนธาตุขันธ์กำลังจะแตก ออกจากกัน บางทีจิตมันจะถามตัวเองว่า “หรือว่าจิตสุดท้ายของคนกำลังจะตายมันเป็นแบบนี้” หากจิตได้รับการฝึกมาดี มันจะหาที่พึ่งอันอุดม จะระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย จะนึกถึงพระพุทธเจ้า นึกถึงคุณงามความดีบุญกุศลที่เคยทำ แล้วจิตมันจะเบา จะปล่อยวางสิ่งที่เป็นพันธนาการทุกอย่าง ทั้งคนรักคนชัง ทรัพย์สิน ยศตำแหน่ง จะมองหาที่ไปในเบื้องหน้า สุดท้ายก็จะยึดโยงอยู่กับคุณของพระรัตนตรัย คุณของศีล คุณของทาน คุณที่ได้เลี้ยงดูบิดามารดาครูอาจารย์ คุณที่ได้ทำสิ่งหนึ่งสิ่งใดสร้างสิ่งหนึ่งสิ่งใดบูชาคุณบิดามารดาครูอาจารย์ สิ่งที่ควรทำก็ได้ทำแล้ว สิ่งที่ไม่ควรทำก็ไม่ได้ทำ

นี่คุณของการมีลมหายใจเป็นวิหารธรรม เป็นแบบนี้

การตรึกตรองธรรมอยู่ภายในอย่างนี้ก็เป็นวิตกวิจารได้ สามารถทำให้จิตรวมดวงเป็นเอกัคคตาได้ ยิ่งการได้ตรึกถึงชาติชราและมรณะยิ่งทำให้จิตรวมดวงได้ง่าย

การตรึกถึงชาติเป็นวิตกแล้วตรองต่อไปว่าการเกิดเป็นทุกข์ เป็นวิจาร นั่งคิดนั่งตรึกตรองอย่างธรรมดานี่แหละ การนั่งคิดนั่งตรึกตรองเช่นนี้ไม่ใช่ความฟุ้งซ่าน แต่เป็นการตรึกตรองพินิจพิจารณาอยู่ภายใน เมื่อตรึกตรองธรรมอยู่ภายในเช่นนี้ บางขณะจิตก็อาจเกิดปีติ สุข รวมดวงเป็นเอกัคคตาได้เช่นกัน

สำหรับคนชอบคิด แก้อย่างไรก็แก้ไม่ตก ก็ให้นั่งรู้ความคิดจนกว่ามันจะเลิกคิดไปเอง

ที่จริง เวลาเรานั่งสมาธิ จิตก็คิดอยู่ตามธรรมชาติเพราะความคิดเป็นจิตสังขาร จิตมันก็สังขารอยู่ของมันเอง แต่เราไม่เห็นเพราะเรามัวแต่คิดว่า ทำอย่างไรจิตมันจึงจะหยุดคิด

ถ้านั่งดูจิตเราจะเห็นความคิดชัดขึ้น

เมื่อเราฝึกสติมากเข้าจนสติแยกออกมาเป็นผู้เห็นความคิด เราก็จะเห็นความคิดที่คิดอยู่ตามธรรมชาติ สติก็รู้ความคิดอยู่อย่างนั้น

เรารับรู้ได้ถึงอาการเจ็บปวดทางกาย สติก็รู้ความเจ็บปวดอยู่อย่างนั้น โดยจะไม่มีคำถามใดๆ กับอาการเจ็บปวด จะไม่สงสัยว่าเรามานั่งให้เจ็บปวดอยู่ทำไม  เพียงรับรู้ถึงความเป็นไปของอาการเจ็บปวดเท่านั้น

ครูบาอาจารย์ท่านเปรียบเทียบจิตที่ถูกฝึกจนสติแยกออกมาเห็นความคิดจะเป็นเช่นเดียวกับนกบินอยู่บนท้องฟ้ามองลงมาด้านล่าง มันจะเห็นทุกอย่างที่อยู่ด้านล่าง แต่ไม่ได้เป็นสิ่งใดทั้งนั้นที่อยู่ด้านล่าง นกเป็นแต่เพียงผู้สอดส่ายสายตามองดูแล้วเห็นทุกความเคลื่อนไหวเท่านั้น

ที่จริงสติกับความคิดก็คือจิตนั่นเอง แต่อยู่คนละฝ่ายกัน สติอยู่อีกฝ่ายหนึ่ง เป็นฝ่ายปัญญา ส่วนความคิดก็อยู่อีกฝ่ายหนึ่ง เป็นฝ่ายอวิชชา ขึ้นอยู่กับว่าขณะจิตนั้นจะพลิกไปฝ่ายไหน เหมือนมือข้างเดียวกันแต่มีสองด้าน พลิกด้านหนึ่งเป็นฝ่ามือ พอพลิกอีกด้านหนึ่งก็เป็นหลังมือ ที่จริงก็มือข้างเดียวกันนั่นแหละ แค่ชั่วขณะของการพลิกก็กลับเป็นหลังมือหรือฝ่ามือ

จิตก็จิตเดียวกัน แต่พอพลิกขณะจิตหนึ่งก็เป็นความคิด อีกขณะจิตหนึ่งก็เป็นผู้รู้ความคิด

การนั่งสมาธิ ไม่ต้องไปไล่หาชื่อ หาลำดับ อันนี้เรียกว่าอันนั้น อันนี้เป็นอันนั้น มันจะเป็นภาระให้กับจิต แต่ให้ดูอาการตามที่มันปรากฏ ปรากฏอะไรก็ดูอันนั้น การไล่เลียงหาชื่อเป็นเรื่องของการศึกษา แต่การปฏิบัติเป็นเรื่องของการดูอาการของจิต

การดูลมหายใจแรกๆ มันจะเห็นสองอย่างปนๆ กัน คือ เห็นลมหายใจกับเห็นความคิด บางทีก็เห็นความคิด บางทีก็เห็นลมหายใจ มันจะตีกันไปกันมา ปนเปกันอยู่ ลมหายใจจะยังไม่ชัด พอฝึกนานไปลมหายใจจะเริ่มชัดขึ้น

เมื่อลมหายใจละเอียดเข้าๆ จะรู้สึกเหมือนลมหายใจหดสั้นเข้า ตัวเราจะห่องุ้มลง ห่องุ้มลง เหมือนลมหายใจจะขาดตอน พอเราสูดลมหายใจเข้ายาวๆ ให้เต็มปอด เพื่อต่อลมหายใจ สติก็จะปรับตัวให้กลับมายืดตรงทีหนึ่ง  พอมีสติกลับมาดูลมหายใจไปอีก เมื่อลมหายใจละเอียดเข้าๆ เหมือนลมหายใจหดสั้นเข้า ตัวเราจะห่องุ้มลง ห่องุ้มลงอีก พอเราสูดลมหายใจเข้ายาวๆ ให้เต็มปอด สติก็จะปรับตัวให้กลับมายืดตรงอีกทีหนึ่ง จะเป็นอย่างนี้อยู่ระยะหนึ่งอาการแบบนี้ก็จะหายไปเอง

เวลาลมหายใจหายไปหรือขาดจากลมหายใจ ตัวตนคนผู้นั่งจะแข็งทื่อเหมือนถูกสตัฟฟ์ไว้ เปรียบเหมือนหุ่นยนต์ไม่มีชีวิต ไม่มีลมหายใจ แต่ความรู้สึกยังมีอยู่ ยังมีความรู้สึกตัวทั่วพร้อม

ดูบ่อยๆ เข้า สั่งสมความรู้สึกตัวทั่วพร้อมบ่อยๆ เข้า จิตมันจะฉลาดขึ้น ฉลาดขึ้น จะเริ่มรู้ขึ้น รู้ขึ้นเรื่อยๆ ดูตอนแรกมันไม่ฉลาดต้องดูบ่อยๆ แล้วมันจะค่อยๆ ฉลาดขึ้น ค่อยๆ รู้ขึ้น  ก็ใช้ความรู้สึกตัวทั่วพร้อมที่เด่นดวงขึ้นมานั้นขบคิดอยู่ข้างใน ทางการปฏิบัติก็เป็นการคิดด้วยปัญญา หรือจะเรียกว่าวิปัสสนาก็ได้

ขอให้มีลมหายใจเป็นเครื่องอยู่ มีลมหายใจเป็นวิหารธรรม

สุดทางจงกรม

https://online.anyflip.com/oqiew/voaf/mobile/index.html

ชวนอ่าน หนังสือ “สุดทางจงกรม”

สุดทางจงกรม

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )

เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒

เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๘

ท่านสามารถโหลดหนังสือ   “สุดทางจงกรม”

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )  กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่

สุดทางจงกรม

The post ชวนอ่าน หนังสือ “สุดทางจงกรม” สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔) เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒ appeared first on Manasikul Online.

ลูกศรดอกที่สาม

วันพระที่ ๙ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๑ แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐

ผู้เขียนเปิดบันทึก ในช่วงที่ไปกราบเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณและคณะสงฆ์ ที่ถูกจำกัดพื้นที่ ในช่วงปีพุทธศักราช ๒๕๖๑ ก่อนที่จะได้รับอิสรภาพในปีต่อมา ๔๕๐ วันในเรือนจำ คืนวันแห่งความทุกข์ได้ผ่านพ้นไปแล้ว…

กราบขอบพระคุณ ภาพจาก หนังสือ E – Book “สุดทางจงกรม”
สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )
เรียบเรียงโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ”
ระหว่าง พุทธศักราช ๒๕๖๑- ๒๕๖๒
เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ มกราคม พุทธศักราช ๒๕๖๘
ท่านสามารถโหลดหนังสือ “สุดทางจงกรม”
สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )
กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่ สุดทางจงกรม

      ท่านอาจารย์เจ้าคุณกล่าวผ่านโทรศัพท์ ผ่านกระจกว่า   พระพุทธเจ้าตรัสในทำนองว่า เมื่อเราถูกยิงด้วยลูกศร ไม่จำเป็นต้องไปถามหาผู้ยิง แต่ให้รีบรักษาบาดแผล เพราะถ้าเรามัวแต่ไปถามหาคนยิงอาจตายก่อนที่จะรู้ หรือแม้รู้เข้าก็ยิ่งทุกข์มากขึ้น ไม่รู้เสียดีกว่า ทุกข์ที่ต้องถูกขังอยู่ในนี้เพียงอย่างเดียวก็มากเกินพอแล้ว”

และท่านยังกล่าวต่อมาว่า อย่าไปว่าใคร  ในสังสารวัฏ ไม่มีใครมีกรรมกับอาตมา

          ด้านหน้าคือกระจกหนา และยังมีลูกกรงเหล็กกางกั้นการสนทนาอีก แม้ไม่ค่อยได้ยินก็ต้องพยายามฟังและจำไว้ แล้วกลับมาจดบันทึกธรรมไว้รอท่านออกมา ด้วยบันทึกนี้อาจเป็นประโยชน์บ้างกับคนทุกข์ที่ต้องการธรรมะเยียวยาใจในยามที่จิตถูกบีบคั้นในสถานการณ์ต่างๆ ที่คาดไม่ถึงว่าจะเกิดขึ้นกับเรา เมื่อความถูก ถูกกระทำให้กลายเป็นความผิด…เราจะมีชีวิตอย่างไร และต่อสู้ด้วยอหิงสาธรรมเพื่อเรียกร้องให้ความถูกต้องกลับคืนมา

ครูบาอาจารย์ท่านจึงกล่าวเตือนสติเสมอว่า แทนที่จะจะคิดว่า ทำไมจึงเกิดขึ้นกับเรา ก็ให้มองใหม่ว่า แล้วทำไมจะเกิดขึ้นกับเราไม่ได้ล่ะ

การมองอย่างหลังจะช่วยให้ยอมรับความเป็นจริง และปรับจิตใจให้อยู่กับปัจจุบันในสถานการณ์ที่เผชิญอยู่ด้วยสติและปัญญามากกว่าการโวยวาย หรือฟุ้งซ่านจนทำให้เกิดอาการย้ำคิดย้ำทำจนทุกข์ขยายใหญ่ขึ้นจนเกินจริงก็เป็นได้ เพราะแค่ทุกข์กับสภาวะบีบคั้นกายเท่าที่เป็นอยู่ก็หนักหนาสาหัสที่สุดในชีวิตแล้ว และ ถัดจากนี้คือความตาย    

          จิตอันยิ่งใหญ่ประดุจพระโพธิสัตว์ของท่าน ทำให้เมื่อท่านต้องประสบทุกข์ จึงมีสหธรรมมิกและพระลูกศิษย์ รวมทั้งญาติโยมที่เป็นศิษย์มากมายแวะเวียนมาเยี่ยมและสนทนากับท่านทุกวัน ยกเว้นวันเสาร์เว้นเสาร์ และวันอาทิตย์ ที่ปิดการเยี่ยม ส่วนภายในตลอดยี่สิบสี่ชั่วโมงของทุกวัน ก็มีผู้ที่เห็นวัตรปฏิบัติอันงดงามของท่านแล้วก็อาสาดูแลอุปัฏฐากท่านประหนึ่งเป็นลูกศิษย์ก้นกุฏิก็ไม่ปาน

 เกือบห้าเดือนแล้ว นับตั้งแต่วันแรกที่ท่านถูกกล่าวหา และต้องถูกจองจำก่อนการพิจารณาคดีตั้งแต่วันที่ ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๖๑ เป็นต้นมา จนล่วงพ้น ๔๕๐ ราตรีที่ผ่านไป

          จนถึงวันนี้ ท่านกล่าวเพียงว่า มีขันติเป็นเครื่องอยู่ เป็นการฝึกขันติธรรมอย่างแท้จริง พยายามอยู่กับลมหายใจให้ผ่านไปแต่ละขณะทุกวิวาราตรีก็พอ ไม่ได้นับวันเวลาอีกแล้วว่าจะผ่านไปนานเท่าใด ท่านกล่าวแต่เพียงว่า อยู่ที่ไหนก็ทำประโยชน์ให้ที่นั่น

ใช่ ท่านกำลังจะเขียน พระไตรปิฎกฉบับดับทุกข์ ในนี้ เพื่อช่วยเหลือคนที่นี่ให้มีสติไว้ประคองจิตยามที่จิตตก ไม่เช่นนั้นจะผ่านคืนวันอันทรมานไปได้อย่างไรกัน

เมื่อหนังสือพระไตรปิฎกครบชุดพร้อมอรรถกถา ๙๑ เล่ม ผ่านการตรวจอย่างละเอียดทีละหน้าจนเข้ามาในนี้ก็ใช้เวลาเป็นเดือนๆ จนกระทั่งมาถึงท่านแล้ว ท่านก็เริ่มอ่านอีกครั้ง และอีกครั้ง

ย้อนกลับไปในช่วงการบวชเรียนเป็นพระของท่าน กับพระไตรปิฎกชุดแรกกว่าจะได้มาท่านต้องเก็บหอมรอบริบจากปัจจัยที่ญาติโยมถวายให้ทีละเล็กทีละน้อยกว่าจะได้พระไตรปิฎกครบชุด เพื่อย่อยและเขียนออกมาในหลากหลายมุม

ในหนังสือหลายเล่มที่ท่านเขียน อาทิ “ทศชาติ : ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง”  และ “หลักการทำบุญและ การปฏิบัติธรรมในชีวิตประจำวัน” ในนามปากกา ญาณวชิระ เมื่อยี่สิบกว่าปีก่อน

การอ่านพระไตรปิฎกครั้งนี้ในสถานที่ถูกจองจำ กับความทุกข์ที่บีบคั้นภายในจิต ทำให้การอ่านพระไตรปิฎกครั้งนี้แตกต่างจากคราวก่อนๆ อย่างสิ้นเชิง

ท่านว่า อ่านครั้งนี้ชัดเจนมากขึ้น พบธรรมเห็นธรรมจากสภาวะภายในจิตใจมากขึ้น เป็นช่วงที่จะต้องขัดเกลาจิตให้เที่ยง ให้ตรงธรรมที่พระพุทธเจ้าสอนที่สุด และตั้งใจภาวนาให้สิ้นอาสวะได้แล้ว เพราะความตายคืบคลานมาแข่งกับเวลาจริงๆ หากมองไปข้างหน้า ก็แทบไม่มีเวลาเหลือแล้ว   

แล้วท่านก็เล่าเรื่องวาระจิตสุดท้ายของพระอินทร์ที่ทำให้ท่านบรรลุโสดาบันใน สักกปัญหสูตร …พระอินทร์ หลังจากได้ฟังพระธรรมจากพระพุทธเจ้าจนจบท่านได้บรรลุเป็นพระโสดาบัน เมื่อท่านบรรลุแล้ว จุติท่านหลังจากการตาย ปฏิสนธิจิตเกิดต่อเป็นท้าวสักกะในชาติต่อมา…

แล้วท่านก็เล่าถึง มหาปรินิพพานสูตร ที่เพิ่งอ่านจบลงไป เหตุที่พระพุทธเจ้าตรัสเรื่องความไม่ประมาท เป็นพระวาจาเป็นครั้งสุดท้าย นี่เอง จึงต้องเร่งความเพียร

“ภาวิตา พหุลีกตา”

ภาวิตา แปลว่า เจริญแล้ว

พหุลีกตา แปลว่า กระทำให้มาก

ใช่ ต้องภาวนาให้มาก ภาวนาคือ การปฏิบัติธรรม เจริญสติ สมาธิให้มาก

จนกว่าจะเกิดปัญญาในการเห็นตามความเป็นจริง

คือ อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา

ท่านกล่าวต่อมาว่า ภาวนาให้มากเป็นอย่างไร ก็ให้ทุกขณะมีสติปัญญาเห็นความจริงของกายและใจ ทุกเช้าตั้งแต่ตีสามกว่าๆ จนถึงหกโมงเช้าอาตมาออกมาเดินจงกรม และทำสมาธิทุกวัน พิจารณาใคร่ครวญธรรมอย่างต่อเนื่อง ระลึกถึงมรณานุสติ หลังจิตสงบ ก็น้อมจิตเข้าสู่สภาวะของความเป็นอนิจจังในทุกสรรพสิ่งทั้งภายในและภายนอกจนแลเห็นการเกิดดับของจิตในแต่ละขณะที่ผ่านไป ผ่านไป จนกระทั่งแม้แต่ปัจจุบันที่ดำรงอยู่ก็ไม่มีอยู่จริง   

แต่เมื่อความคิดวนมาอีกก็ต้องกลับมาอยู่กับลมหายใจในปัจจุบันอีกครั้ง และอีกครั้ง แล้วบอกกับตนเองว่า อนิจจัง อนิจจัง และอนิจจัง 

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๕ “พระพุทธเจ้าตรัสว่า เมื่อเราถูกยิงด้วยลูกศร ไม่จำเป็นต้องไปถามหาผู้ยิง แต่ให้รีบรักษาบาดแผล”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๕ “พระพุทธเจ้าตรัสว่า เมื่อเราถูกยิงด้วยลูกศร ไม่จำเป็นต้องไปถามหาผู้ยิง แต่ให้รีบรักษาบาดแผล” appeared first on Manasikul Online.

“เราตายได้ พระพุทธศาสนาตายไม่ได้ หากไม่มีพระสงฆ์ในพื้นที่ ชาวพุทธก็หมดที่พึ่ง แม้วันหนึ่งวันใดข้างหน้า พระพุทธศาสนา ชาวพุทธจะอยู๋ไม่ได้จริง ๆ ก็ขอให้พระสงฆ์เดินออกจากพื้นที่เป็นคนสุดท้าย”

เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร)

คำกล่าวของเจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) ทำให้ผู้เขียนหันมามองพระพุทธศาสนาในวันนี้ บนผืนแผ่นดินไทย พระสงฆ์กำลังอยู่ในภาวะที่กำลังจะหมดไปหรือไม่…เมื่อพระสงฆ์ถูกกล่าวหาไม่เว้นแต่ละวัน บนหน้าสื่อในกระแสและสื่อออนไลน์ ที่แพร่กระจายราวไฟไหม้ฟาง ไม่มีใครรู้ว่า หายนะกำลังจะเกิดขึ้นกับพระพุทธศาสนาผ่านการกล่าวหาพระสงฆ์นี่เอง หรือไม่ ?

อุดมการณ์ทางพระพุทธศาสนา

๔ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๑

คือบันทึกอีกหนึ่งหน้า ในช่วงที่ไปผู้เขียนไปกราบเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอด ระหว่างถูกจำคุก ๔๕๐ วัน ที่เรือนจำพิเศษกรุงเทพฯ จากการถูกกล่าวหาโดยไม่มีความผิด จนกระทั่งได้รับการยกฟ้องในที่สุดในเวลาต่อมา

ผู้เขียนบันทึกไว้ว่า …

          วันนี้ท่านอาจารย์เจ้าคุณมีสหธรรมมิก และพระลูกศิษย์มาเยี่ยมครูบาอาจารย์มากมาย จนต้องแบ่งเวลาที่จะได้มีโอกาสสนทนากับแต่ละท่าน คนละเล็กคนละน้อย ต่างคนต่างมาเล่าให้ท่านฟังถึงงานพระพุทธศาสนาที่ได้ทำอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นการสงเคราะห์ชุมชน เป็นหลักใจให้กับผู้คนให้ก้าวผ่านความทุกข์น้อยใหญ่ตามที่แต่ละคนประสบด้วยวิถีแห่งธรรม ให้คำปรึกษา คำแนะนำ ตลอดจนหลักการปฏิบัติธรรมในชีวิตประจำวันที่จะช่วยให้จิตมีสติที่พึ่ง มีสมาธิไม่วู่วาม และมีปัญญาในการแก้ไขปัญหาครอบครัว การงาน สารพัดที่ต้องเจอกันการกระทบในแต่ละวัน  

แม้ที่นี่มีลูกกรงกั้น แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าธรรมะจะเดินทางไม่ได้ เปล่า ธรรมะยิ่งเข้มข้น ลึกซึ้งในการช่วยกันบรรเทาทุกข์ทางใจให้กับผู้ต้องขังภายในนั้นให้มีสติ สมาธิ และปัญญาในการแก้ไขปัญหาความทุกข์ของแต่ละคน จนสามารถอยู่กับปัจจุบันได้ด้วยใจที่เป็นอิสระ เมื่อมีพระสงฆ์เป็นที่พึ่งในนั้น แม้ท่านไม่ได้สวมจีวร และต้องสวมชุดสีขาว แต่จิตของทุกท่านเป็นพระ และทุกท่านก็ไม่ได้เปล่งวาจาลาสิกขาไว้ก่อนถูกจำกัดอิสรภาพ

ทุกที่จึงกลายเป็นวัด เมื่อญาติโยมไปกราบเยี่ยม ก็เลยทำให้สถานที่ดังกล่าวสงบเย็นเป็นวัดไปด้วย แม้ว่าท่านต้องประสบชะตากรรมที่ทำให้หลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่วัตรปฏิบัติของสงฆ์ก็ยังดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง การทำวัตรเช้า- เย็น การฝึกสมาธิทุกวัน ก็เป็นทางออกที่ทำให้ทุกข์ไม่อาจกล้ำกรายใจได้ในที่สุด  

ดังที่ท่านกล่าวว่า …

“แม้ทุกข์กายก็อย่าให้ใจทุกข์ไปด้วย”

เมื่อได้กราบท่านที่พื้นผ่านกระจกสามครั้ง และต้องสื่อสารผ่านโทรศัพท์ที่ไม่ค่อยได้ยินเสียง ซึ่งเชื่อมจากภายในสู่ภายนอก สำหรับผู้มากราบเยี่ยม ท่านก็ให้ธรรมะต่อมาว่า…

 ” คำสอนของพระพุทธเจ้ายังคงประทับอยู่ในจิตเสมอ ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น พระธรรมยังคงสถิตอยู่กลางใจตลอดเวลา”

เพราะพระธรรมนี้เอง พระสงฆ์ผู้เป็นเนื้อนาบุญ ถือเป็นภารธุระในการสานต่อแก่นธรรมให้สืบเนื่องมาจนถึงทุกวันนี้ เพื่อยังความร่มเย็นให้เกิดขึ้นภายในใจของผู้คน จนกว่าจะเข้าสู่กระแสพระนิพพาน ไม่ต้องเวียนเกิดเวียนตายอีก

เพราะขึ้นชื่อว่า “โลก” ย่อมนำทุกข์มาให้ตลอดเวลา ไม่มีใครเกิดมาแล้วไม่พบกับความทุกข์ แม้ผ่านไปสองพันหกร้อยกว่าปีแล้วก็ตาม จนถึงยุคนี้ ที่ผู้คนดูเหมือนจะห่างไกลพระพุทธศาสนา จนไม่รู้ว่าจะนำพระพุทธศาสนาในมุมใดไปใช้ดับทุกข์ในใจตนได้อย่างไร

นี่เอง จึงจำเป็นอย่างมากที่ต้องรักษาพระรัตนตรัย อันประกอบด้วย พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ให้อยู่ครบองค์ประชุม เป็นเนื้อนาบุญของโลกต่อไปตราบนานเท่านาน เพื่อป้องกันไฟแห่งความโลภ โกรธ หลง ของผู้คนบนโลก อันเป็นที่มาของสงครามโลกครั้งที่สามที่อาจเกิดขึ้นในอนาคตอันใกล้ …แต่พระพุทธศาสนา ยังคงเป็นความหวังที่จะช่วยดับไฟในใจของผู้คนได้ก่อน…

เป็นเวลายาวนานกว่าพันปีแล้วที่พระพุทธศาสนาปักหมุดบนแผ่นดินสุวรรณภูมิ โดยพระเจ้าแผ่นดินตั้งแต่ก่อนสมัยสุโขทัยมาจนถึงปัจจุบัน แม้พระพุทธศาสนาจะเป็นเสาหลักหนึ่งของประเทศไทย แต่ก็ไม่เคยได้รับการจารึกอย่างเป็นทางการว่า พระพุทธศาสนาเป็นศาสนาประจำชาติ จะด้วยเหตุผลอะไรก็ตาม

จนบัดนี้ พระพุทธศาสนากำลังถูกลดทอนความสำคัญผ่านการพุ่งเป้าไปกล่าวหาพระสงฆ์ ทั้งกลั่นแกล้งต่าง ๆ นานา ถูกจับสึก ถูกจับไปก่อนทั้งๆ ที่ยังไม่มีความผิด การละเมิดสิทธิพระสงฆ์ ซึ่งก็เป็นมนุษย์คนหนึ่ง ควรได้รับสิทธิมนุษยชนอย่างเท่าเทียม ไม่ใช่ว่า ไปตรวจสอบบัตรประชาชนพระสงฆ์ทั้งประเทศ ตรวจสอบบัญชีธนาคารโดยไม่ได้รับอนุญาต แล้วมุ่งตรงไปจับเลย โดยไม่ให้พระท่านอธิบาย

ทั้งๆ ที่งานเผยแผ่พระพุทธศาสนาของพระสงฆ์นั้นมากมาย แต่ทางผู้ที่จะทำลายพระสงฆ์ก็ไม่เคยสนใจงานพระศาสนาที่กำลังช่วยเหลือผู้คนเลย

ซึ่งงานเผยแผ่พระพุทธศาสนาที่คณะสงฆ์ไทย โดยมหาเถรสมาคม เห็นชอบให้มีการปฏิรูปกิจการพระพุทธศาสนานโยบายปฏิรูปประเทศไทย ๔.๐ ของรัฐบาล โดยเริ่มมาตั้งแต่วันที่ ๑๔ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๕๘ ซึ่งคณะรัฐมนตรีมีมติเห็นชอบแผนการเผยแผ่พระพุทธศาสนาของพระสงฆ์ ๖ ด้าน + ๑ ด้าน คือ ๑. การปกครองคณะสงฆ์ ๒. การศาสนศึกษา ๓. การศึกษาสงเคราะห์ ๔. การด้านเผยแผ่ ๕. การสาธารณูปการ และ ๖ การสาธารณสงเคราะห์ และได้เพิ่มแนวทางการเผยแผ่พระพุทธศาสนาอีก ๑ งาน คือ การพัฒนาพุทธมณฑลให้เป็นศูนย์กลางของพระพุทธศาสนาแห่งโลก

พระสงฆ์หลายแสนรูปทำงานหนักกันทั้งประเทศ แต่คนที่จะจับพระไม่เคยดูงานของพระสงฆ์เลย ?

ด้วยความงงของพระ และประชาชนที่อ่านข่าว เกิดความสับสน กังวล และกลัวกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้นกับพระสงฆ์รายวัน โดยไม่มีการแก้ข่าว หากการกล่าวหาพระนั้นไม่เป็นจริงในเวลาต่อมา สื่อจะกลายเป็นพื้นที่อันตรายที่ทำให้ประชาชนที่จะได้ประโยชน์จากพระพุทธศาสนาหายไป เมื่อมีการเผยแพร่สิ่งที่ไม่เป็นจริงอย่าต่อเนื่อง

และในที่สุด ผู้คนก็ไม่มีสติ สมาธิ และปัญญาเป็นเครื่องกั้นจิตเวลาเจอสิ่งกระทบให้ขุ่นข้องหมองใจ การทำร้ายกันและกันก็มากขึ้น เมื่อสงครามในใจของผู้คนเกิดขึ้นจากอวิชชา ความเกลียดชัง ความโกรธจะโหมกระพือ สงครามโลกก็เป็นเพียงปลายทางที่จะต้องเกิดตามมา เมื่อไม่ตัดไฟแห่งอวิชชาตั้งแต่ต้นลม ด้วยการให้โอกาสประชาชนเข้าถึงหนทางแห่งความสงบเย็นของพระธรรมด้วยการปฏิบัติธรรม หายนะก็ต้องเกิดขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ในอนาคต

เมื่อพระพุทธศาสนาไม่ได้ถูกบรรจุไว้ในหลักสูตรการศึกษาทุกระดับชั้น เพื่อเป็นฐานที่มั่นทางศีล สมาธิ และปัญญา พระพุทธศาสนาจึงถูกแยกออกมาจากใจของผู้คนทีละเล็กทีละน้อย จนอาจจะหายไปในวันหนึ่งเมื่อไปถามคนรุ่นใหม่ว่า นับถือศาสนาอะไร เขาอาจตอบว่า ไม่ได้นับถือศาสนาใดก็ได้

แล้วเมื่อนั้น พระพุทธศาสนาก็จะถูกผลักออกจากใจของผู้คน จนกลายเป็นเพียงสิ่งหนึ่งที่อาจจะถูกกล่าวร้ายไปต่างๆ นานา โดยไม่รู้ว่า พระพุทธศาสนามีคุณอนันต์เพียงใดตั้งแต่เกิดจนตาย คำสอนของพระพุทธองค์มีบริบทที่กว้างไกลมาก หยิบจับตรงไหนก็นำไปใช้ดับทุกข์ทางใจได้ตลอด เพียงคำว่า อนิจจังอย่างเดียว ก็ทำให้เห็นว่า ทุกอย่างมันไม่เที่ยงนะ เราไปยึดถือไม่ได้เลย เมื่อเข้าใจเพียงเท่านี้ การอภัยก็เกิดขึ้น หยุดการสร้างเวรกรรมต่อไป ปล่อยวางความทุกข์ชั่วขณะได้แล้ว

ท่านอาจารย์เจ้าคุณเล่าต่อมาว่า…

“อาตมาอยู่ที่นี่ เวลาเดินจงกรมตอนเช้าๆ บางทีก็ระลึกว่า เอ เมื่อชาติก่อนๆ เราอาจเคยเป็นคนหรือเป็นสัตว์แล้วถูกจับอย่างนี้บ้างไหม หรือ เราอาจจะเคยจับเขามาขังไว้บ้างไหม ทุกอย่างแม้เป็นเรื่องที่เราไม่อาจรู้ได้ แต่การอนุมานก็ทำให้คลายใจไปได้บ้าง หากเราเชื่อเรื่องกฎแห่งกรรม แม้ชาตินี้ไม่ได้ทำความผิดอะไร จึงต้องถูกจับมาอยู่ในนี้ ก็ทำให้เราต้องปรับตัว ปรับใจ ไม่ให้จิตตกไปกับสถานการณ์ที่กระทบกายใจเราโดยตรง” 

 เมื่อพระสงฆ์ผู้ปฏิบัติดีปฏิบัติชอบ ผู้ดำรงไว้ซึ่งพระพุทธศาสนา ถวายชีวิตบูชาพระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์ กลับถูกกล่าวหา… ถ้าไม่ใช่พระผู้ฝึกตนเคี่ยวกรำตนอยู่บนเส้นทางนี้มาตลอดชีวิตกว่า ๓๐ พรรษา ก็ไม่แน่ใจว่า จะทนทานต่อการถูกกระทำเช่นนี้หรือไม่ 

แต่ท่านและคณะสงฆ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ แม้จะถูกกล่าวหาไปในทางร้ายเพียงใด ท่านก็ได้แต่นิ่งเงียบ ก็จะไปทำอะไรได้เล่า ในเมื่อพระพุทธศาสนาถูกตีความคลาดเคลื่อนไปตามใจของผู้คนมาเป็นระยะเวลานาน ผลก็เป็นเช่นนี้

และนี่เป็นเหตุผลสำคัญว่า ทำไมเราจึงต้องช่วยกันดำรงไว้ซึ่งพระพุทธศาสนา ให้ประดิษฐานในใจของผู้คนตลอดกาลนาน…ก็เพราะแม้ทุกข์ที่สุดแล้ว พระธรรมก็ยังทำให้ใจสงบได้

มากไปกว่านั้น ท่านยังให้กำลังใจศิษย์ทุกคนเสมอที่มาเยี่ยมเยือน ไม่มีที่ใดที่จะกางกั้นพระธรรมอันเย็นใจจากครูบาอาจารย์ที่จะมอบให้ศิษย์ แม้ท่านจะถูกกักกันอิสรภาพให้อยู่ในพื้นที่อันจำกัดก็ตาม  อีกทั้งด้วยความที่เป็นพุทธบุตร ท่านกล่าวว่า ไม่ว่าอยู่ที่ไหน ก็ทำประโยชน์ให้ที่นั่น แม้กายและใจต้องประสบกับความทุกข์แสนสาหัส แต่ท่านก็ยังมีพลังที่จะให้กำลังใจผู้คนเสมอ ไม่ว่าเขาคนนั้นจะเป็นใคร และนี่ล่ะ คือ ครูที่แท้ คือพระแท้

ตอนนี้ท่านว่า เหมือนนกที่ติดบ่วง เมื่อก่อนเป็นพระอิสระ เป็นนกที่โผบินไปในท้อง แวะพักเกาะกิ่งไม้นั้น กิ่งไม้นี้ แล้วก็บินจากไป ไม่มีอาลัยอาวรณ์ แต่ตอนนี้ไปไหนไม่ได้

“แม้ที่นี่ไม่ใช่ที่ของพระ  ก็ต้องอยู่ให้ได้  นี่คือความทุกข์ที่สุดในชีวิตแล้ว ถัดจากนี้คือ ความตาย ใช่ นี่เอง ทำให้เห็นว่า ชาติปิ ทุกขา จริงๆ การเกิดเป็นทุกข์อย่างแสนสาหัส ถ้าไม่มีการเกิด ก็ไม่มีการตาย พระพุทธเจ้าทรงนำทางเราออกจากกับดักของการเกิดและการตายได้ และนี่คือหนทางที่เราจะเดินผ่านไปเช่นกัน

“อุดมการณ์ทางพระพุทธศาสนาก็คือการนี้ พาจิตที่ไร้นาม ไร้ตัวตนนี้ออกไปจากกองทุกข์ในสังสารวัฏ เราก็เดินตามรอยพระพุทธเจ้า พระองค์ตรัสรู้ อริยสัจจ์  ทุกข์ เป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ ใช่ พระองค์ไม่ทรงกล่าวหรอกว่า สุขสัจจ์ เพราะความสุขไม่มีอยู่จริง การบวชเป็นพระก็เพื่อการนี้ เพื่อดับทุกข์ในใจตนและช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นทุกข์ตามกำลังที่สามารถทำได้

ในขณะที่งานพระพุทธศาสนากำลังดำเนินไป พระเณรต่างมีทิศทางในการช่วยผู้คนดับทุกข์ในใจอย่างมีทิศทางตามหลักที่พระพุทธองค์ทรงวางไว้ พระอาจารย์ท่านก็ได้ทำหน้าที่โฟกัสให้ทิศทางชัดขึ้น กับหลักสูตรการเรียนการสอนพระพุทธศาสนาที่นำสมัย เหมาะกับทุกวัยให้ได้มีโอกาสฝึกสติ จนเกิดสมาธิและปัญญาในการแก้ปัญหาทุกข์ในใจตน กับกิจกรรมต่างๆ มากมาย สอนให้รู้จักบาป บุญ คุณ โทษ และความกตัญญู

ไม่ละเลยการสวดมนต์ ทำวัตรเช้า ทำวัตรเย็นแปลร่วมกัน เพื่อให้เข้าใจความหมาย เกิดสมาธิ และนำคำสอนของพระพุทธเจ้าไปใช้ได้จริงในชีวิตประจำวัน กับการอธิบายกุโศบายในการเกื้อกูลพระสงฆ์ที่จะทำให้เกิดสติ สมาธิ และปัญญาได้อย่างไรเช่นกัน ทุกอย่างเป็นหนทาง เป็นดั่งมาลัยธรรมอันงดงามที่พุทธบริษัทช่วยกันขับเคลื่อนธรรม “ทางสายกลาง” ที่ปรากฏในธัมมจักรกัปปวัฒนสูตร อย่างละเอียด เพื่อประโยชน์ตนประโยชน์ท่าน จนเข้าใจในที่สุดว่า ทุกอย่างเกิดขึ้นเป็นธรรมดา และก็ดับไปเป็นธรรมดา หามีตัวเราไม่  

การใส่บาตรในยามเช้า เพื่อลดละความตระหนี่ และฝึกตนให้ตื่นเช้าๆ เตรียมอาหารอันประณีตดูแลแม่พ่อ และถวายแด่พระสงฆ์เป็นการเกื้อกูลท่านในการบำเพ็ญจิตตภาวนา แล้วชาวบ้านก็ได้อาศัยท่านเป็นเนื้อนาบุญทั้งพิธีกรรมตลอดตั้งแต่เกิดจนตาย และสอนการบำเพ็ญจิตตภาวนาจนกว่าจะพึ่งตนเองได้ ดับทุกข์ในใจตนเองได้  พระสงฆ์ท่านก็เพียงอยู่ให้เป็น เย็นให้สัมผัส

การเดินจงกรมอีกเล่า ก็เพื่อให้มีสติในทุกย่างก้าวในชีวิตประจำวันมิใช่หรือ  การเดินอย่างมีสติ กำหนดรู้ ก็จะยิ่งทำให้อยู่กับปัจจุบันมากขึ้น ไม่หลงไปในความคิดในอดีต หรืออนาคต จนขาดสติในการดูทางที่กำลังเดินจนอาจเกิดอุบัติเหตุได้  

เมื่อมีสติ สมาธิก็อยู่ในนั้น ปัญญาก็ปรากฏ ทุกอย่างที่พระพุทธเจ้าวางไว้อยู่ในหลักไตรสิกขาทั้งสิ้น ศีล สมาธิ ปัญญา หลักการปฏิบัติตนตามอริยมรรคมีองค์แปด ที่ตั้งต้นด้วยสัมมาทิฐิ  ความเห็นชอบ ก็คือการเห็นตามความเป็นจริง เห็นอะไร ก็เห็น อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา นี่ไง ที่อาตมากำลังประสบอยู่ มันไม่เที่ยงจริงๆ ขณะที่มันไม่เที่ยง ก็เห็นความเที่ยงด้วย แต่ทั้งสองอย่างก็เกิด-ดับ ตลอดเวลา เป็นธรรมดา

ถ้าหากว่าสิ่งเหล่านี้คือ อุดมการณ์ทางพระพุทธศาสนา แล้วทำไมคำนี้จึงกลายเป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความหวาดระแวงไปได้ หากพระไม่มีอุดมการณ์ก็คงไม่สามารถที่จะครองตนในร่มกาสาวพัสตร์นานๆ  ได้ ก็ในเมื่อพระพุทธเจ้าทรงมีอุดมการณ์ในการขับเคลื่อนการเผยแผ่พระพุทธศาสนาอย่างมีระบบ แบบแผน และมีเป้าหมายอย่างชัดเจน และเรากำลังเดินตามนี้ จะเป็นสิ่งผิดหรืออย่างไร ในยุคสมัยนี้

หรือว่า คำว่า “หวาดระแวง” นี้เอง คือตัวปัญหา ไม่มี “ตัวบุคคล” ที่เป็นปัญหา มีแต่ “ความคิด” ไม่ดีของคนเท่านั้นที่เป็นปัญหา ข้อนี้ ทำให้ท่านให้สติปัญญาแก่ศิษย์เสมอว่า อย่าไปว่าใคร อย่าไปสร้างเวรกรรมต่อ อย่าไปกระทบกับใคร อย่าไปกล่าวโทษใคร หรืออย่าไปโกรธเกลียดใคร ที่เขาทำกับเราอย่างนี้ เราต้องให้อภัย และก้าวข้ามความโกรธเกลียดนี้ไปให้ได้

ใช่ เพราะท่านไม่มีความโกรธเกลียดใครในใจท่านจริงๆ แต่ท่านพูด ก็เพื่อจะให้สติแก่ศิษย์ ที่ยังมีความคิดวนไปเวียนมา เผลอขาดสติอยู่บ่อยๆ ให้กลับมาอยู่กับปัจจุบัน และเดินหน้า ให้สถานการณ์อันเลวร้ายนี้มองให้เห็นธรรม และเป็นธรรมให้ได้ เพราะแท้จริงแล้ว มนุษย์ไม่ได้เป็นศัตรูกัน แต่ความรู้ไม่เท่าทันกิเลสต่างหากที่ทำให้คนทำร้ายกันและกันได้

พระพุทธองค์ทรงประสบกับการถูกกล่าวร้ายมานับไม่ถ้วน ครูบาอาจารย์มากมายก็ประสบกับทางวิบากมิใช่น้อย ดังเช่น สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร) ผู้แปลและเรียบเรียง หนังสือ คัมภีร์วิสุทธิมรรค ซึ่งรจนาโดย พระพุทธโฆสเถระ อันเป็นพระคัมภีร์ที่มีความสำคัญมากในการถ่ายทอดพระธรรมคำสอนขององค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าอย่างลึกซึ้งถึงแก่น

ท่านอยู่ในยุคผู้คนกลัวคอมมิวนิสต์ แล้วท่านก็ถูกกล่าวหา และถูกจับ ก่อนหน้าที่ท่านจะถูกจับก็มีพระและฆราวาสถูกจับไปก่อนหน้านั้นหลายรูป หลายคน จากการเดินธุดงค์ไปอินเดีย ผ่านประเทศที่เป็นคอมมิวนิสต์ จนกระทั่งกลับไทยก็ถูกจับติดคุก โดยที่ไม่รู้ว่าทำไมจึงถูกจับ แล้วในที่สุดหลวงพ่อสมเด็จอาจท่านก็ถูกจับในที่สุด จะด้วยเหตุผลอะไรก็ตามที่ไปกล่าวหาท่านจนท่านต้องติดอยู่ถึงห้าปี ในเวลานั้นท่านเขียนกลอนไว้บทหนึ่ง อาตมายังจำได้ …

          ความร้ายในโลกล้วน     เหลือหลาย

รุมรอบรบใจกาย                       เกลื่อนแท้

สิ่งอื่นจักหักหาย                        หาห่อน มีฤา

เว้นแต่ความดีแก้                       กลับร้าย กลายดี

ไม่น่าเชื่อว่า ผ่านไป ๖๑ ปี ในปีพุทธศักราช ๒๕๖๑ ก็เกิดเหตุการณ์คล้ายๆ กับประวัติศาสตร์ที่เคยเกิดมาแล้ว นี่เอง

“อาตมาก็ไม่แปลกใจ นี้เป็นเพียงขีดหนึ่งในประวัติศาสตร์ที่เกิดซ้ำแล้ว ซ้ำเล่า จึงจำเป็นมากที่อุดมการณ์ทางพระพุทธศาสนาจากพระพุทธเจ้ากว่าสองพันหกร้อยปีจนถึงวันนี้ จะต้องได้รับการสานต่อเพื่อให้พระพุทธศาสนาดำรงอยู่คู่กับโลกใบนี้ตลอดไป เพื่อช่วยเหลือคนทุกข์ยากอย่างแสนสาหัสให้มีที่พึ่งทางใจต่อไป

“เพราะถ้าไม่มีพระธรรมเป็นเครื่องอยู่ในขณะนี้

จะมีกำลังใจที่จะมีชีวิตอยู่ต่อไปได้อย่างไรในนี้ ”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๔ “อุดมการณ์ทางพระพุทธศาสนา ” appeared first on Manasikul Online.

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ตอนที่ ๘๓ “ณ ดินแดนแห่งไฟที่ไม่เคยปิด”

ผู้เขียนเปิดบันทึกในวันที่ ๒๗ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑ “ไฟที่ไม่เคยปิด” เมื่อครั้งเดินทางไปเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณที่เรือนจำพิเศษ กรุงเทพฯ ในช่วง ๔๕๐ วันที่ถูกจำกัดอิสรภาพ ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาบนผืนแผ่นดินไทยในปีนั้น เป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงของพระพุทธศาสนาอันเป็นศาสนาประจำชาติอย่างเห็นได้ชัด เมื่อพระสงฆ์ถูกใส่ความจนนำไปสู่การจับกุมก่อนที่จะตกเป็นผู้ต้องหา ไม่รู้ว่า นี่เป็นส่วนหนึ่งในการทำลายพระพุทธศาสนาผ่านการทำลายพระสงฆ์ให้หมดความน่าเชื่อถือไปก่อนหรือไม่…ดังที่สมเด็จพระพุฒาจารณ์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) ตั้งข้อสังเกตไว้ว่า

“พระพุทธศาสนาเมืองไทยมีภัยรอบด้าน ซึ่งกำลังแทรกเข้ามาทุกรูปแบบ พระพุทธศาสนาอาจจะล้มครืนลงวันใดก็ได้ แต่พระก็ยังเหมือนปลาอยู่ในน้ำเย็น จึงตายใจว่า พระพุทธศาสนาตั้งมั่นเจริญรุ่งเรืองในเมืองไทย เลยไม่รู้สึกถึงความล่มสลาย ซึ่งกำลังใกล้เข้ามา”

แต่ก็เป็นบุญอย่างใหญ่หลวงที่ศาลสถิตยุติธรรม ยังดำรงความเป็นธรรมให้คณะพระเถระทั้งห้ารูป ยกฟ้อง และคืนความเป็นธรรมให้

ในเวลาต่อมา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงเป็นองค์เอกอัครศาสนูปถัมภก และทรงมีทศพิธราชธรรมอย่างเต็มเปี่ยม พระองค์ทรงถวายสมณศักดิ์คืนให้กับคณะพระเถระห้ารูปแห่งวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร ยังความปีติให้กับพระเถระและศิษยานุศิษย์ตลอดจนพุทธศาสนิกชนยิ่งนัก

ผู้เขียนเปิดบันทึกในวันที่ ๒๗ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑ ความว่า ในดินแดนแห่งไฟที่ไม่เคยดับ ท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอดเล่าว่า …

“ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น หรือว่า ใครต้องการจะให้เราเป็นอย่างไร ก็ตาม แต่ใจเราต้องเป็นอิสระ”

พระอาจารย์บอกว่า อิสระจากอะไร อิสระจากความโกรธ เกลียด อาฆาต พยาบาท เพราะสิ่งเหล่านี้เองที่จะสร้างภพชาติ ติดตรึงเราไว้กับวัฏสงสารมานานเท่าไรแล้ว     

วันนี้ ๑๒๖ ราตรีผ่านพ้น ในสถานที่อันจำกัด ไฟที่นี่ไม่เคยปิดในเวลากลางคืน แต่ก็ต้องจำวัด หลับตาพักผ่อน อยู่กับลมหายใจในปัจจุบันเพื่อเตรียมพร้อมที่จะเดินต่อไปให้ใจเป็นอิสระ แม้ยังไม่มีวี่แววว่าจะได้กลับออกไปข้างนอก แต่ก็ต้องมีความหวัง ไม่ใช่ความคาดหวัง แต่เป็นความหวัง  

 แม้ที่นี่ ไม่ใช่ที่ของพระอยู่ แต่ในเมื่อเขาจับมาอย่างไม่ถามสักคำ วิถีของพระก็ยังดำเนินต่อไป ปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอยู่ตลอดเวลา ทำให้พบว่า ธรรมะปรากฏในใจและทุกแห่งหนจริง ๆ     

เมื่อท่านนึกย้อนไปถึงการกล่าวหาที่รุนแรงคราวใด คำของสื่อที่โหมกระพือ กระหน่ำไปตามกระแส โดยมิได้ตรวจสอบความเป็นจริงก็แพร่กระจายราวไฟไหม้ฟาง  เมื่อท่านมองเห็นว่าทุกอย่าง ผู้คิดไม่ดี มีเจตจำนงบางอย่างที่ต้องการให้ผลเป็นเช่นนี้ และแม้ไม่มีใครสนใจที่จะถามหาความจริง ก็ไม่เป็นอะไร

“รอวันฟ้าเปิด สิ่งที่เกิดขึ้น แม้หนักหนาสาหัสเพียงใดในชีวิต โดนกระทบกายและใจโดยตรง ก็ไม่เป็นไร แต่จะไม่ให้สิ่งเหล่านี้มาทำให้ใจกระเทือน หรือหวั่นไหวได้ เพราะอาตมาไม่ได้เป็นอย่างนั้น ไม่ได้เป็นอย่างที่ใครกล่าวหา…”

แล้วท่านก็รำลึกถึงประวัติศาสตร์ใกล้ๆ และเล่าเรื่องราวของ “ครูบาศรีวิชัย” ให้ฟัง   

          ครูบาศรีวิชัย พระมหาเถระซึ่งเป็นที่รู้จักกันในฐานะผู้สร้างถนนทางขึ้นวัดพระธาตุดอยสุเทพราชวรวิหาร จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๗๗ นักบุญแห่งล้านนา ผู้สละชีวิตเพื่อมุ่งพระนิพพาน กับงานพระพุทธศาสนาทุกด้านอันอเนกอนันต์ แต่ก็ไม่พ้นการกล่าวหามากมาย จนกระทั่งถูกจับกุมถึงสามครั้ง

ตอนที่ท่านถูกจับไป พระธาตุดอยสุเทพยังสร้างไม่เสร็จ ชาวบ้านก็ถามว่า แล้วใครจะสร้างต่อ ท่านตอบว่า เดี๋ยวก็มีคนมาสร้างต่อเอง และในที่สุดท่านก็กลับมาสร้างพระธาตุดอยสุเทพจนสำเร็จ ในวันที่ฟ้าเปิด ความจริงก็ปรากฏ ท่านจึงอยู่ในใจของชาวเชียงใหม่และชาวไทยมาจนถึงทุกวันนี้

          พระอาจารย์ย้อนรำลึกไปไกลถึงพระถังซำจั๋ง หรือพระเสวียนจั้ง ออกธุดงค์ข้ามน้ำข้ามทะเลไปอาราธนาพระไตรปิฎกจากอินเดียในปีพุทธศักราช ๑๑๗๐ ระหว่างการจาริกธรรมในเอเชียกลางและเอเชียใต้ทั้งไปและกลับรวม ๑๙ ปี ท่านต้องเผชิญกับเส้นทางวิบากในการถูกจับกุมอยู่หลายครั้ง กว่าที่ประเทศจีนจะมีพระไตรปิฎกภาษาจีนที่จากนาลันทาในวันนี้ ก็มาจากความอุตสาหะพากเพียร ความศรัทธาอันแรงกล้าในพระพุทธเจ้าของพระถังซำจั๋ง หรือพระเสวียนจั้ง นั่นเอง

    ท่านเล่าต่อมาว่า…

“แม้อาตมาเป็นเพียงพระเล็กๆ ก็ตาม แต่มโนปณิธานความเป็นพระ ผู้ถวายชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนานั้นยิ่งใหญ่ ไม่เปลี่ยนแปลง”

หากพระพุทธศาสนาคือ ความเมตตากรุณา ท่านอาจารย์เจ้าคุณก็มีมากล้น ไม่ว่าจะกล่าวถึงพระพุทธศาสนาในมุมใด ท่านมีคำอธิบาย และการเป็นแบบอย่างที่ไม่ต้องพูด แต่ดูได้จากวัตรปฏิบัติอย่างงดงามของท่านในแต่ละวัน

การให้เวลาไปช่วยเหลือพูดคุยผู้ป่วยในโรงพยาบาล ความใส่ใจญาติโยมที่ใส่บาตรทุกเช้ารอบ ๆ วัด การศึกษาพระไตรปิฎกบาลีจนแตกฉาน จนถึงการสร้างพระไตรปิฎกให้ปรากฏในใจคนด้วยการบำเพ็ญจิตภาวนา การสนับสนุนศิลปินผู้สร้างงานพุทธศิลป์ให้กว้างขวาง การสร้างหลักสูตรพระวิทยากรเพื่อออกเผยแผ่พระพุทธศาสนาเพื่อให้ประชาชนนำไปใช้ในชีวิตแก้ปัญหาทุกข์สร้างสังคมสันติสุข ผ่านสถาบันพัฒนาพระวิทยากร

จากความเข้าใจในอริยสัจสี่ในการปฏิบัติส่วนตน การฝึกจิตในวิถีแห่งสติ สมาธิ จนเกิดปัญญามองเห็นตามความเป็นจริง การเดินจิตตามรอยอริยมรรคมีองค์แปดจนพบความสงบเย็นภายในใจ ท่านมองพระพุทธศาสนากับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมเป็นองค์รวม ท่านเห็นว่า เพราะเรามีวัฒนธรรม ประเพณีนี่แหละที่เป็นเปลือกห่อหุ่มแก่นพระพุทธศาสนาไว้ด้วยภูมิปัญญาแห่งบรรพชน ท่านจึงมุ่งการส่งเสริมวัฒนธรรมประเพณีและพิธีกรรมที่ห่อหุ้มแก่นไว้ไม่ให้สูญหายไปในวัดบ้านและวัดป่าในชนบท ตามวิถีชาวบ้านที่ก่อเกิดเป็นพลังแห่งศรัทธาในบวรพระพุทธศาสนาทุกอณู

ดังท่านเคยกล่าวเสมอว่า ทรายทุกเม็ด อิฐทุกก้อนที่ชาวบ้านช่วยกันนำมาสร้างโบสถ์วิหาร หากไม่ใช่ศรัทธาที่เกิดจากปัญญาที่เข้าใจความเป็นจริงของชีวิตคือเห็น อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตาในจิตแล้ว ใครเล่าจะสามารถสร้างเจดีย์สูงเสียดฟ้าได้ ใครเล่าจะสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ให้เราได้มีโอกาสกราบไหว้ได้  ใครเล่าจะสร้างเสนาสนะ ศาลาปฏิบัติธรรมกันแดดกันฝนไปจนถึงเมรุและห้องน้ำสาธารณะในวัดได้ 

         “เพราะศรัทธานั่นเอง ศรัทธาที่เกิดจากปัญญาที่สืบทอดมาจากบรรพชนโดยแท้”

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ท่านอาจารย์เจ้าคุณไม่เคยว่ากล่าวผู้ใด แม้ใครกระทำท่านอย่างไรก็ตาม ท่านไม่เคยเอ่ยคำพูดถึงชื่อบุคคลใดให้เสียหายแม้แต่น้อย  ท่านมีความศรัทธาต่อพระพุทธองค์ และมีความกตัญญูในองค์หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) พระอุปัชฌาย์ไม่เสื่อมคลาย

ท่านมักกล่าวว่า เกิดอีกอีกภพชาติก็จะขอเป็นศิษย์หลวงพ่อสมเด็จฯ ตลอดกาล มากกว่าความเมตตาที่พระอุปัชฌาย์มอบให้ท่าน คือ การให้โอกาสท่านสร้างสรรค์งานเผยแผ่พระพุทธศาสนา ซึ่งท่านเคยกล่าวว่า งานเผยแผ่พระพุทธศาสนานั้นบางทีก็เป็นงานที่อาภัพ เพราะไม่ว่าจะทำดีเพียงใดก็ตาม การถูกมองให้เป็นอีกอย่างซึ่งคาดไม่ถึง ในทุกยุคทุกสมัยที่บางคนอาจไม่เข้าใจย่อมมี เลยกลายทำให้งานด้านนี้ต้องสะดุดลง

กับงานสร้างพระเณรเพื่อเป็นพุทธบุตรในพระพุทธศาสนา เป็นภูมิคุ้มกันชีวิตให้ปลอดภัย การสร้างพระสงฆ์ให้กลับไปยังภูมิลำเนาเดิม เพื่อช่วยเหลือเกื้อกูลผู้คนในพื้นที่ ดังเช่น โครงการพระธรรมทูตอาสา ๕ จังหวัดชายแดนใต้ ที่หลวงพ่อสมเด็จฯ บุกเบิกไว้ งานการศึกษาบาลีและพระปริยัติธรรมที่ท่านกำลังทำวิจัยจากหลายๆ วัดที่ประสบความสำเร็จในการที่มีพระเณรมาเรียนจำนวนมาก และสามารถเรียนจบจนถึงชั้นสูง ๆ ไปจนถึงเปรียญ ๙ นั้นมีแนวทางอย่างไร ท่านก็เตรียมขยายระบบการศึกษาให้กว้างขวางขึ้น 

จนกระทั่งในวันที่ถูกจำกัดอิสรภาพปีกว่า ๆ ท่านก็ยังระลึกและมองไปในอนาคตว่าจะสานต่องานพระพุทธศาสนาอย่างไร เพื่อช่วยเหลือผู้คนให้กว้างขวางขึ้น แม้แต่ผู้คนที่ถูกจับกุมอยู่ก็ควรได้รับการศึกษาพระธรรม เพื่อนำไปแก้ทุกข์ให้กับตนเอง และสร้างสรรค์ชีวิตให้งดงามบนพื้นฐานแห่งศีล สมาธิ และปัญญา

ดังที่ท่านกล่าวว่า แม้งานเผยแผ่พระพุทธศาสนาทุกอย่างจะหยุดชะงักไปในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แต่ก็ไม่เป็นไร เริ่มต้นใหม่ได้ตลอดเวลา เพราะธรรมะจากพระพุทธเจ้าอกาลิโก เหนือกาลเวลา

“จะว่าไป ก็ไม่ใช่การเริ่มต้นใหม่ แต่เป็นการสานต่อให้พระพุทธศาสนาเจริญก้าวหน้ายิ่งขึ้น เพื่อให้ผู้คนได้เข้าถึงธรรมะด้วยตนเองให้มากขึ้น เพื่อให้ผู้คนมีเครื่องมือในการลดทอนความทุกข์ในใจตนเองด้วยพระธรรม ด้วยการปฏิบัติที่ศีล สมาธิ และปัญญา จนกว่าจะเข้าถึงธรรม มีธรรมครองใจ สามารถพึ่งตนพึ่งธรรมในใจตนเองได้ ก็จักปลอดภัยในสังสารวัฏ”

ท่านว่า อย่างน้อยในช่วง ๔๕๐ วัน ก็ทำให้ปลดภารธุระภายนอกลง และกลับมาทบทวน และทำภารธุระในจิตใจคือทำจิตให้หลุดออกจากความยึดมั่นถือมั่นในตัวตนอันละเอียดจะดีกว่า ซึ่งงานนี้ไม่มีใครทำให้ใครได้ ต้องทำเอง ขัดเกลาด้วยตนเอง  

“อาตมาจึงต้องอยู่ให้ได้ในนี้  ต้องอดทน และทนให้ได้ ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ในโอวาทปาติโมกข์ ว่า

“ขันติ ปะระมัง ตะโป ตีติกขา ขันติคือความอดกลั้น เป็นธรรมเครื่องเผากิเลสอย่างยิ่ง”

          “เมื่ออดได้ ทนได้ในทุกสถานการณ์  ความอดทนจะช่วยให้จิตคลายออก คลายออกจากความยึดติดในสิ่งทั้งปวง และที่สุด จิตก็จะเบาสบาย ใจก็เป็นอิสระ และนี้เองคือเครื่องอยู่ของสมณะที่เรียกว่า “สุขวิหารธรรม”

 ท่านอาจารย์เจ้าคุณเล่าต่อมาว่า แม้สภาพแวดล้อมไม่เป็นอิสระ แต่ใจต้องเป็นอิสระ ด้วยวิถีพระที่ผ่านมานั้น เป็นชีวิตอิสระที่สุด มีเสรีภาพที่สุดแล้ว เพราะไม่มีครอบ ไม่มีครัว จะทำอะไรก็ทำเพื่อพระพุทธศาสนา เพื่อสงเคราะห์ผู้คนอย่างเดียว ไม่มีประการอื่น

“เมื่อชีวิตอาตมาอุทิศตนให้กับพระพุทธศาสนาจะมีอะไรเป็นเครื่องข้องจิตอีกแล้ว  ตั้งแต่ออกบวชตั้งแต่อายุ ๑๓ ปี จนถึงวันนี้ผ่านไปสามสิบกว่าพรรษาแล้ว และต้องมาอยู่ในนี้ ถูกจำกัดสิทธิทุกอย่าง แต่ก็ไม่มีอะไรที่จะทำให้ความเป็นพระหายไปได้ และไม่มีอะไรที่จะมาสั่นคลอนจิตใจของอาตมาให้เป็นอื่นได้ และแม้กระทั่ง ความคิดไม่ดีกับใครก็ตาม สิ่งนี้ไม่มีอยู่ในจิตใจของอาตมาเลยแม้แต่น้อย”  

         “อาตมาตื่นตั้งแต่ตีสามกว่าๆ ลุกขึ้นมาสวดมนต์แผ่เมตตาให้กับทุกคน และออกมาเดินจงกรม อากาศที่นี่ก็เหมือนกับข้างนอก ใช่ มีลมพัดเย็นดี ก็เดินไปเดินมา ใคร่ครวญธรรม บางทีก็มีความคิดว่า ทำไมเขาจึงทำกับเราอย่างนี้ ไม่เข้าใจ เมื่อคิดวนไปมา ก็ต้องตั้งหลักใหม่ ไม่ต้องคิดว่า ทำไม แต่ต้องกลับมาคิดว่า  อยู่ตรงไหนก็ให้เป็นประโยชน์กับที่นั่น

          “เป็นเรื่องที่น่าแปลก เหมือนธรรมะจัดสรรให้ในห้องที่อยู่ด้วยกันมีเด็กวัยรุ่นนิสัยดี ๆ อยู่หลายคน และมีอยู่คนหนึ่งที่คอยดูแล คอยอุปัฏฐากตั้งแต่วันแรกจนถึงวันนี้ จริง ๆ เด็ก ๆ เหล่านี้ ใฝ่ดีมาก พอช่วงบ่ายตั้งแต่สี่โมงเย็นก็ต้องเข้ามาอยู่ในห้องแล้ว เขาก็คุยกันเรื่องการทำสมาธิ บางคนมีปัญหาก็มาปรึกษาบ้าง ก็ให้คำแนะนำไปบ้าง  

          ท่านบอกว่า การทำกุศลในพระพุทธศาสนาทำมาทุกอย่างแล้ว สร้างพระเจดีย์ สร้างพระพุทธรูปที่มีชีวิต คือ สร้างพระหนุ่มเณรน้อยให้มีแรงบันดาลใจ ในการฝึกปฏิบัติส่วนตนลดละกิเลส และช่วยเหลือผู้คนให้พ้นจากทุกข์เล็กน้อยใหญ่ตามกำลังก็ทำแล้ว  กิจการคณะสงฆ์ก็ทำมามากแล้ว สงเคราะห์ผู้คนก็มาก สิ่งที่ทำไปทั้งหมด เมื่อย้อนมองคราวใดก็ภูมิใจตลอดเวลา เป็นสิ่งที่ดีงามที่ฝากไว้ให้กับพระพุทธศาสนา

พระหนุ่มเณรน้อยมากมาย ที่เป็นลูกศิษย์ท่าน ล้วนรดน้ำพรวนดินสร้างเมล็ดพันธุ์ใหม่ ๆ ในการเกื้อกูลผู้คนไปทั่วในวิถีพระพุทธเจ้า ตามรอยบาทพระศาสดาทุกย่างก้าว  เพื่อให้เกิดความร่มเย็นในใจของผู้คนนี้เอง  ด้วยชีวิตนั้นมอบกายถวายชีวิตแด่พระพุทธเจ้าแล้ว เป็นทาสของพระพุทธเจ้า เป็นทาสของพระธรรม และเป็นทาสของพระสงฆ์ ใยจะต้องกังวลอะไรอีกเล่า

          ท่านอาจารย์เจ้าคุณกล่าวว่า เกิดอีกก็จะถวายชีวิตไว้ในพระพุทธศาสนาอีก เป็นพระไม่เปลี่ยนแปลง เพื่ออะไร ก็เพื่อให้ใจคนได้เกิดความร่มเย็น สันติ นี้เอง ไม่มีประการอื่นใดเลย

“ตอนนี้ ก็คิดว่าจะเขียนพระไตรปิฎกฉบับดับทุกข์ในคนข้างในนี้ได้ศึกษากัน เป็นการสร้างเจดีย์ธรรม ธรรมเจดีย์ให้กับคนที่นี่  “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” ก็เขียนแล้ว ถวายเป็นพระราชกุศลในหลวงรัชกาลที่ ๙ พระธรรมวินัยก็มีร่างไว้แล้วประมาณ ๗๕ เปอร์เซ็นต์  ก็ตั้งใจจะเขียนให้จบ และต่อด้วยพระสูตร อธิบายให้ครบ อ่านแล้ว ปฏิบัติเองได้จริง

          ท่านอธิบายว่า จริงๆ แล้ว พระวินัยเป็นเรื่องของศีล พระสูตรเป็นเรื่องของสมาธิ และ พระอภิธรรมเป็นเรื่องของปัญญา

“เราฝึกสติ สมาธิก็เพื่อให้เกิดปัญญาในการมองเห็นตามความเป็นจริง  การฝึกสติโดยอาศัยคำบริกรรม หรือไม่บริกรรมก็ตาม ให้กลับมามีความรู้ตัวอยู่กับลมหายใจ การฝึกสมาธิ เมื่อจิตสงบ ไม่ใช่ให้แช่อยู่กับความสงบนั้น เพราะถ้าแช่อยู่เช่นนั้น เวลามีอะไรมากระทบจิตใจจะตามรู้ไม่ทัน

“เช่นเดียวกัน  การฝึกสมาธิก็ไม่ใช่ว่า ไม่ให้คิด แต่ไม่ให้ฟุ้ง คือเมื่อมีสมาธิจะเห็นความคิด แล้วตัดความคิดฟุ้งออก  หรือไม่ปรุงต่อที่จะทำให้จิตเกิดทุกข์  แต่ให้คิดย้อนเข้ามาในกายใจจนเกิดปัญญา ให้เห็นตามความเป็นจริงว่าอะไรๆ ก็ไม่เที่ยงจริงๆ  

          “และยิ่งใคร่ครวญธรรมมากเข้าก็ยิ่งขอบคุณคนที่เขาทำร้ายอาตมา   ขอบคุณที่เขาช่วยกะเทาะกิเลสอย่างหยาบออกให้ โดยที่เราไม่ต้องทำเอง

          “เมื่อก่อนเราอาจมีคนชื่นชมมากมาย มีตำแหน่ง มียศ พอถูกกะเทาะไปหมด ไม่มีอะไรแล้วที่จะเป็นตัวตนหยาบๆ อีกแล้ว ก็รู้สึกสบายดีที่ไม่มีเราแบบนั้นที่คนอื่นมอบให้ แล้วเราก็เพลิดเพลินในสิ่งที่เขาฉาบทาให้  เมื่อมันถูกกะเทาะออกไป ใช่ ก็พบสุขวิหารธรรมภายในเลยทีเดียว เพราะไม่มีอะไรมารกรุงรังจิต ว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่ มันไม่มีแล้ว ความคิดก็ชัดเจนขึ้น ชัดเจนกับอนาคต วันหนึ่งเมื่อออกไป ก็คงไปอยู่ป่า อยู่วัดป่า หรืออยู่วัดบ้านเป็นหลวงตาสอนลูกหลานชาวบ้านให้เป็นคนดี ก็เท่านี้เองชีวิตหนึ่ง

          “ตอนนี้ก็คงจะเหลือแต่ตัวตนที่ละเอียดอยู่ข้างใน ซึ่งเป็นหน้าที่ของตัวเราที่ต้องขัดเกลาเอง ไม่มีใครมาทำแทนเราได้ละทีนี้ ”

          หรือนี่คือ หนทางที่ท่านจะบรรลุธรรม เมื่อย้อนดูชีวิตของท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอดตั้งแต่บรรพชาเป็นสามเณรน้อยอายุ ๑๓ ขวบ มีศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างแรงกล้า ขอโยมแม่ โยมพ่อบวชเรียนตั้งแต่เรียนจบประถมปีที่ ๖ ไม่กินข้าวกินปลาถ้าไม่ได้บวช จนเมื่อท่านได้บรรพชาเป็นสามเณรแล้ว โยมพ่อโยมแม่จะให้ลาสิกขา ท่านก็ขอไปอุปัฏฐากครูบาอาจารย์ในป่า 

บางขณะท่านต้องอยู่รูปเดียวในป่าใหญ่ เมื่อครูบาอาจารย์ต้องเข้าเมือง จากความกลัวป่า กลัวเสียงต่างๆ นานา จนพบความสงบในจิตและก้าวข้ามความกลัวที่สุดไปได้ จนกระทั่งป่าทั้งป่าเป็นของท่าน ท่านเป็นของป่า

ความเด็ดเดี่ยวของท่านตั้งแต่เป็นสามเณรน้อย ปรากฏออกมาในวัตรปฏิบัติอย่างเข้มข้น บางวันท่านเข้าไปนั่งสมาธิใต้ร่มไม้ใหญ่ ปักจีวรเก่าๆ ไว้กับไม้ แล้วเขียนตัวอักษรว่า “เขตอภัยทาน” เมื่อชาวบ้านเข้าป่ามาล่าสัตว์ แล้วเห็นท่านก็จะเกรง ไม่กล้าล่าสัตว์

นอกจากท่านเป็นของป่าแล้ว ท่านยังเป็นของญาติโยมด้วย ในบางวันสมัยที่ท่านยังเป็นเณรน้อย อยู่ลำพังเพียงผู้เดียว เสียงสวดมนต์ทำวัตรเช้า-เย็น ก็ไม่เคยจาง วัตรปฏิบัติดูแลเสนาสนะ ทำความสะอาด ซักจีวรให้ครูบาอาจารย์ ตักน้ำใส่ตุ่ม ถูกุฏิศาลา เป็นสิ่งที่ท่านทำไม่เคยขาดตกบกพร่อง ในบางวันญาติโยมผู้เฒ่าผู้แก่จึงอาสาไปอยู่เป็นเพื่อนท่านภาวนาในบางครั้ง ในวันโกน วันพระ เป็นต้น

ความชัดเจนในความเป็นพระ และหนทางที่จะเดินไปสู่ความหลุดพ้นในสังสารวัฏดำรงอยู่ในวัตรปฏิบัติของท่านทุกลมหายใจเข้าออกมาจนถึงทุกวันนี้ สามสิบกว่าพรรษาแล้ว แม้ถูกกล่าวหาและถูกจับมาก่อนไต่สวน ต้องถูกจำกัดพื้นที่ในดินแดนอันไม่ใช่ที่อยู่ของพระ แต่จิตของท่านเป็นพระ วัตรปฏิบัติก็เป็นพระ เป็นพระสุปฏิปันโนที่ลูกศิษย์กราบไหว้ได้อย่างเต็มหัวใจไม่เปลี่ยนแปลง

ผ่านไป ๑๒๖ ราตรีในเรือนจำกับความตกต่ำที่สุดในชีวิต ท่านว่า ถัดจากนี้คือ ความตาย  หากในขณะที่ยังมีลมหายใจ ก็ยิ่งทำให้จิตใจของท่านเข้มแข็ง ลูกศิษย์เกิดความมั่นคงในใจ จากธรรมะที่ปรากฎจากวัตรปฏิบัติของท่าน  เกิดศรัทธาในท่านมากยิ่งขึ้น ก็ยิ่งเร่งความเพียร เพราะชีวิตนี้สั้นนัก

การได้เกิดเป็นมนุษย์ และพบพระพุทธศาสนาบนผืนแผ่นดินไทย อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นเอกอัครศาสนูปถัมภก ทรงเต็มเปี่ยมไปด้วยทศพิธราชธรรม ทำให้พระพุทธศาสนามั่นคงบนผืนแผ่นดินไทยมาจนถึงทุกวันนี้ เพื่อดับร้อนในใจชาวไทย และชาวโลก ท่ามกลางไฟแห่งพายุของสงครามในหลาย ๆ ประเทศ ที่กำลังคุกกรุ่น ไม่ว่าจะเป็นปัญหาเรื่องคอร์รัปชันเชิงนโยบายในผู้นำรัฐบาลและนักการเมือง ดังเช่น เนปาล แผ่นดินเกิดของพระพุทธเจ้า ที่กำลังปั่นป่วนอยู่ในปัจจุบัน ซึ่งคนรุ่นใหม่ยอมรับไม่ได้อีกต่อไป

พระพุทธศาสนา คือ หนทางในการกลับมาทบทวนตัวเอง ฝึกตน จนกว่าจะพบทางออกแห่งอิสรภาพของชีวิตที่แท้จริง

ดังที่ท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอดได้เพียรปฏิบัติอย่างไม่ย่อท้อ เพราะท่านเป็นคนจริง เป็นพระแท้ ไม่หวั่นเกรงภัยภยันตรายใดๆ ที่กล้ำกราย ก็ในเมื่อท่านไม่ได้ทำความผิดอะไร ทำไมจะต้องเดือนร้อนใจเล่า    

ท่านกล่าวว่า ที่ติดคุกนี้ เพราะทำความดี ใช่ และในเมื่อทำความดีจนต้องติดคุกจะเกรงกลัวอะไรอีกเล่า

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๓ “ณ ดินแดนแห่งไฟไม่เคยปิด”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๓ “ณ ดินแดนแห่งไฟที่ไม่เคยปิด” appeared first on Manasikul Online.

ร้อยยี่สิบราตรี …๒๐ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑

ผู้เขียนกลับมาเปิดบันทึก เมื่อครั้งเดินทางไปเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอด พระราชกิจจาภรณ์ เมื่อครั้งที่ท่านถูกกล่าวหาโดยไม่มีความผิด จนถูกจองจำฟรี เป็นเวลาปีกว่าที่อยู่ในเรือนจำ หรือประมาณ ๔๕๐ วัน

ในบันทึก เริ่มต้นเขียนไว้ในช่วงที่ผ่านไป ๑๒๐ วันแล้ว วันนั้น ๒๐ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑ เมื่อได้ไปกราบเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณซึ่งถูกจำกัดอิสรภาพอยู่ที่นั่น ผู้เขียนก็ร่ำไห้อยู่ภายในใจ เหตุใด ครูบาอาจารย์จึงได้ถูกเข้าใจผิดมากมาย จนต้องถูกจับ…เป็นคำถามมาจนถึงทุกวันนี้ที่ยังไม่มีคำตอบ

หรือสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องอจินไตย ?

“อาจเป็นเวรกรรมในสังสารวัฏที่ไม่อาจล่วงรู้ได้ในชาตินี้” ท่านอาจารย์เจ้าคุณบอกกล่าวผ่านเสียงที่ออกมาทางโทรศัพท์ที่มีกระจกคั่น ที่นั่น เรือนจำพิเศษ กรุงเทพฯ

เมื่อมองย้อนกลับไป …

เป็นเรื่องที่เรียกว่า กลับตาลปัตรก็ไม่ผิดนัก เมื่อท่านพระอาจารย์ผู้สละชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนา บวชเรียนมาตั้งแต่เยาว์วัยจนถึงปัจจุบัน กว่าสามสิบพรรษา ต้องถูกจำกัดพื้นที่… พระสุปฏิปันโนผู้มีศีลาจาวัตรงดงามมาตลอดชีวิตในร่มกาสาวพัสตร์

ท่านเล่าให้ฟังในเวลาต่อมาว่า สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเพียงขีดหนึ่งในรอยน้ำ …

 ในประวัติศาสตร์ตั้งแต่สมัยพุทธกาลมาจนกระทั่งปัจจุบันล้วนเกิดเหตุการณ์ต่างๆ มากมายกับนักบวช พระผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ พระผู้เสียสละชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนา พระที่รักษาป่าต้นน้ำ พระผู้ช่วยเหลือเกื้อกูลสังคม มากมายมหาศาล ล้วนผ่านประสบการณ์เช่นนี้ การถูกจองจำทั้งๆ ที่ไม่มีความผิดจึงเกิดขึ้นได้ และเกิดมาแล้วทุกยุคทุกสมัย

          หรือนี่เป็นหนึ่งบททดสอบและการเปลี่ยนผ่านอีกครั้ง ทุกขสัจจ์สำหรับผู้จะหลุดพ้นจากกองทุกข์ทั้งปวงจึงเป็นเรื่องเสียดแทงใจเหนือคำบรรยายในเบื้องต้น แต่เมื่อเข้าใจและผ่านพ้นภาวะทุกข์กัดกินก็จะหลุดจางคลายไปออกจากจิตจนเป็นอิสระในที่สุด

แต่ในช่วงเวลาดังกล่าวที่กว่าจะผ่านคืนวันอันโหดร้ายมาได้ คืนวันที่มีแต่แสงนีออนแยงตา ไม่มีการดับไฟในนั้น แต่ขณะเดียวกันก็ไม่มีโอกาสเห็นแสงจันทรา

ท่านเล่าว่า ได้แต่เพียงกลับมาอยู่กับลมหายใจในปัจจุบันขณะ และมีความหวังดังคำตรัสของพระมหาชนกที่ว่ายอยู่กลางน้ำเชี่ยว ๗ วัน ๗ คืนว่า “บุรุษผู้เป็นบัณฑิต  ควรพยายามร่ำไป  ไม่ควรเบื่อหน่ายในกิจของตน… เพียรสู้ทนทำหน้าที่ของตนอย่างสุดความสามารถ  ย่อมจะประสบความสำเร็จแน่นอน”

          ท่านเล่าว่า ตั้งแต่ราตรีแรกจนถึงเวลาผ่านไป ๑๒๐ ราตรี ในช่วงแรก ตั้งแต่วันที่ ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๖๑ เป็นต้นมา เด็กวัยรุ่นคนหนึ่งที่อยู่ในห้องเดียวกันก็นำผ้าสามผืนมาปูให้ทุกวัน โดยทุกคนเมื่อเข้ามาอยู่ที่นี่ตั้งแต่วันแรกจะได้รับผ้าห่มคนละสามผืน ผืนหนึ่งไว้ปูนอน อีกผืนไว้หนุนนอน และอีกผืนไว้ห่มนอน  และตั้งแต่วันแรกจนถึงวันนี้  เด็กวัยรุ่นคนนั้นเขาได้ทำสิ่งนี้มาตลอดทุกวัน และทุกเช้า เขาจะไปนำข้าวต้มมาให้ฉันทุกวันเช่นกัน 

          จะว่าไป ชีวิตที่นี่กับชีวิตพระมีเพียงขีดบางๆ ที่กั้นไว้เท่านั้น หากมองเห็นความจริงแล้ว ทุกอย่างไม่ต่างกัน เหมือนมาธุดงค์ ท่านว่าอย่างนั้น

          ไม่มีใครรู้ว่า ในใจของท่านมีความทุกข์หรือไม่ แต่ข้างในนั้นเต็มไปด้วยคนทุกข์ทั้งกายและใจ ที่ค่อยๆ ทยอยมาปรึกษาท่านทีละคน ท่านเห็นว่า ธรรมะเท่านั้นที่จะช่วยคลายทุกข์ให้ผู้คนได้ ในพื้นที่อันจำกัดเช่นนั้น

ธรรมะจะช่วยให้เกิดความเข้าใจในความเป็นจริงของชีวิต การทำสมาธิ และการรับฟังความทุกข์ มีประโยชน์มากมหาศาลกับคนที่นี่ ท่านอาจารย์เจ้าคุณจึงเริ่มที่ช่วยพวกเขาตามกำลังเท่าที่ทำได้

ดังที่ท่านเล่าให้ฟังถึงเด็กวัยรุ่นกลุ่มหนึ่งที่มาปรึกษาเรื่องความสับสนในใจ ท่านก็ให้กลุ่มวัยรุ่นสทนากันถึงความทุกข์ของแต่ละคนที่ประสบ ไม่เพียงพูดคุยธรรมดา แต่ให้ฝึกสติ รับรู้ความรู้สึกอยู่กับลมหายใจเข้า-หายใจออกจนเกิดสมาธิแล้วพิจารณากาย-ใจ ตามหลักสติปัฏฐาน ๔ จนจิตใจสงบ ให้คิดอย่างรอบคอบ แล้วค่อยสนทนากัน จากนั้น เมื่อมีเวลาให้ฝึกสมาธิกันเองตามความสนใจของเขาตั้งแต่ตื่นจนถึงเข้านอนในแต่ละวัน

          ท่านเล่าว่า มีฝรั่งคนหนึ่งอยู่มานานแล้ว ไม่มีญาติมาเยี่ยมเลย ท่านเห็นแล้วก็เกิดความเมตตา ก็เป็นญาติให้ฝรั่งคนนั้น ซื้อสบู่แปรงสีฟัน ยาสีฟันให้ และสนทนากัน ก็ทำให้เขารู้สึกอบอุ่นใจขึ้นมาบ้าง ก็เลยทำให้อยู่กันจนเป็นเหมือนบ้านที่สอง ความรู้สึกกับผู้คนที่นี่เหมือนเป็นญาติ ทั้งผู้คุม ผู้ต้องขัง เราอาศัยอยู่ในบ้านเดียวกัน

แต่ก็นั่นแหละ ท่านเล่าว่า ที่นี่เป็นที่รวมของสรรพชีวิตของคนข้างนอกที่กระทำผิด พอมาอยู่ข้างในย่อมจะมีความกดดันมากเป็นธรรมดา แต่ธรรมะและความเข้าใจตนเอง เข้าใจผู้อื่นเท่านั้นที่จะช่วยบรรเทาความทุกข์จากความกดดันที่มากระทบใจในแต่ละวันได้  

          บางครั้งอาตมาก็รู้สึกว่า เราเป็นครึ่งพระ ครึ่งคน หรืออย่างไร ?   

          แต่อย่างน้อยที่นี่ก็มีเวลามากขึ้น  

มีเวลาทบทวน จนเกิดความชัดเจนขึ้นในใจทีละเล็กทีละน้อยมาโดยลำดับ มีเวลาทำสมาธิมากขึ้น เดินจงกรมมากขึ้น อ่านหนังสือธรรมะ อ่านพระไตรปิฎก และช่วยที่นั่นจัดทำห้องสมุดและหาทางที่จะนำพระไตรปิฎกเข้ามาในห้องสมุดของเรือนจำเพื่ออ่าน ศึกษา และหาทางที่จะช่วยเหลือผู้คนที่นี่ตามกำลัง   

“อนิจจัง” ใช่ ท่านบอก ทุกอย่างมันอนิจจังจริงๆ ขณะเดียวกันก็พบกับ “นิจจัง” ด้วย

อนิจจัง- นิจจัง ความไม่แน่นอน คือ ความแน่นอนจริงๆ ถ้าเราเข้าใจ ชีวิตมันก็มีเพียงเท่านี้ เกิดขึ้น ตั้งอยู่และดับไป ไม่มีอะไรคงทน      

ตลอดเวลากว่า ๑๐ ปีที่ผ่านมา ได้ทำงานให้หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร)

“อาตมาเขียนโครงการ เป็นร้อยๆ โครงการ จนมาถึงวันนี้ วันที่มาอยู่ในนี้ ช่างเป็นเรื่องประหลาดหรืออย่างไร กับโครงการมากมายเพื่อพระพุทธศาสนา กับการเผยแผ่พระพุทธศาสนาไปในทุกมิติ กับการเคลื่อนไปของพระหนุ่มในพื้นที่ทั่วประเทศทั้งสี่ภาคที่ได้ปลูกเมล็ดพันธุ์ลงไปและกำลังเติบโต ในการช่วยเหลือผู้คนในพื้นที่ให้ได้ธรรมะ จะต้องสะดุด หยุดชะงักลง”

แต่ไม่หรอก ทุกโครงการที่ท่านได้ทำ และพระสงฆ์ในแต่ละพื้นที่ได้ดำเนินการไปแล้ว ไม่ว่าจะเป็นค่ายพุทธบุตร หรือ การอบรมพระวิทยากร ฯลฯ ทุกอย่างได้รับการต่อยอดไปในทิศทางของพระภิกษุรุ่นใหม่แต่ละท่านในแต่ละพื้นที่ตามศักยภาพและปัญหาที่พบ โดยนำหลักสูตรธรรมประยุกต์ไปปรับใช้เพื่อช่วยเหลือเกื้อกูลผู้คนให้ออกจากความทุกข์น้อยใหญ่ตามกำลัง 

โครงการมากมาย ไม่ว่าจะเป็นโครงการช่วยเหลือผู้ประสบภัยน้ำท่วม โครงการสวดมนต์ข้ามปี และหลักสูตรการปฏิบัติธรรมมากมายที่เกิดขึ้น เป็นหลักสูตรที่ตอบโจทย์ปัญหาในพื้นที่อย่างมีทิศทางและเป้าหมายในการช่วยเหลือผู้คนให้ดับทุกข์ได้น้อยใหญ่ตามเหตุปัจจัย

ท่านบอกว่า เมื่อระลึกย้อนไปถึงสิ่งที่ทำมาก็ปีติทุกครั้งที่ได้ทำความดี ทำสิ่งที่งดงามฝากไว้ในพระพุทธศาสนา จนถึงวันนี้ ก็ต้อง อดทน และ ทนให้ได้

คำนี้ของท่านได้ส่งผ่านไปถึง โยมพ่อ โยมแม่ของท่านด้วย ที่ก็ประหลาดใจ แปลกใจเดียวกับท่านและลูกศิษย์ทุกคน ว่าทำไมท่านจึงไปอยู่ในนั้น

ท่านบอกว่า สามสิบกว่าปี ก็แทบไม่ได้กลับไปบ้านเลย แต่เมื่อท่านต้องประสบกับเหตุการณ์เช่นนี้ หัวใจ และความรู้สึกของคนเป็นพ่อแม่ก็ย่อมเป็นห่วงกังวลถึงลูกมากมหาศาล ว่าเกิดอะไรขึ้น แม้ว่าจะมอบชีวิตลูกให้กับพระพุทธเจ้า ให้กับพระพุทธศาสนาแล้วก็ตาม แล้วทำไมจึงต้องเกิดสิ่งนี้ขึ้น เป็นเรื่องที่ใครๆ ก็ไม่เข้าใจ โยมพ่อ โยมแม่ก็ไม่เข้าใจเช่นกันว่า พระลูกชายที่งดงามด้วยวัตรปฏิบัติมาตลอดชีวิตความเป็นพระไม่เคยด่างพร้อยในศีลาจาวัตรทำไมต้องไปอยู่ในนั้น  

สหธรรมมิก และพระลูกศิษย์ของท่านจึงแวะเวียนกลับไปบ้านโยมพ่อโยมแม่ของท่านเพื่อให้กำลังใจ และฝากคาถา ๒ คำนี้ไว้

“อดทน และ ทนให้ได้”

ผู้เป็นศิษย์เมื่อได้ยินคำนี้ ก็ต้องอดทน และทนให้ได้ เช่นกัน ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น

ท่านบอกว่า สิ่งที่โยมพ่อกับโยมแม่จะได้รับก็คือ ความแกร่ง

ใช่ เราก็ต้องแกร่งขึ้น จะมัวมาน้ำตาไหล เสียใจไม่ได้แล้ว เพราะทุกอย่างที่เกิดขึ้น …พระพุทธเจ้าตรัสว่า ถ้ามีใครมายิงลูกศรใส่เรา เราไม่ต้องไปถามหาคนยิง แต่ให้เรารักษาบาดแผลจะดีกว่า

นี่คือการให้อภัยครั้งยิ่งใหญ่ที่ต้องทำ และต้องทำให้ได้ด้วย

มโนปณิธานของท่านยังแจ่มชัด และชัดเจน ดังคำกล่าวของท่านบนหนังสือ “ทศชาติ” ที่ท่านเขียนว่า “ขุนเขาย่อมมีวันทลาย สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง แต่ปณิธานของมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง”

ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น ขอให้ตระหนักว่า นี้คือบททดสอบบารมี เพราะบางทีท่านอาจทำดีเกินไปหรืออย่างไร

บันทึกท้ายบท

ท่านอาจารย์เจ้าคุณพระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) เปิดตู้นิทรรศการเล็กๆ ให้สหธรรมมิก และศิษยานุศิษย์ได้ชมเรื่องราวที่ท่านเก็บรวบรวมไว้ในช่วง ๔๕๐ วันในเรือนจำ ซึ่งมีทั้ง ผ้าไตร จีวร สังฆาฏิ ที่ถูกปลดออกในช่วงเวลาที่ต้องเข้าเรือนจำ โดยมิได้เปล่งวาจาลาสิกขา รวมทั้งชุดขาวที่ประดุจไตร จีวร ที่ต้องสวมใส่ในช่วงนั้น อีกทั้งบันทึกซึ่งรวมเป็นเล่มในชื่อว่า “สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) ก็เขียนขึ้นในเรือนจำ โดยท่านบันทึกอยู่บนด้านหลังใบเสร็จอาหารที่มีญาติโยมซื้ออาหารไปถวายจากที่เรือนจำมีขาย และจากเศษกระดาษที่พอจะหาได้ ในนั้น และแล้วในที่สุดสัจธรรมก็ปรากฏ เมื่อท่านและคณะพระเถระทั้ง ๕ รูป ไม่ได้มีความผิดใดๆ ในที่สุด ศาลก็ยกฟ้อง คดีถึงที่สุดเมื่อวันที่ ๑๓ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๗

จากนั้น เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๖๗ ราชกิจจานุเบกษา ก็ประกาศพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์ ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังนี้

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๒ “อภัยทาน – บทเรียนแห่งชีวิต- ขีดหนึ่งในรอยน้ำ”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๒ “เพียงขีดหนึ่งในรอยน้ำ” appeared first on Manasikul Online.

ผ่านไปแล้วสำหรับ “โครงการบรรพชาพุทธศากยบุตร เฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ รัชกาลที่ ๑๐ สร้างมหาบารมีทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษ ไม่เปลี่ยนแปลง”

“Ordination Project for Novice monks in Honor of His Majesty: Building the Great Perfections of the Ten Virtues of a Bodhisattva, with the Unwavering Determination of a Great Man.”

ระหว่างวันที่ ๒๙ มีนาคม – ๑๙ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๖๘

ณ พุทธสถานฮ่องธรรม ฮ่องคำอิสาน ตำบลทุ่งไชย อำเภออุทุมพรพิสัย จังหวัดศรีสะเกษ

ติดต่อสอบถาม

พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ ประธานโครงการฯ

โทร. ๐๖๒-๓๔๖-๕๖๓๒

พระมหาติ่ง มหิสสโร,ดร. ประธานดำเนินงานฯ

ติดตามข่าวสารและกิจกรรมได้ทางเพจ

พุทธสถานฮ่องธรรม hongkham esaan

https://www.facebook.com/PhramahaTing

ขอน้อมธรรมโอสถจาก “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ตอน อัจฉริยภาพแห่งปัญญา ฝึกฝนอุปนิสัยพระมหาบุรุษ ตามรอยพระมโหสถบัณฑิต และ จากหนังสือ “ลูกผู้ชายต้องบวช” เขียนโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” มาศึกษาเรียนรู้เพื่อนำมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน

๕. พระมโหสถบัณฑิต

อัจฉริยภาพแห่งปัญญามหาบุรุษ

“เราพอใจที่จะบริโภคข้าวเปล่า

เพราะรู้ว่า กาลไหนควรทำความเพียรอย่างองอาจ เพื่อให้ยศเจริญ

ดุจความองอาจแห่งพญาราชสีห์

ท่านจะเห็นเราประสบความสำเร็จอีกครั้ง

ด้วยอานุภาพแห่งปัญญาของตน”

มโหสถชาดก เป็นชาดกที่พระพุทธเจ้าตรัสเล่าถึงเรื่องในอดีตชาติของพระองค์ เมื่อครั้งเกิดเป็นพระมโหสถ มหาบัณฑิตแห่งมิถิลานคร ทรงสมบูรณ์ด้วยปัญญานุภาพที่เลิศล้ำ ยากจะหาผู้ใดเสมอเหมือน สามารถแก้ปัญหาน้อยใหญ่ด้วยไหวพริบปฏิภาณ สามารถคาดการณ์อนาคต และปัญหาที่กำลังจะเกิดขึ้นได้อย่างแม่นยำ ทรงถึงพร้อมด้วยคุณธรรม เมตตาธรรม และความปรารถนาดีต่อผู้อื่น ทรงมีปณิธานที่จะบําเพ็ญ “ปัญญาบารมี” ตั้งใจที่จะแก้ไขปัญหาสังคม ช่วยให้เพื่อนมนุษย์  พ้นจากความทุกข์ ความเดือดร้อน ด้วยอัจฉริยภาพแห่งปัญญาของพระองค์

มโหสถชาดก ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต และอรรถกถา ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต

ขณะตรัสเล่าเรื่องพระมโหสถนั้น พระพุทธองค์ประทับอยู่ที่พระเชตวันมหาวิหาร อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี

วันหนึ่ง หมู่พระภิกษุออกจากสถานที่สําหรับทําสมาธิ มานั่งประชุมกันในอาคารสําหรับแสดงธรรม ต่างพูดคุยสนทนาสรรเสริญพระปัญญาบารมีของพระพุทธเจ้าว่า “พระพุทธเจ้ามีพระปัญญามาก  มีพระปัญญากว้างขวาง หมดจด ลุ่มลึก ประดุจแผ่นดิน มีพระปัญญาแหลมคม ฉับไว สามารถแก้คําที่ผู้อื่นกล่าวคัดค้านคําสอนได้อย่างเบ็ดเสร็จ ทรงทรมานเหล่าพราหมณ์  มีกูฏทันตพราหมณ์ เป็นต้น เหล่านักบวชปริพาชก มีสภิยปริพาชก เป็นต้น เหล่ายักษ์  มีอาฬวกยักษ์ เป็นต้น เหล่าเทวดา มีท้าวสักกเทวราช เป็นต้น เหล่าพรหม มีพกาพรหม เป็นต้น และเหล่าโจร มีองคุลิมาลโจร เป็นต้น ด้วยพระปัญญานุภาพของพระองค์ ทรงทําให้เขาเหล่านั้น สิ้นพยศ ให้ได้รับการบรรพชา ให้บรรลุมรรคผล พระบรมศาสดามีพระปัญญายิ่งใหญ่เช่นนี้”

ขณะนั้น พระบรมศาสดา เสด็จออกจากพระคันธกุฎี ตรัสถามเรื่องที่ภิกษุสนทนาค้างไว้  เมื่อพระภิกษุเหล่านั้นกราบทูลให้ทรงทราบ จึงตรัสต่อไปว่า “ภิกษุทั้งหลาย มิใช่แต่ในกาลนี้เท่านั้น ที่ตถาคตมีปัญญา แม้ในอดีตชาติ เมื่อญาณยังไม่แก่กล้า ยังบําเพ็ญบารมี เพื่อบรรลุพระโพธิญาณอยู่ ก็เป็นผู้มีปัญญาเช่นกัน” จึงตรัสเล่าเรื่องในอดีตชาติของพระองค์ ให้หมู่พระภิกษุสงฆ์ฟัง

บุพนิมิต

ในอดีตกาล มีพระราชาพระนามว่า “วิเทหราช” ทรงครองราชสมบัติในกรุงมิถิลานคร  แคว้นวิเทหะ พระองค์มีบัณฑิตคู่พระทัยเป็นคณะมนตรีประจําราชสํานักอยู่ ๔ คน คอยถวายคําปรึกษา  ว่าราชการแผ่นดิน คือ เสนกบัณฑิต ปุกกุสบัณฑิต กามินทบัณฑิต และเทวินทบัณฑิต

วันที่พระโพธิสัตว์ถือปฏิสนธิ พระเจ้าวิเทหราชทรงพระสุบินนิมิตในเวลาใกล้รุ่งว่า  เกิดเปลวเพลิงสูงใหญ่ ประมาณเท่ากําแพงพระนคร โหมลุกไหม้ขึ้น ที่มุมสนามหลวงทั้ง ๔ มุม  ท่ามกลางกองเพลิงใหญ่ทั้ง ๔ กองนั้น ได้เกิดเพลิงน้อยขึ้นกองหนึ่ง แสงเท่าหิ่งห้อย แล้วค่อย ๆ โหมลุกไหม้ โชติช่วง กลบแสงเพลิงทั้ง ๔ กองนั้น สว่างเจิดจ้าทั่วจักรวาล แต่ไม่มีสะเก็ดไฟ แม้เท่า เมล็ดพันธุ์ผักกาด ตกลงมาที่พื้นดิน เกิดอันตรายแก่ใคร ๆ ทั้งโลกมนุษย์ เทวดา มาร และพรหม  ต่างก็นําเครื่องบูชาต่าง ๆ มาบูชากองไฟนั้น ฝูงชนเดินไปมาระหว่างเปลวเพลิงนั้น ก็ไม่รู้สึกร้อน  ไม่ระคายแม้ขุมขน

พระราชา สะดุ้งตื่น ทรงเกิดความหวาดกลัว จึงเสด็จลุกขึ้น ประทับนั่ง ไม่สามารถบรรทม ต่อไปได้ ทรงครุ่นคิดถึงอันตรายที่จะเกิดขึ้นมากมาย จนรุ่งเช้า   

บัณฑิตทั้ง ๔ คน มาเฝ้าแต่เช้าตรู่ ทูลถามถึงการบรรทมของพระองค์ว่า หลับสบายดีหรือไม่  พระราชาจึงตรัสบอกให้ทราบถึงพระสุบินนิมิต อันเป็นเหตุให้พระองค์ไม่สามารถหลับลงได้  

เสนกบัณฑิตกราบทูลว่า “พระสุบินนั้น เป็นมงคลนิมิต ที่จะให้พระเกียรติยศของพระองค์แผ่ไพศาลไปทั่วทุกสารทิศ เนื่องจากบัณฑิตคนที่ ๕ จะเกิดขึ้นในแผ่นดินของพระองค์ บดบังรัศมี บัณฑิตทั้งหมด ส่วนบัณฑิตคนที่ ๕ เหมือนกองเพลิงที่เกิดขึ้นใหม่ โลกนี้ตลอดจนเทวโลก ไม่มีใคร มีปัญญาเสมอบัณฑิตนั้น”

พระเจ้าวิเทหราช ตรัสถามถึงที่อยู่ของบัณฑิตนั้น เสนกบัณฑิตกราบทูลพยากรณ์เหมือนตาเห็นว่า “เขาเพิ่งจะคลอดจากครรภ์มารดาในวันนี้”

ตั้งแต่นั้น พระราชาก็ทรงระลึกถึงคําพูดของเสนกบัณฑิต ตลอดมา

กำเนิดพระมโหสถบัณฑิต

ที่กรุงมิถิลานคร แคว้นวิเทหะนั้น มีหมู่บ้านอยู่ ๔ แห่ง ตั้งอยู่ประตูพระนครทั้ง ๔ ทิศ  ได้แก่

หมู่บ้านทักขิณยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศใต้

หมู่บ้านปัจฉิมยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศตะวันตก  

หมู่บ้านอุตตรยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศเหนือ  

และ หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม อยู่ประตูด้านทิศตะวันออก

ณ หมู่บ้านปาจีนยวมัชฌคาม ซึ่งตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออกของพระนคร มีบ้านเศรษฐีท่านหนึ่ง ชื่อ “สิริวัฒกเศรษฐี” ภรรยาของเศรษฐีนั้น ชื่อ “สุมนาเทวี” วันที่พระราชาทรงพระสุบินนิมิตนั้น เป็นเวลาเดียวกันกับพระโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ มาถือกำเนิดในครรภ์นางสุมนาเทวี และมีเทพบุตรอีก ๑,๐๐๐ องค์ มาเกิดในบ้านเศรษฐีคนอื่น ๆ ในหมู่บ้านนั้นด้วย

ครั้นเวลาผ่านไป ๑๐ เดือน นางสุมนาเทวี ได้คลอดบุตรชายผิวพรรณงามบริสุทธิ์ดุจทองคํา  

พระอินทร์ ทราบว่า พระโพธิสัตว์คลอดจากครรภ์มารดาในวันนี้ ประสงค์จะทําเชื้อสาย  พระพุทธเจ้า ให้เป็นที่รับรู้ของมนุษย์กับทั้งเทวโลกโดยทั่วไป จึงเสด็จมาด้วย อทิสสมานกาย ( อทิสสมานกาย หมายถึง กายทิพย์ที่ไม่มีใครสามารถมองเห็นได้) ที่ไม่มีใครเห็นพระองค์ ทรงวางแท่งโอสถทิพย์ ไว้ที่มือ ในขณะที่พระโพธิสัตว์คลอดจากครรภ์มารดา พระโพธิสัตว์ กําแท่งโอสถนั้นไว้

ขณะพระโพธิสัตว์คลอดนั้น มารดามิได้มีความเจ็บปวดทุกข์ทรมานเลยแม้แต่น้อย คลอดง่าย คล้ายน้ำไหลออกจากกระบอกกรองน้ำ

นางสุมนาเทวี เห็นแท่งโอสถในมือบุตร จึงเอ่ยปากถามอย่างอ่อนโยนว่า “ลูกได้อะไรมาจ๊ะ”  พลันนั้น นางก็แว่วได้ยินเสียงบุตรตอบว่า “โอสถจ๊ะ แม่” แล้วโอสถทิพย์ ก็ถูกวางไว้ในมือของเธอ พร้อมกับได้ยินว่า “แม่เอาโอสถนี้ ไปรักษาคนเจ็บป่วยเถิด” นางสุมนาเทวี รู้สึกยินดีเป็นอย่างยิ่ง จึงบอกเศรษฐีผู้เป็นสามี ซึ่งป่วยเป็นโรคปวดศีรษะมานานร่วม ๗ ปี

เศรษฐีคิดว่า เมื่อลูกคลอดจากครรภ์มารดา ได้ถือโอสถมาด้วย ทั้งพูดกับมารดาได้ในขณะเกิด  โอสถนี้น่าจะออกฤทธิ์ชะงัดนัก จึงเอาโอสถฝนที่หินบดยา แล้วทาที่หน้าผากนิดหนึ่ง อาการปวดศีรษะ  ที่เป็นมา ๗ ปี ก็หายเป็นปลิดทิ้งทันที ทําให้เศรษฐีดีใจมาก

เสียงเล่าขานถึงเรื่องที่พระโพธิสัตว์ถือโอสถมาเกิดด้วย ก็แพร่กระจายออกไปสู่สาธารณชน  อย่างกว้างขวาง คนเจ็บป่วย ต่างก็พากันหลั่งไหลมาบ้านเศรษฐีเพื่อขอยา อย่างไม่ขาดสาย  

ส่วนท่านเศรษฐี ก็เอาโอสถนิดหนึ่ง ฝนที่หินบดยา แล้วละลายน้ำ ให้คนเจ็บทา อาการเจ็บป่วย ก็หายเป็นปลิดทิ้งทันที คนที่หายจากโรค ต่างก็พากันสรรเสริญว่า ยาในเรือนท่านสิริวัฒกเศรษฐีออกฤทธิ์ได้ชะงัดมาก

ตามธรรมเนียมการตั้งชื่อบุตรธิดาสมัยนั้น นิยมนําชื่อปู่ย่ามาเป็นชื่อบุตร เพราะเชื่อว่าเป็นสิริมงคลกับเด็ก แต่เนื่องจากวันที่บุตรเกิด ได้ถือโอสถมาด้วย และโอสถนั้น ก็ออกฤทธิ์รักษาโรคได้อย่างชะงัดมาก สิริวัฒกเศรษฐี จึงไม่ได้ตั้งชื่อบุตรตามชื่อปู่ย่า แต่ตั้งชื่อว่า “มโหสถ” แปลว่า“ผู้เกิดมาพร้อมกับยาขนานใหญ่” ตามคําที่ชาวบ้านเรียกว่า “โอสถนี้ มีคุณมาก” โดยนําคําว่า มหา  ที่แปลว่า ใหญ่ กับคําว่า โอสถ ที่แปลว่า ยา มาผสมกัน

ท่านเศรษฐีคิดว่า บุตรมีบุญมาก นอกจากจะมีโอสถมาด้วย ยังพูดกับมารดาได้ ตั้งแต่แรกเกิด ไม่น่าจะเกิดมาคนเดียว จะต้องมีเด็กคู่บุญมาเกิดด้วย จึงให้สอบถามดู ก็ได้ข่าวว่า มีทารกเกิดวันเดียวกันถึง ๑,๐๐๐ คน เศรษฐีจึงให้เครื่องประดับและนางนมแก่เด็กทั้ง ๑,๐๐๐ คน ให้จัดงานมงคล แก่ทารกทั้งหมด พร้อมกับพระโพธิสัตว์ เมื่อพระโพธิสัตว์เจริญวัย ก็มีพวกเด็กทั้ง ๑,๐๐๐ คนนั้น  เป็นเพื่อนสนิท

ฉายแววมหาบัณฑิต

เมื่อมโหสถ อายุได้ ๗ ขวบ มีรูปร่างหน้าตางดงาม ขณะมโหสถเล่นอยู่กลางลานบ้านกับพวกเด็ก ๆ ได้มีช้าง และม้า เป็นต้น พลัดหลงเข้ามาเหยียบสนามเด็กเล่นกระจุยกระจาย บางครั้ง ถูกแดดแผดเผาก็ร้อน บางครั้งลมพัดแรง ข้าวของสําหรับเล่น ก็ปลิวกระจัดกระจาย ทําให้พวกเด็ก ๆ  หมดสนุก

วันหนึ่ง พวกเด็ก ๆ กําลังเล่นกันอยู่ ด้วยความสนุกสนาน เกิดฝนตกลงมาอย่างหนัก มโหสถมีเรี่ยวแรงมากกว่าเด็กคนอื่น ๆ ดุจพญาช้างสาร พอเห็นเมฆตั้งเค้าขึ้นเท่านั้น ก็วิ่งเข้าไปในศาลา หลังหนึ่งได้ทัน ส่วนเด็กคนอื่น ๆ วิ่งตามไปทีหลัง ต่างเปียกปอน ลื่นล้ม เหยียบเท้ากัน พลาดล้มหัวเข่าแตก ได้รับบาดเจ็บไปตาม ๆ กัน  

มโหสถ เห็นความลําบากของเพื่อนเล่น จึงคิดว่า ควรมีศาลาสําหรับเล่น เมื่อฝนตก แดดออก  จะได้ไม่ลําบาก จึงบอกให้พวกเด็ก ๆ สหาย นําเงินมาบริจาคสร้างศาลาคนละ ๑ กหาปณะ พวกเด็กก็ทําตามนั้น

มโหสถ ให้เรียกนายช่างมาออกแบบสร้างศาลาโดยให้เงิน ๑,๐๐๐ กหาปณะเป็นค่าจ้างนายช่างใหญ่ ขุดตอไม้ ปรับพื้นที่ให้เสมอ แล้วขึงเชือก วัดระยะ กะที่สร้างศาลา  

มโหสถ เห็นวิธีขึงเชือกของนายช่าง ไม่ถูกใจ จึงบอกว่า “นายช่าง ท่านอย่าขึงเชือกอย่างนี้  ควรขึงอย่างนี้” นายช่างบอกว่า “นายน้อย ข้าพเจ้า ขึงเชือกตามที่เรียนมา ถ้าขึงวิธีอื่นต่างจากนี้  ข้าพจ้า ไม่มีความรู้” เมื่อนายช่างไม่สามารถทําตามได้ มโหสถจึงกล่าวว่า “ถ้าไม่รู้แม้กระทั่งวิธีขึงเชือกแล้ว จะรับเงินเป็นค่าสร้างศาลาได้อย่างไร” จึงลงมือขึงเชือกเอง เชือกที่มโหสถขึงแน่นหนามาก เหมือนพระวิสสุกรรมเทพบุตร ( พระวิสสุกรรมเทพบุตร เป็นเทพนักออกแบบ อยู่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ) ขึง

มโหสถ ถามนายช่างว่า “ท่านสามารถขึงเชือกอย่างนี้ ได้ไหม” นายช่างตอบว่า “ทําไม่ได้ นายน้อย” มโหสถถามว่า “แล้วท่านทำตามที่เราบอกได้หรือไม่” นายช่างตอบว่า “ถ้าให้ทำตามที่บอก ก็สามารถทำได้” มโหสถจึงบอกว่า “ถ้าเช่นนั้น  ท่านจงทําตามสิ่งที่เราบอก” มโหสถ จึงออกแบบศาลาให้เป็นส่วน ๆ โดยให้มีห้อง ดังนี้

๑. ห้องสําหรับสตรีไร้ญาติ ใช้เป็นที่คลอดบุตร

๒. ห้องสําหรับสมณะและพราหมณ์ ผู้อาคันตุกะ มาพัก  

๓. ห้องสําหรับคฤหัสถ์ ผู้อาคันตุกะ มาพัก

๔. ห้องสําหรับเก็บสินค้าของพวกพ่อค้า ซึ่งเป็นผู้อาคันตุกะ ได้มาพัก

มโหสถ ออกแบบห้องแต่ละห้อง ให้มีประตูทางเข้าออกด้านหน้ามุข มีห้องสําหรับวินิจฉัยคดีความ และโรงธรรม มีสนามเล่นอยู่ตรงกลาง ครั้นศาลาเสร็จ ก็ให้จิตรกรเอก มาเขียนภาพจิตรกรรมฝาผนัง อย่างวิจิตร อ่อนช้อย งดงาม ตามจินตนาการของตน  

มโหสถ เป็นแม่งานควบคุมการก่อสร้างศาลาเอง ทุกประการ คิดว่า ศาลายังไม่งดงามพอ  จึงให้ขุดสระโบกขรณี ก่ออิฐล้อมรอบ มีเหลี่ยมมุมคดเคี้ยวไปมานับ ๑,๐๐๐ แห่ง มีท่าสําหรับลงอาบ นับ ๑๐๐ ท่า เต็มไปด้วยดอกบัว ๕ ชนิด ให้จัดสวนหย่อมไว้ริมสระ ปลูกต้นไม้นานาพันธุ์ ทั้งไม้ดอกไม้ประดับ ผลิดอกออกผลงดงาม

มโหสถ เริ่มใช้ศาลานั้น ตั้งโรงทาน ให้ทานสมณะและพราหมณ์ผู้ประพฤติธรรม และคนผู้เดินทางจรมาจากต่างแดน ผู้คนเป็นอันมาก ได้มาพักอาศัยศาลานั้น มโหสถนั่งในศาลา แนะนํา ผู้คน ให้รู้จักสิ่งที่ควรทํา และไม่ควรทํา เริ่มให้การวินิจฉัยคดีความต่าง ๆ  

กาลนั้น ได้เป็นเหมือนกาลเสด็จอุบัติขึ้นของพระพุทธเจ้า

ท่านสามารถ โหลดหนังสือ “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ฉบับ ญาณวชิระ ได้ที่

https://www.opm.go.th/opmportal/multimedia/2022/project/index.html

หลังจบ “โครงการบรรพชาพุทธศากยบุตร เฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ รัชกาลที่ ๑๐ สร้างมหาบารมีทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษ ไม่เปลี่ยนแปลง”

คณะผู้จัดทำโครงการได้รับความเมตตาจาก พระราชอุปเสณาภรณ์ , พระราชกิจจาภรณ์ , พระศรีคุณาภรณ์ และ พระครูสิริวิหารการ

ในการนี้ คณะสามเณรได้รับโอกาสในการเข้ากราบสักการะ และได้รับความเมตตาให้พำนักพักแรม รวมถึงอุปถัมภ์ภัตตาหารเช้าและเพลอย่างดียิ่ง

ทั้งนี้ คณะทำงานได้มีโอกาสถวายรายงานและสรุปผล “โครงการบรรพชาพุทธศากยบุตร เฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวฯ รัชกาลที่ ๑๐ สร้างมหาบารมีทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษ ไม่เปลี่ยนแปลง”

ในโอกาสเดียวกันนี้ พระราชกิจจาภรณ์ ได้เมตตามอบทุนการศึกษาและหนังสือ “ลูกผู้ชายต้องบวช” แก่สามเณร เพื่อใช้ในการศึกษาเล่าเรียนในลำดับต่อไป

จาก “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ถึง “ลูกผู้ชายต้องบวช” ณ พุทธสถานฮ่องธรรม ฮ่องคำอิสาน จังหวัด ศรีสะเกษ ๗. อัจฉริยภาพแห่งปัญญา ฝึกฝนอุปนิสัยพระมหาบุรุษ ตามรอยพระมโหสถบัณฑิต

The post จาก “ทศชาติ ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง” ถึง “ลูกผู้ชายต้องบวช” ณ พุทธสถานฮ่องธรรม ฮ่องคำอิสาน จังหวัด ศรีสะเกษ ๗. อัจฉริยภาพแห่งปัญญา ฝึกฝนอุปนิสัยพระมหาบุรุษ ตามรอยพระมโหสถบัณฑิต appeared first on Manasikul Online.

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค

พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎก

เล่มที่ ๒

[ดูความละเอียดมหาสติปัฏฐานสูตรจากพระไตรปิฎก ฉบับมหาจุฬา ฯ]

มหาสติปัฏฐานสูตร

ที่ตั้งแห่งสติสูตรใหญ่

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

             สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อกัมมาสธัมมะ แคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

          ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียวเพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม ๔ เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้ คือ สติปัฏฐาน ๔ ประการ

สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มี สัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

อุทเทส จบ

กายานุปัสสสนาสติปัฏฐาน

การพิจารณากาย

หมวดลมหายใจเข้าออก

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

             เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’

             เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’

             เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’

             เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจออก’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจออก’

             ภิกษุทั้งหลาย ช่างกลึง หรือลูกมือช่างกลึงผู้มีความชำนาญ เมื่อชักเชือกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกยาว’ เมื่อชักเชือกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกสั้น’  แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน

             เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’

             เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’

             เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’

             เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจออก’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจออก’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดแห่งลมหายใจ ในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับแห่งลมหายใจ ในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับแห่งลมหายใจ ในกายอยู่ หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิ อยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดลมหายใจเข้าออก จบ

หมวดอิริยาบถ

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง

                          ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’

                          เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืน’

                          เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่ง’

                          หรือเมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอน’

             ภิกษุนั้น เมื่อดำรงกายอยู่โดยอาการใดๆ ก็รู้ชัดกายที่ดำรงอยู่โดยอาการนั้นๆ

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณา เห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดอิริยาบถ จบ

หมวดสัมปชัญญะ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง

             ภิกษุทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ

             ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู

             ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก

             ทำความรู้สึกตัวในการครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร

             ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม

             ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ

             ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การนอน การตื่น การพูด การนิ่ง

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดสัมปชัญญะ จบ

หมวดมนสิการสิ่งปฏิกูล

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นกายนี้ ตั้งแต่

ฝ่าเท้าขึ้นไปเบื้องบน ตั้งแต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไป ด้วยสิ่งที่ไม่สะอาดชนิดต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้ มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้เล็ก อาหารใหม่ อาหารเก่าดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้นน้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

             ภิกษุทั้งหลาย ถุงมีปาก ๒ ข้าง เต็มไปด้วยธัญพืชชนิดต่างๆ คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง เมล็ดงา ข้าวสาร คนตาดีเปิดถุงยาวนั้นออก พิจารณาเห็นว่า ‘นี้เป็นข้าวสาลี นี้เป็นข้าวเปลือก นี้เป็นถั่วเขียว นี้เป็นถั่วเหลือง นี้เป็นเมล็ดงา นี้เป็นข้าวสาร’ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาเห็นกายนี้ ตั้งแต่ฝ่าเท้าขึ้นไปเบื้องบน ตั้งแต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยสิ่งที่ไม่สะอาดชนิดต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้ มีผม ขน เล็บ ฟัน หนังเนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้เล็ก อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือว่า ภิกษุนั้น มีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดมนสิการสิ่งปฏิกูล จบ

หมวดมนสิการธาตุ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นกายนี้ตามที่ตั้งอยู่ตามที่ดำรงอยู่โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้ มีธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลมอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้มีความชำนาญ ครั้นฆ่าโคแล้วแบ่งอวัยวะออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่สี่แพร่ง แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาเห็นกายนี้ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้ มีธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลมอยู่’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดมนสิการธาตุ จบ

หมวดป่าช้า ๙ หมวด

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง

             ๑. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้าซึ่งตายแล้ว ๑ วัน ตายแล้ว ๒ วัน หรือตายแล้ว ๓ วัน เป็นศพขึ้นอืด ศพเขียวคล้ำ ศพมีน้ำเหลืองเยิ้ม แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วง พ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๒. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้าซึ่งถูกกาจิกกิน นกตะกรุม จิกกิน แร้งทึ้งกิน สุนัขกัดกิน สุนัขจิ้งจอกกัดกิน หรือสัตว์เล็กๆหลายชนิดกัดกินอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบ เทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็น ธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณา เห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๓. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกยังมีเนื้อและเลือด มีเอ็นรึงรัดอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไป เปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะ อย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๔. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกไม่มีเนื้อ

แต่ยังมีเลือดเปื้อนเปรอะ มีเอ็นรึงรัดอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้นมีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไร ๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๕. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกไม่มี

เลือดและเนื้อ แต่ยังมีเอ็นรึงรัดอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้นมีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๖. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกไม่มีเอ็น

รึงรัดแล้ว กระจุยกระจายไปในทิศใหญ่ ทิศเฉียง คือ กระดูก มืออยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกเท้าอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกแข้งอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกขาอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกสะเอวอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกหลังอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกซี่โครงอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกหน้าอกอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกแขนอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกไหล่อยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกคออยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูก

คางอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกฟันอยู่ทางทิศหนึ่ง กะโหลกศีรษะ อยู่ทางทิศหนึ่ง แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบ ให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณา เห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๗. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งเป็นท่อนกระดูกสีขาว

เหมือนสีสังข์ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้ เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภาย

นอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรม เป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็น ทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๘. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งเป็นท่อนกระดูกกองอยู่ด้วยกันเกินกว่า ๑ ปี แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไป เปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะ อย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๙. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งเป็นกระดูกผุป่นเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้ เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วง พ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็น ธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณา เห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดป่าช้า ๙ หมวด จบ

กายานุปัสสนา จบ

เวทนานุปัสสนา

การพิจารณาเวทนา

           ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

            เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’

             เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’

             เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’

             เมื่อเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส’

            เมื่อเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’

             เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส’

             เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส’

             เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส’

             เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในเวทนาทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในเวทนาทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็น เหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในเวทนาทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘เวทนามีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ อย่างนี้แล

เวทนานุปัสสนา จบ

จิตตานุปัสสนา

การพิจารณาจิต

             ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

จิตมีราคะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’

             จิตปราศจากราคะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’

             จิตมีโทสะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’

             จิตปราศจากโทสะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’

             จิตมีโมหะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’

             จิตปราศจากโมหะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’

             จิตหดหู่  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’

             จิตฟุ้งซ่าน  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’

             จิตเป็นมหัคคตะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นมหัคคตะ’

             จิตไม่เป็นมหัคคตะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นมหัคคตะ’

             จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า’

             จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’

             จิตเป็นสมาธิ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’

             จิตไม่เป็นสมาธิ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’

             จิตหลุดพ้นแล้ว  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้นแล้ว’

             จิตไม่หลุดพ้น  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ พิจารณาเห็นจิตในจิต ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรม เป็นเหตุเกิดในจิตอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในจิตอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในจิตอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ อย่างนี้แล

จิตตานุปัสสนา จบ

ธัมมานุปัสสนา

การพิจารณาธรรม

หมวดนิวรณ์

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. เมื่อกามฉันทะ (ความพอใจในกาม) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า

‘กามฉันทะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อกามฉันทะภายใน ไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้น แห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และกามฉันทะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัด เหตุนั้น

             ๒. เมื่อพยาบาท (ความคิดร้าย) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาท

ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อพยาบาทภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และพยาบาทที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๓. เมื่อถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า

‘ถีนมิทธะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อถีนมิทธะภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และ ถีนมิทธะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัด เหตุนั้น

             ๔. เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุทธัจจกุกกุจจะ ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วย เหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้น ต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๕. เมื่อวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉา ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า

‘วิจิกิจฉาภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่ เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้น แล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และวิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่อย่างนี้แล

หมวดนิวรณ์ จบ

ธัมมานุปัสสนา

หมวดขันธ์

            ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า

            ‘๑. รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้

           ๒. เวทนาเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้

           ๓. สัญญาเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้

           ๔. สังขารเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นอย่างนี้

           ๕. วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕อยู่ อย่างนี้แล

หมวดขันธ์ จบ

หมวดอายตนะ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ทั้งหลาย คือ อายตนะภายใน ๖ และอายตนะภายนอก ๖ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อายตนะภายใน ๖ และ อายตนะภายนอก ๖ อยู่ อย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. รู้ชัดตา รู้ชัดรูป สังโยชน์ใดอาศัยตาและรูปทั้งสองนั้นเกิดขึ้น

ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้

             ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วย

เหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไป

อีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๒. รู้ชัดหู รู้ชัดเสียง สังโยชน์ใดอาศัยหูและเสียงทั้งสองนั้นเกิดขึ้นก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๓. รู้ชัดจมูก รู้ชัดกลิ่น สังโยชน์ใดอาศัยจมูกและกลิ่นทั้งสองนั้นเกิดขึ้น ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๔. รู้ชัดลิ้น รู้ชัดรส สังโยชน์ใดอาศัยลิ้นและรสทั้งสองนั้นเกิดขึ้น

ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วย เหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๕. รู้ชัดกาย รู้ชัดโผฏฐัพพะ สังโยชน์ใดอาศัยกายและโผฏฐัพพะ

ทั้งสองนั้นเกิดขึ้น ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๖. รู้ชัดใจ รู้ชัดธรรมารมณ์ สังโยชน์ใดอาศัยใจและธรรมารมณ์

ทั้งสองนั้นเกิดขึ้น ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อายตนะภายใน ๖และอายตนะภายนอก ๖ อยู่ อย่างนี้แล

หมวดอายตนะ จบ

หมวดโพชฌงค์

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ อยู่ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. เมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้นและความเจริญบริบูรณ์แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๒. เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๓. เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๔. เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้นและความเจริญบริบูรณ์แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๕. เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๖. เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๗. เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ อยู่อย่างนี้แล

หมวดโพชฌงค์ จบ

ภาณวารที่ ๑ จบ

หมวดสัจจะ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ทั้งหลาย คือ อริยสัจ ๔ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อริยสัจ ๔ อยู่ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

ทุกขสัจจนิทเทส

             ทุกขอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ ชาติ (ความเกิด) เป็นทุกข์ ชรา (ความแก่) เป็นทุกข์ มรณะ (ความตาย) เป็นทุกข์ โสกะ (ความโศก) ปริเทวะ (ความคร่ำครวญ) ทุกข์ (ความทุกข์กาย) โทมนัส (ความทุกข์ใจ) อุปายาส (ความคับแค้นใจ) เป็นทุกข์ การประสบกับ อารมณ์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์ การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

             ชาติ เป็นอย่างไร

             คือ ความเกิด ความเกิดพร้อม ความหยั่งลง ความบังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ชาติ”           

 ชรา เป็นอย่างไร

             คือ ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่า สัตว์นั้นๆ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ชรา”

             มรณะ เป็นอย่างไร

             คือ ความจุติ ความเคลื่อนไป ความทำลายไป ความหายไป ความตาย กล่าวคือมฤตยู การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทอดทิ้งร่างกาย ความขาดสูญแห่งชีวิตินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “มรณะ” 

โสกะ เป็นอย่างไร

             คือ ความเศร้าโศก กิริยาที่เศร้าโศก ภาวะที่เศร้าโศก ความแห้งผากภายในความแห้งกรอบภายใน ของผู้ประกอบด้วยความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่ง (หรือ) ผู้ที่ ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “โสกะ”

             ปริเทวะ เป็นอย่างไร

             คือ ความร้องไห้ ความคร่ำครวญ กิริยาที่ร้องไห้ กิริยาที่คร่ำครวญ ภาวะที่ร้องไห้ ภาวะที่คร่ำครวญ ของผู้ประกอบด้วยความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่ง (หรือ) ผู้ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ปริเทวะ”

             ทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ ความทุกข์ทางกาย ความไม่สำราญทางกาย ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญ เป็นทุกข์ อันเกิดจากกายสัมผัส

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกข์”

โทมนัส เป็นอย่างไร

             คือ ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดจากมโนสัมผัส

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า  “โทมนัส”

อุปายาส เป็นอย่างไร

             คือ ความแค้น ความคับแค้น ภาวะที่แค้น ภาวะที่คับแค้น ของผู้ประกอบด้วยความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่ง (หรือ) ผู้ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “อุปายาส”

             การประสบกับอารมณ์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ การไปร่วม การมาร่วม การประชุมร่วม การอยู่ร่วมกับอารมณ์อันไม่เป็นที่ปรารถนา ไม่เป็นที่รักใคร่ ไม่เป็นที่ชอบใจของเขาในโลกนี้ เช่น รูป เสียงกลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ หรือจากบุคคลผู้ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เกื้อกูล ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่ผาสุก ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่มีความเกษมจากโยคะของเขา

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การประสบกับอารมณ์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์”

             การพลัดพรากจากอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ การไม่ไปร่วม การไม่มาร่วม การไม่ประชุมร่วม การไม่อยู่ร่วมกับอารมณ์อันเป็นที่ปรารถนา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่ชอบใจของเขาในโลกนี้ เช่น รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ หรือกับบุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาความ เกื้อกูล ปรารถนาความผาสุก ปรารถนาความเกษมจากโยคะของเขา เช่น มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่สาว น้องสาว มิตร อำมาตย์หรือญาติสาโลหิต

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การพลัดพรากจากอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์”

             การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ เหล่าสัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ ขอเราอย่าได้มีความเกิดเป็นธรรมดา หรือขอความเกิดอย่าได้มาถึง เราเลย’ ข้อนี้ไม่พึงสำเร็จได้ตามความปรารถนา

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์”

             เหล่าสัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ฯลฯ

             เหล่าสัตว์ผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ฯลฯ

             เหล่าสัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดา ฯลฯ

             เหล่าสัตว์ผู้มีความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจและ ความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ต่างก็เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ ขอเราอย่าได้เป็นผู้มีความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาเลย และขอความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ อย่าได้มาถึงเราเลย’ ข้อนี้ไม่พึง สำเร็จได้ตามความปรารถนา

ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์   โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ เป็นอย่างไร”

             คือ รูปูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือรูป) เวทนูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์ คือ เวทนา) สัญญูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสัญญา) สังขารูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์ คือสังขาร) วิญญาณูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ)

             ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขอริยสัจ”

สมุทยสัจจนิทเทส

             ทุกขสมุทยอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ ตัณหานี้เป็นเหตุเกิดขึ้นในภพใหม่ สหรคตด้วยความกำหนัดยินดี เป็นเหตุเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ คือ กามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา

             ก็ตัณหานี้แหละเมื่อเกิดขึ้น เกิดที่ไหน เมื่อตั้งอยู่ ตั้งอยู่ที่ไหน

             คือ ปิยรูปสาตรูปใดมีอยู่ในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ปิยรูปสาตรูปนี้

เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ปิยรูปสาตรูปนี้

             อะไรเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก

             คือ จักขุเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิดก็เกิดที่จักขุนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่จักขุนี้ โสตะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโน เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่มโนนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนนี้

             รูปเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ ที่รูปนี้ เสียงเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กลิ่นเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รส เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธรรมารมณ์ เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธรรมารมณ์นี้ เมื่อตั้งอยู่  ก็ตั้งอยู่ที่ธรรมารมณ์นี้

             จักขุวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่จักขุวิญญาณนี้ เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่จักขุวิญญาณนี้ โสตวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูป

ในโลก ฯลฯ กายวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่มโนวิญญาณนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนวิญญาณนี้

             จักขุสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่จักขุสัมผัสนี้เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่จักขุสัมผัสนี้ โสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ  ฆานสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่มโนสัมผัสนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนสัมผัสนี้

             เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่เวทนาซึ่งเกิดจากจักขุสัมผัสนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่เวทนาซึ่งเกิดจากจักขุสัมผัสนี้เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่เวทนาซึ่งเกิดจาก มโนสัมผัสนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่เวทนาซึ่งเกิดจากมโนสัมผัสนี้

             รูปสัญญา (ความกำหนดหมายรู้รูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปสัญญานี้ เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่รูปสัญญานี้ สัททสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ คันธสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมสัญญานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมสัญญานี้

             รูปสัญเจตนา (ความจำนงในรูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปสัญเจตนานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปสัญเจตนานี้ สัททสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ

ธัมมสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมสัญเจตนานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมสัญเจตนานี้

             รูปตัณหา (ความอยากได้รูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปตัณหานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปตัณหานี้ สัททตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลกฯลฯ คันธตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมตัณหานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมตัณหานี้

             รูปวิตก (ความตรึกถึงรูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิดก็เกิดที่ รูปวิตกนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปวิตกนี้ สัททวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก  ฯลฯ คันธวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมวิตกนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมวิตกนี้

             รูปวิจาร (ความตรองถึงรูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิดก็เกิดที่ รูปวิจารนี้ เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่รูปวิจารนี้ สัททวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก  ฯลฯ คันธวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมวิจารนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมวิจารนี้

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขสมุทยอริยสัจ”

นิโรธสัจจนิทเทส

             ทุกขนิโรธอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ ความดับกิเลสไม่เหลือด้วยวิราคะ ความปล่อยวาง ความสละคืน ความพ้นความไม่ติด

             ก็ตัณหานี้เมื่อละ ละที่ไหน เมื่อดับ ดับที่ไหน

             คือ ปิยรูปสาตรูปใดมีอยู่ในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ปิยรูปสาตรูปนี้ เมื่อดับก็ดับที่ปิยรูปสาตรูปนี้

             อะไรเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก

             คือ จักขุเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่จักขุนี้ เมื่อดับก็ดับที่จักขุนี้ โสตะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนเป็น ปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่มโนนี้ เมื่อดับก็ดับที่มโนนี้

             รูปเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่รูปนี้เสียงเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กลิ่นเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธรรมารมณ์เป็นปิยรูป สาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อละ ก็ละที่ธรรมารมณ์นี้ เมื่อดับก็ดับที่ธรรมารมณ์นี้

             จักขุวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่จักขุวิญญาณนี้ เมื่อดับก็ดับที่จักขุวิญญาณนี้ โสตวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อละ ก็ละที่มโนวิญญาณนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่มโนวิญญาณนี้

             จักขุสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่จักขุสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่จักขุสัมผัสนี้ โสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อละก็ละที่มโนสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่มโนสัมผัสนี้

             เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่เวทนาอันเกิดจากจักขุสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่เวทนาอันเกิดจากจักขุสัมผัสนี้เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่ เกิดจากมโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่เวทนาอันเกิดจาก มโนสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่เวทนาอันเกิดจากมโนสัมผัสนี้

             รูปสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปสัญญานี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปสัญญานี้ สัททสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมสัญญานี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ธัมมสัญญานี้

             รูปสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปสัญเจตนานี้เมื่อดับ ก็ดับที่รูปสัญเจตนานี้ สัททสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมสัญเจตนาเป็น ปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมสัญเจตนานี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ ธัมมสัญเจตนานี้

             รูปตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปตัณหานี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปตัณหานี้ สัททตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมตัณหานี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ธัมมตัณหานี้

             รูปวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปวิตกนี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปวิตกนี้ สัททวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมวิตกนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ธัมมวิตกนี้

             รูปวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปวิจารนี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปวิจารนี้ สัททวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละก็ละที่ธัมมวิจารนี้ เมื่อดับก็ดับที่ธัมมวิจารนี้

            ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขนิโรธอริยสัจ”

มัคคสัจจนิทเทส

             ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้นั่นแล ได้แก่

             ๑. สัมมาทิฏฐิ (เห็นชอบ)             ๒. สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ)

             ๓. สัมมาวาจา (เจรจาชอบ)        ๔. สัมมากัมมันตะ (กระทำชอบ)

             ๕. สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ)   ๖. สัมมาวายามะ (พยายามชอบ)

             ๗. สัมมาสติ (ระลึกชอบ)            ๘. สัมมาสมาธิ (ตั้งจิตมั่นชอบ)

             สัมมาทิฏฐิ เป็นอย่างไร

             คือ ความรู้ในทุกข์ (ความทุกข์) ความรู้ในทุกขสมุทัย (เหตุเกิดแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธ (ความดับแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์)

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาทิฏฐิ”

             สัมมาสังกัปปะ เป็นอย่างไร

             คือ ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในการไม่พยาบาท ความดำริใน การไม่เบียดเบียน

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาสังกัปปะ”

             สัมมาวาจา เป็นอย่างไร

             คือ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูด ส่อเสียด เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการ พูดเพ้อเจ้อ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า  “สัมมาวาจา”

             สัมมากัมมันตะ เป็นอย่างไร

             คือ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการถือเอา สิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมากัมมันตะ”

             สัมมาอาชีวะ เป็นอย่างไร

             คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาอาชีวะ”

             สัมมาวายามะ เป็นอย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

             ๒. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

             ๓. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น

             ๔. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่

แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาวายามะ”

             สัมมาสติ เป็นอย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ

กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ฯลฯ

             ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ฯลฯ

             ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะมีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสติ

             สัมมาสมาธิ เป็นอย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก

มีวิจาร มีปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่

             ๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใส

ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติ

และสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่

             ๓. เพราะปีติจางคลายไป มีจิตเป็นอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะอยู่และเสวยสุขด้วยกาย (นามกาย) บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลาย

กล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’

             ๔. เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาสมาธิ”

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ”

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่

พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไร ๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อริยสัจ ๔ อยู่อย่างนี้แล

หมวดสัจจะ จบ

ธัมมานุปัสสนา จบ

อานิสงส์แห่งการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการ

             ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๗ ปี พึงหวัง

ได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทาน

เหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๗ ปีจงยกไว้บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๖ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๖ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๕ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๕ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๔ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๔ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๓ ปี พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๓ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๒ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๒ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๑ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๑ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๗ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๗ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๖ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๖ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๕ เดือน พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๔ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๓ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๓ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๒ เดือน พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๒ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๑ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๑ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอดครึ่งเดือน พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ภิกษุทั้งหลาย ครึ่งเดือน จงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๗ วัน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้ คือ สติปัฏฐาน ๔ ประการ เราอาศัยทางเดียวนี้แล้วจึงกล่าวคำดังพรรณนามา ฉะนี้

             เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิต ของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

มหาสติปัฏฐานสูตรที่ ๙ จบ

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

The post สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” appeared first on Manasikul Online.