ชวนอ่าน หนังสือ “สุดทางจงกรม”

สุดทางจงกรม

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )

เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒

เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๘

ท่านสามารถโหลดหนังสือ   “สุดทางจงกรม”

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )  กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่

สุดทางจงกรม

คำนำหนังสือ :

สุดทางจงกรม เป็นหนังสือเกี่ยวกับการปฏิบัติสมาธิในเบื้องต้น โดยอาศัยหลักสติปัฏฐาน ๔ เป็นแนวทาง เป็นภาคต่อจากเล่ม “สมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้าน ภาค ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสมาธิ” ที่ได้พิมพ์ไปแล้ว เมื่อปี พ.ศ. ๒๕๕๒

เนื้อหาในหนังสือเป็นการหยิบเอาข้อคิดจากการปฏิบัติมารวบรวมไว้ เพื่อเป็นแนวทางสำหรับผู้เริ่มสนใจในทางปฏิบัติเหมือนการทำแผนที่สภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติสมาธิ แล้วทำเครื่องหมายตรงจุดที่สำคัญเป็นสัญลักษณ์เอาไว้ ผู้เขียนใช้เวลาเรียบเรียงขณะถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑-๒๕๖๒ เป็นผลมาจากความผันผวนของเหตุบ้านการเมืองและการคณะสงฆ์ไทยในห้วงขณะนั้น รวมระยะเวลาที่ถูกขุมขัง ๔๕๐ วัน

ช่วงเวลานั้น เหมือนกำลังลอยคออยู่กลางทะเลลึก ทั้งยังต้องเผชิญกับคลื่นมหาสมุทรของพายุร้ายที่ถาโถมเข้ามาไม่หยุดหย่อน ท่ามกลางค่ำคืนที่มืดมิดไม่เห็นฝั่ง

“ความหวัง คือ แสงสว่างเดียวที่ยังหลงเหลืออยู่

แม้มองไม่เห็นฝั่งก็จะไปให้ถึงฝั่ง”

ในระหว่างนั้น ได้ใช้สมาธิภาวนาเป็นเครื่องดำรงอยู่ เพื่อเตรียมจิตให้พร้อมในการเผชิญหน้ากับความทุกข์เข็ญใด ๆ บรรดามี  ซึ่งกำลังรออยู่ข้างหน้า หลังออกจากการนั่งสมาธิในแต่ละวัน ได้บันทึกสภาวะจิตขณะนั้น ๆ เอาไว้ แล้วนำมาเรียบเรียงเป็นหนังสือ ชุด สมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้าน จนเสร็จสิ้นบริบูรณ์  อันเป็นการพลิกวิกฤติให้กลับเป็นโอกาสได้สานงานต่อ

เนื่องจากมีข้อจำกัดหลายอย่าง จึงทำให้การจดบันทึกและการเรียบเรียงหนังสือเป็นไปด้วยความยากลำบาก ต้องใช้วิธีจดบันทึกใส่ใบคำถามเกี่ยวกับปัญหาในทางคดีที่ทนายสอบถามเข้ามาบ้าง จดบันทึกใส่กระดาษสำนวนคดีบ้าง จดบันทึกใส่กระดาษใบนำส่งอาหารที่ญาติโยมส่งเข้ามาถวายบ้าง ตามแต่จะนึกอะไรขึ้นมาได้ และหยิบฉวยสิ่งใดทัน

ภาษาจึงดูกระท่อนกระแท่น กระโดดไปกระโดดมา ตามสภาวการณ์ที่เป็นไปในขณะนั้น

เมื่อนำมาเรียบเรียงเพื่อจัดพิมพ์เป็นหนังสือได้ปรับปรุงถ้อยคำและขยายความให้ชัดขึ้น แต่ก็พยายามคงสำนวนดั้งเดิมตามที่จดบันทึกเอาไว้ เพื่อรักษาร่องรอยความจริงแห่งธรรมที่เกิดขึ้นในภาวะขณะนั้น

หลายปีมาแล้ว ขณะเริ่มเข้ามาสนองงานพระอุปัชฌาย์ ผู้เขียนมีหน้าที่เป็นพระพี่เลี้ยงดูแลพระนวกะของสำนักวัดสระเกศ (ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๐ ) ต้องนำอ่านบทแห่งพระบาลีซ้อมคำขานนาคให้คล่องปาก ต้องโกนผมให้นาค ต้องนำประทักษิณเวียนรอบพระอุโบสถ ต้องนำวันทาสีมาและนำเข้าสู่มณฑลแห่งการอุปสมบทท่ามกลางหมู่สงฆ์จนสำเร็จเป็นพระภิกษุนวกะ ต้องนำพินทุ นำอธิษฐานจีวรบาตรบริขารเครื่องใช้สำหรับพระภิกษุ ต้องนำออกบิณฑบาตเช้าแรก ฉันภัตตาหารมื้อแรก และนำลงโบสถ์ทำวัตรสวดมนต์ตามกิจสงฆ์

หลังทำวัตรค่ำช่วงสามทุ่ม เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) จะนำพระภิกษุสามเณรในสำนัก ตลอดจนญาติโยมที่มาร่วมทำวัตรสวดมนต์ นั่งสมาธิเจริญภาวนาเป็นประจำทุกคืน สิ่งหนึ่งที่ได้พบเห็นในการทำหน้าที่พระพี่เลี้ยง ซึ่งต้องอยู่ใกล้ชิดกับพระนวกะตั้งแต่วันอุปสมบทจนถึงวันลาสิกขา คือ พระนวกะจะให้ความสนใจกับการนั่งสมาธิเป็นพิเศษ

ในช่วงเวลานั้นสังคมไทยได้เกิดประเด็นปัญหาเกี่ยวกับวิธีปฏิบัติสมาธิซึ่งมีความเห็นไม่ตรงกันหลายประการ โดยพุ่งเป้าไปที่การสอนสมาธิไม่ตรงตามคำสอนของพระพุทธเจ้า

ต่อมา เจ้าประคุณสมเด็จฯ  ได้ออกประกาศให้มีการจัดตั้งสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดขึ้นทุกจังหวัดทั่วประเทศ ให้มีการจัดทำหลักสูตรสมาธิโดยยึดตามหลักสติปัฏฐาน ๔ ผู้ที่เป็นเจ้าสำนักปฏิบัติธรรม สามารถถูกเสนอชื่อเข้าสอบความรู้เป็นพระอุปัชฌาย์ได้เป็นกรณีพิเศษ จะได้ดูแล อบรม ตักเตือน สั่งสอนสัทธิวิหาริกในสำนักของตนได้โดยตรง จากเดิมผู้ที่จะเป็นพระอุปัชฌาย์ต้องมีตำแหน่งทางการปกครองตั้งแต่เจ้าคณะตำบลขึ้นไป

อีกทั้ง เจ้าประคุณสมเด็จฯ  ยังผลักดันให้พระภิกษุชาวต่างชาติทำหน้าที่พระอุปัชฌาย์สามารถบรรพชาอุปสมบทกุลบุตรชาวต่างชาติได้เช่นเดียวกับพระสงฆ์ไทย เพื่อให้พระพุทธศาสนาหยั่งรากลึกลงในชนชาตินั้น ๆ โดยมีพระสุเมโธภิกษุ ปัจจุบัน ดำรงสมณศักดิ์ ที่ พระพรหมวชิรญาณ (โรเบิร์ต สุเมโธ) ลูกศิษย์หลวงพ่อชา วัดหนองป่าพง เป็นพระอุปัชฌาย์ชาวต่างชาติรูปแรก และเจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นผู้ลงนามในหนังสือรับรองความเป็นพระอุปัชฌาย์ด้วยตัวท่านเอง

การประกาศจัดตั้งสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดขึ้นทุกจังหวัดทั่วประเทศ โดยยึดตามหลักสติปัฏฐาน ๔ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาดังกล่าวข้างต้นด้วย

อาศัยเหตุที่ในเวลานั้น ผู้เขียนเกี่ยวข้องใกล้ชิดอยู่กับพระนวกะของสำนักวัดสระเกศ ต้องคอยตอบคำถามคลี่คลายข้อสงสัยทางพระพุทธศาสนาให้กับพระนวกะอยู่เสมอ ซึ่งก็หนีไม่พ้นหัวข้อเกี่ยวกับการนั่งสมาธิดังกล่าวนี้ด้วย  จึงตั้งใจเขียนหนังสือเกี่ยวกับสมาธิ เพื่อเป็นความรู้เบื้องต้นสำหรับพระนวกะที่สนใจในทางปฏิบัติ โดยแบ่งหนังสือออกเป็น ๓ ภาค  เพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจ ดังนี้

     ๑. สมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้าน ภาค ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสมาธิ

  ๒. สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ ภาค ปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐานสูตร)

  ๓. สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ ภาค ตรวจสอบผลของการปฏิบัติ (สามัญผลสูตร)

เนื้อหาของหนังสือได้นำเอาความรู้จากครูบาอาจารย์และสภาวะที่เกิดจากการปฏิบัติมาเรียบเรียงออกเป็นตัวหนังสือ ให้ใกล้เคียงกับสภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติให้มากที่สุด เท่าที่ภาษาตัวหนังสือจะสามารถถ่ายทอดออกมาได้  โดยได้นำเอามหาสติปัฏฐานสูตรซึ่งเป็นพระสูตรว่าด้วยวิธีปฏิบัติสมาธิ และสามัญญผลสูตรซึ่งเป็นพระสูตรว่าด้วยผลของความเป็นสมณะมาวางไว้เป็นหลักด้วย พระนวกะจะได้มีหลักในการตรวจสอบด้วยตัวเองว่า ส่วนไหนเป็นขั้นตอนการลงมือปฏิบัติ ส่วนไหนเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติ และส่วนไหนเป็นคำอธิบายเพื่อให้เกิดความรู้เกี่ยวกับสภาวะ

เมื่อเขียนสมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้านเสร็จลงในปี พ.ศ. ๒๕๕๒ คุณธนิต วิริยะรังสฤษฏ์ ซึ่งเข้ามาอุปสมบทเป็นพระนวกะอยู่คณะ ๗ วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ในเวลานั้น ได้นำไปจัดพิมพ์เผยแพร่ หลังจากนั้นผู้เขียนก็มีงานอย่างอื่นแทรกเข้ามา ด้วยเจ้าประคุณสมเด็จฯ ให้ไปช่วยดูแลงานในสำนักงานส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ ซึ่งเริ่มจัดตั้งขึ้นในปลายปี พ.ศ. ๒๕๕๑ จนล่วงเลยมาร่วม ๑๐ ปี จึงมีโอกาสเรียบเรียงหนังสือสมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ และสมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิตามที่ตั้งใจเอาไว้ โดยอาศัยช่วงเวลาที่ถูกคุมขังเป็นเวลาปีเศษดังกล่าว นั้น

บัดนี้ หนังสือสมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้านทั้ง ๓ ภาค ได้สำเร็จลงโดยบริบูรณ์สมดังมโนปณิธานแล้ว ขอพระสัทธรรมแห่งพระบรมศาสดาจงแผ่ไพศาลไปเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มวลมนุษย์ เหมือนฝนใน วสันตกาลหลั่งลงสู่พื้นแผ่นดินเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มวลสรรพชีวิตนั้น เทอญ“

สุดทางจงกรม

ข้อมูลหนังสือ : สุดทางจงกรม

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )

ผู้เขียน : พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร, วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ”

ปีที่เผยแพร่ : สิงหาคม ๒๕๖๘

ออกแบบปก และรูปเล่ม : พระมหาวรไกร กุญชนะรงค์

ภาพเขียนประกอบ : ทวิช สังข์อยู่

จำนวนหน้า : ๒๔๐ หน้า

ISBN : E-BOOK 978-616-93378-9-8

เผยแพร่โดย : สถาบันพัฒนาพระวิทยากร อาคารสันติวัคคีย์

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร เลขที่ ๓๔๔ แขวงบ้านบาตร

เขตป้อมปราบ กรุงเทพมหานคร ๑๐๑๐๐

อ่านเนื้อหาหนังสือบางตอน

สุดทางจงกรม

ขณะเดินจงกรม

ให้เท้าเป็นศูนย์กลางการรับรู้

ในการเดินจงกรมให้เท้าเป็นศูนย์กลางการรับรู้ของจิต ขณะที่เท้าเคลื่อนไปข้างหน้า ดูอาการเท้ากระทบพื้น ถ้าเส้นทางจงกรมมีพื้นที่พอเดินได้ระยะประมาณ ๓๐-๕๐ ก้าว หรือประมาณ ๒๐-๓๐ ก้าว ก็จะทำให้สามารถเดินแบบเร็วและดูการเคลื่อนที่ไปของเท้าได้ดี ถ้าพื้นที่มีจำกัด มีระยะเดินได้ ๑๐-๒๐ ก้าวก็เดินแบบช้า ให้เห็นทุกระยะของเท้า เห็นอาการขณะที่ส้นเท้ากำลังยกขึ้นจากพื้น กำลังเคลื่อนไปข้างหน้า กำลังกระทบพื้น รู้อาการที่เท้ากระทบพื้นว่า พื้นเย็น ร้อน อ่อนแข็ง อ่อนอย่างไร

พอเดินไปจนสุดทางเดิน ให้ยืนพิจารณารายละเอียดสรรพสิ่งที่อยู่รอบตัว พิจารณาอากาศ เสียงสิงสาราสัตว์ มองลึกเข้าไปในธรรมชาติของสิ่งที่อยู่รอบตัว มองลึกเข้าไปในอาการที่ลมพัดใบไม้ไหว ในสีของใบไม้แห้ง ในนกที่กำลังส่งเสียงร้องขับขาน ในขบวนมดที่กำลังช่วยกันขนอาหาร ในเสียงปลวกที่กำลังส่งเสียงสัญญาณบอกกันถึงตำแหน่งที่มีอาหาร

เราจะเห็นทุกสรรพสิ่งรอบตัวร้อยเรียงเชื่อมโยงเป็นปัจจัยซึ่งอาศัยซึ่งกันและกัน ในรูปการเกิดดับ

การเกิดดับของสิ่งหนึ่งเป็นผลต่อการเกิดดับของอีกสิ่งหนึ่ง และเราจะเห็นความมหัศจรรย์ของสรรพสิ่งอยู่ในรูปการเกิดดับ ให้ยืนนิ่งๆ ครู่หนึ่ง เหมือนยืนเฉยๆ ในความว่างเปล่า ไร้ตัวตน ไร้ชีวิต ไร้จิตใจ แต่มีกระแสความคิดไหลเวียน เพ่งพินิจความเป็นไปของธรรมชาติ ที่กำลังดำเนินไป

ขณะยืน ให้เท้าซึ่งปักหลักมั่นอยู่ที่พื้น เป็นศูนย์กลางการเรียนรู้การยืน ให้ทำความรู้สึกตัวในการยืน อาจลองโยกตัวไปมาทิ้งน้ำหนักลงไปที่เท้า ซ้าย-ขวา-หน้าหลัง เพื่อดูจุดถ่วงน้ำหนักของกายในอิริยาบถยืน ให้สังเกตการโยก และน้ำหนักที่ถ่วงยึดเท้าไว้กับพื้น จะเห็นกายในรูปยืนชัดเหมือนตุ๊กตาล้มลุก ความรู้สึกตัวในท่ายืนจะปรากฏเด่นชัดขึ้น

ให้เท้าเป็นศูนย์กลางของการรับรู้จิต ขณะยืน และให้อิริยาบถเป็นศูนย์กลางการรับรู้จิต ขณะเคลื่อนไหวร่างกาย เหมือนให้ลมหายใจเป็นศูนย์กลางการรับรู้จิต ขณะนั่งสมาธิ

ให้เท้าที่สัมผัสพื้นในจังหวะการก้าวเดิน และให้การเคลื่อนไหวอวัยวะทุกส่วนในขณะเดินเป็นศูนย์กลางการรับรู้ 

ในขณะเดินไม่จำเป็นต้องมีคำบริกรรมใดๆ  ก็ได้ เพราะเมื่อบริกรรมไปด้วยจะทำให้คำบริกรรมติดพ่วงมากับจิต ทำให้จิตมีภาระเพิ่มขึ้น การรับรู้การเคลื่อนไหวของเท้าก็ไม่ชัด จิตจะไม่จดจ่อสนใจอยู่กับความเคลื่อนไหวของเท้า จะพะว้าพะวงอยู่กับคำบริกรรม จึงไม่รู้อาการที่เป็นปัจจุบันขณะ ให้เดินแบบสบายๆ ตามธรรมชาติการเดินของแต่ละบุคคล เหมือนกำลังเดินเล่นไปเรื่อยตามท้องไร่ ท้องนา ตามป่าเขาลำเนาไพร ตามชายหาดทะเล หรือ ตามสวนสาธารณะ แต่กำหนดรู้การเคลื่อนตัวอยู่ตลอด

อย่าเดินแบบเกร็งๆ แข็งทื่อ เหมือนบังคับจังหวะการเดิน ไม่ต้องบังคับจังหวะการเดิน ให้เดินไปตามธรรมชาติของแต่ละบุคคล จะเร็วก็เร็วแบบสม่ำเสมอ และรู้อาการเร็ว เห็นอาการเร็วชัด จะช้าก็ช้าแบบสม่ำเสมอ และรู้อาการช้า เห็นอาการช้าชัด จะเร่งฝีเท้าเร็วหรือช้าก็ให้เร็วหรือช้าแบบสม่ำเสมอ เป็นไปตามจังหวะการเดินขณะนั้น

ข้อสำคัญให้การเดินเป็นศูนย์กลางการเรียนรู้จิตขณะเดิน

ความสำคัญของการเดินไม่ได้อยู่ที่คำบริกรรม แต่อยู่ที่มีความรู้สึกตัวในการเดิน ถ้าเรียกตามศัพท์ทางธรรมก็ว่ามีสติสัมปชัญญะในการเดิน ให้เดินเฉยๆ เหมือนคนเดินไปตามปกติ เดินก็รู้สึกว่าเดิน พอเดินไปจนสุดทางจงกรมด้านหนึ่งก็ให้ยืนอยู่ก่อน ยืนทำความรู้สึกตัวจนเห็นท่ายืนปรากฏเด่นชัดขึ้นมาจึงค่อยหมุนตัวกลับ พอหมุนตัวกลับแล้วก็ยืนอยู่อีก ทำความรู้สึกตัวจนเห็นท่ายืนปรากฏเด่นชัดขึ้นมาจากนั้นจึงเดินต่อไป เดินเฉยๆ เหมือนการเดินตามปกติ เหมือนเดินเที่ยวเล่น เหมือนเดินในชีวิตประจำวัน เพียงแต่ต่างกันที่ให้ทำความรู้สึกตัวว่าเดิน

เมื่อจิตหลุดออกจากเส้นทางจงกรม เลื่อนลอยหม่นเหม่อก็ไม่เป็นไร ให้เรียนรู้ความหม่นเหม่อเลื่อนลอยนั้น ค่อยๆ ตะล่อมจิตให้กลับเข้าสู่เส้นทางจงกรมอีกครั้ง ด้วยความเข้าอกเข้าใจจิต ให้มีความเมตตาต่อจิต และวางท่าทีเมตตาเอื้ออาทรต่อจิต เหมือนมารดาเอื้ออาทรต่อลูกน้อย ดุบ้าง ปลอบบ้าง อย่าตวาดจิต เดี๋ยวจิตจะเตลิด ให้ทำเหมือนคนเลี้ยงควาย ค่อยๆ ต้อนควาย เข้าสู่เส้นทางกลับเข้าคอก

แม้จะหลุดลอยออกนอกเส้นทางจงกรมไปกี่ครั้ง ก็สอนจิตว่า “ไม่เป็นไร เอาใหม่อีกครั้ง” แม้จิตจะหลุดลอยไป ก็ให้เริ่มต้นใหม่ทุกครั้ง ทุกครั้งที่ดึงจิตกลับมา จะเกิดการเรียนรู้ใหม่ๆ แล้วจะเกิดประสบการณ์ในการพลิกขณะจิตสู่เส้นทางจงกรมด้วยตัวเอง

อย่าเหนื่อยที่จะเรียกสติกลับมาสู่เส้นทางจงกรม อย่าเหนื่อยที่จะเปลี่ยนความคิดพลิกขณะจิตให้เกิดความรู้ตัวอยู่เสมอ

ขณะเดินจงกรม จิตเกิดความสงบ มีความรู้ตัวทั่วพร้อมอยู่กับการเคลื่อนไหวของเท้าที่กำลังก้าวไป บางครั้งจิตจะผุดความคิดขึ้นมา ก็ให้พิจารณา บางครั้งก็ผุดขึ้นมาเป็นคำถาม บางครั้งก็ผุดขึ้นมาเป็นคำตอบ บางครั้งก็ถามก็ตอบกันเองอยู่ภายในเป็นคู่ๆ สลับกันถามสลับกันตอบ บางครั้งก็ยกขึ้นมาเป็นการวิจัย วิเคราะห์ วิจารณ์ ขบคิด ตึกตรอง ว่า “สิ่งนี้น่าจะเป็นสิ่งนี้ สิ่งนั้นน่าจะเป็นสิ่งนั้น เป็นการตั้งคำถามเข้ามาที่กายใจ”

เมื่อเดินจงกรมไป บางครั้งก็จะมีธรรมบางอย่างผุดขึ้นมาให้พิจารณา การผุดความคิดเช่นนี้ ไม่ใช่ความฟุ้งซ่าน แต่เป็นลักษณะของการตรึกตรองธรรมอยู่ภายใน เป็นการยกธรรม คือ ความคิดขึ้นมาพิจารณา เมื่อความคิดเกิดขึ้นมา แค่เรารู้ว่าคิด จิตก็จะหยุดคิดทันที เพราะจิตถูกรู้แล้ว ถ้ายังไม่รู้ว่าคิด จิตก็คิดฟุ้ง เลื่อนลอยต่อไป

จำไว้ว่า ธรรมชาติของจิตจะคิด หรือปรุงแต่งอยู่ตลอด ถ้าจิตถูกรู้เสียแล้ว จิตก็จะหยุดคิดไปตามธรรมชาติของการถูกรู้ ถ้าจิตยังไม่ถูกรู้ก็จะคิด ถ้ารู้ทุกขณะจิตก็รู้ปัจจุบันขณะ สติก็บริบูรณ์

คิดแบบเลื่อนลอยกับคิดแบบพิจารณา เป็นคนละอย่างกัน

คิดแบบเลื่อนลอยเป็นความคิดแบบฟุ้งๆ เป็นความคิดต่อความคิด แม้คิดวนๆ ซ้ำๆ ก็ไม่รู้ว่าตัวเองคิด และความคิดนั้นก็จะเพิ่มอัตราความรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ กลายเป็นการก่อตัวของภูเขาความคิด ถ้าเพียงแค่ชั่วขณะที่เราตั้งใจว่าจะรู้ความคิด ภูเขาความคิดที่กำลังก่อตัวขยายอัตราความรุนแรงขึ้นอย่างรวดเร็วก็จะทะลายลง และจางหายไปทันที ต้องพลิกกลับความคิดแบบเลื่อนลอยมาเป็นความคิดแบบพิจารณา เมื่อรู้ตัวว่าคิดก็กลับความคิดแบบเลื่อนลอยมาเป็นความคิดแบบพิจารณา คือ เมื่อรู้ตัวว่าคิดอะไร คิดทำไมก็ยกความคิดนั้นขึ้นมาพิจารณา  เรียกว่า “ยกธรรมคือจิตขึ้นมาพิจารณา” จิตมีธรรมชาติคิด คิดสิ่งใด สิ่งนั้นก็จะดับ

ก่อนก้าวเดินให้ยืน ณ ที่สุดทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่ง ระลึกถึงคุณพระรัตนตรัยเข้ามาที่กายที่ใจ ระลึกถึงคุณครูบาอาจารย์ที่เคารพนับถือ ระลึกคุณบิดามารดาที่ให้เลือดเนื้อร่างกายมีชีวิตได้มาปฏิบัติธรรม สูดลมหายใจลึกๆ ให้เต็มปอดแล้วปล่อยออกมาจนสุดลมหายใจ สักสองสามครั้ง แล้วตั้งสติไว้ที่ฝ่าเท้าเก้าเดินออกไป

จงกรม เดินนานแค่ไหน

การเดินจงกรมมีคุณต่อการนั่งสมาธิ ยิ่งเดินนานก็ยิ่งทำให้นั่งสมาธิได้นาน ยิ่งเดินนานสมาธิก็ตั้งอยู่ได้นาน ส่วนการเดินจงกรมควรใช้เวลาเดินนานแค่ไหนนั้น ก็ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกาย ความอดทน ความสงบและความพอดีของแต่ละบุคคล

หากเดินจนเกิดความสงบแล้ว ไม่มีความพอดี เดินแล้วเดินอีกต่อเนื่องทั้งวันทั้งคืน ไม่ปล่อยให้จิตเปลี่ยนไปรับรู้อารมณ์อื่นบ้างก็เกินพอดี เรียกว่าหนักไปทางจงกรม จิตจะติดสุขในการเดิน ไม่อยากเปลี่ยนไปทำอย่างอื่น จิตจะแข็งทื่อ ไม่อ่อนนุ่ม ในที่สุดก็กลายเป็นเกร็งเคร่งเครียด ไม่เบิกบานจากภายใน หน้าตาก็ดูตึงๆ เครียดๆ อยู่ตลอด ต้องปรับให้จิตอ่อนนุ่ม เหมาะที่จะให้สมาธิเจริญงอกงาม เหมือนจะปลูกต้นไม้ก็ต้องพรวนดินให้ดินอ่อนนุ่ม ไม่แข้งกระด้าง เหมาะที่จะให้ต้นไม้ซึ่งยังเป็นเบี้ยเจริญงอกงาม

วิธีแก้การเดินเกินพอดี ให้ปรับไปนั่งสมาธิ หรือเปลี่ยนไปใช้อิริยาบถอื่นบ้าง เป็นการปรับสภาวะให้เกิดความพอดี จะเรียกว่าให้อิริยาบถสม่ำเสมอก็ได้ เมื่ออิริยาบถสม่ำเสมอก็จะเอื้อให้สมาธิเจริญอย่างสม่ำเสมอด้วย เหมือนดินแน่นดินแข็งเกินไปก็ทำให้ต้นไม้เจริญงอกงามได้ยาก เมื่อต้นไม้ไม่เจริญงอกงามก็ไม่ออกดอกออกผลตามที่ควรจะเป็นไปตามธรรมชาติ

แล้วนานแค่ไหนจึงจะเรียกว่าพอดี ?

ความพอดีของแต่ละบุคคลไม่เท่ากัน ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายและสภาวะจิตของแต่ละบุคคล สภาพร่างกายของบางคนมีความพร้อม ทั้งสภาพจิตใจมีความอดทนสูงก็เดินได้ทน

แต่ถ้าบางคนสภาพร่างกายและจิตใจไม่พร้อม ทำให้ความอดทนต่ำก็เดินได้ไม่ทน บางที ในวันนั้น อาจมีความลิงโลดใจ ดีใจจนเกินเหตุ ข่มความดีใจไม่ได้ จิตก็งุ่นง่าน พลุ่งพล่าน ไม่อยู่ในสภาวะพร้อมที่จะทำให้สมาธิได้เติบโต หรือวันนั้นไปหงุดหงิดใครมาก็มีความเดือดดานอยู่ข้างใน สมาธิก็ไม่ตั้งมั่น เวลานั่งสมาธิ ความดีใจเสียใจจึงติดพ่วงมากับจิต ทำให้ความอดทนต่ำก็เดินได้ไม่ทน

บางคนก็เกิดสมาธิเร็ว บางคนก็เกิดสมาธิช้า

แต่ไม่ว่าสมาธิจะเกิดเร็วหรือช้า ทั้งหมดก็เป็นธรรมดาของการปฏิบัติสมาธิ

สำหรับผู้ที่เริ่มฝึกเดินจงกรมจะใช้เวลาน้อยหรือมาก ก็ควรให้ได้ครั้งละไม่น้อยกว่า ๓๐ นาทีเป็นอย่างน้อย เพราะจะเป็นเวลาที่เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการเดิน และเริ่มสังเกตเห็นการเคลื่อนตัวของเท้าแจ่มชัดขึ้น เรียกว่า “รูป” ก็ชัด “นาม” ปรากฏ เพราะเริ่มมีอาการเมื่อยล้า เอ็นร้อยหวายรัดส้นเท้า กำลังเกร็งตัว มือและแขนที่จับยึดกันไว้ทางด้านหน้าหรือด้านหลัง กำลังยึดรัดแน่น

ส่วน “นาม” คือ ความรู้ที่รู้สึกนึกคิดในใจก็กำลังอ่อนล้า เราจะรับรู้อาการนั้นได้แจ่มชัด ความอยากหยุดหรืออยากเดินต่อ กำลังรบเร้าตั้งคำถามในใจ หากยกจิตขึ้นให้เบิกบานสว่างไสวอยู่ภายในก็จะสามารถเดินต่อไปได้ จนเท้าปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง สังเกตอาการหนักของเท้า อาการที่เท้ายกขึ้น และอาการที่เท้าวางราบกับพื้น สังเกตน้ำหนักของเท้าที่กดลงไปที่พื้น เดินจนเห็นเท้าบางเบาเหมือนปุยนุ่น ยิ่งเห็นอาการเหล่านี้ปรากฏแจ่มชัด ยิ่งเกิดความเบิกบานจากภายใน สว่างไสวอยู่ทุกก้าวย่างบนเส้นทางจงกรม

หากจมติดอยู่กับอาการนี้นานจนเกินไปก็จะทำให้ติดสุขในการเดิน ไม่อยากหยุดเดิน อยากจะเดินอยู่อย่างนั้นเรื่อยไป เช้า-สาย-บ่าย-เย็น จิตก็จะกระหวัดวนไปหาการเดินอยู่ตลอดเวลา

เรียกว่า “เดินเกินพอดี” ก็ปรับการเดินให้พอดี

ส่วนจะเดินนานแค่ไหนนั้นก็ให้เดินนานเท่าที่มีกำลังจะเดินได้ เมื่ออาการของเท้าปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง หรือปรากฏเหมือนเท้ามีอาการหนืดๆ เห็นความบางเบาของการเดินก็ระลึกไว้ในใจว่า “น่าจะพอดีแล้ว” ควรจะเตรียมตัวหยุด เพื่อปรับอิริยาบถเป็นนั่งสมาธิ ถ้าเดินแล้วเท้ายังไม่ปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง ก็ระลึกไว้ในใจว่า “ยังไม่พอดี” ก็เพิ่มความเพียรเข้าไป เดินต่อไป เร่งความเพียรขึ้นไปอีกจนถึงจุดพอดี

“จะนั่งก็นั่งให้พอดีๆ จะเดินก็เดินให้พอดีๆ”

จะเดินหรือนั่งแล้วให้จิตจมอยู่กับอารมณ์สงบเพียงอย่างเดียวไม่ได้ ต้องปล่อยให้จิตออกมารับรู้อารมณ์อย่างอื่นนอกจากความสงบบ้าง เพราะถ้าปล่อยให้จิตจมแช่นิ่งอยู่กับอารมณ์สงบเพียงอย่างเดียว สัญญาจะทรงจำไว้เพียงอารมณ์ความสงบ จิตก็จะรับรู้เฉพาะอารมณ์สงบเท่านั้น เมื่อต้องเจออารมณ์อย่างอื่น เช่น รัก ชอบ ชัง ฉุนเฉียว หงุดหงิด ขัดเคือง เป็นต้น ก็จะไม่รู้ ไม่คุ้นชิน เพราะไม่เคยรับรู้อารมณ์เช่นนี้มาก่อน ไม่เคยเพ่งพิจารณาอาการของอารมณ์นั้น ไม่เคยรู้การเกิด การเติบโต และการดับไปของอารมณ์นั้น

เมื่อต้องมาประสบอารมณ์แบบนี้เข้า รักชอบก็ปรุงแต่งจินตนาการหลงเตลิดไปอย่างแรง ไม่รู้ทัน

เกลียดชังก็ปรุงแต่งจินตนาการก็หลงไป ไม่รู้ทัน

จะยกตัวอย่างพอให้เห็นเป็นหลัก เหมือนเด็กถูกเลี้ยงดูอยู่แต่ในบ้าน จะไม่รู้โลกภายนอก วันหนึ่ง เมื่อต้องออกไปเผชิญโลกภายนอกก็กล้าๆ กลัวๆ ไม่องอาจที่จะเผชิญความจริงของโลก เพราะไม่มีความรู้อะไรเกี่ยวกับโลกภายนอก ไม่มีข้อมูล ไม่มีองค์ความรู้ว่า ถนนสายไหนมุ่งไปไหน สิ่งนี้ คือ รถยนต์ รถไฟฟ้า สิ่งนี้ คือ เครื่องบิน จึงเกิดความกลัว

บางคนกล้าเกิน ไม่รู้ถูกรู้ผิด ไม่รู้สิ่งใดเป็นคุณเป็นโทษ หลงทดลองสิ่งไม่ควรทดลองก็ถูกอารมณ์ดึงหลงเตลิด กลายเป็นเสียผู้เสียคนไป

จิตก็เหมือนกัน เมื่อฝึกให้รู้เพียงอารมณ์เดียว คือ รู้อารมณ์สงบ หลังจากที่ปักหลักมั่นอยู่กับความสงบจนเกิดความชำนาญแล้วก็ต้องให้เรียนรู้อารมณ์ต่างๆ บ้าง ปล่อยให้จิตอยู่กับชีวิตประจำวัน ให้จิตกระทบอารมณ์ และสังเกตความเปลี่ยนแปลงของจิตขณะกระทบอารมณ์ มันชอบไหม มันชังไหม มันขัดเคือง หงุดหงิด เดือดดานไหม ดูความเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ เป็นการดูเข้ามาที่กายใจ  ชอบก็เห็นชัด ชังก็เห็นชัด โกรธ หงุดหงิด ขัดเคือง เดือดดานก็เห็นชัด

ด้วยความที่จิตถูกฝึกถูกขัดเกลาด้วยพระกรรมฐาน ทำให้จิตละเอียด จิตจึงเร็วต่อการรับอารมณ์ กระทบกับอารมณ์ใดก็จะปรากฏชัดเหมือนผ้าถูกซักจนขาวสะอาด เปื้อนฝุ่นแม้เพียงเล็กน้อยก็มองเห็นได้ง่าย

ข้อสำคัญ อย่าปล่อยให้จิตติดอยู่กับอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง จนเป็นการปล่อยให้จิตแช่อยู่กับอารมณ์นั้นนานๆ จะหลงเสพติดอารมณ์เดิมจนจิตเคยตัว ต้องปล่อยให้จิตออกมากระทบอารมณ์ที่หลากหลายบ้าง เช่น เมื่อกระทบอารมณ์ขัดเคือง จิตก็จะปรุงแต่งไปทางหงุดหงิด ขัดเคือง ไม่ชอบใจ ขัดเคืองเรื่องใด สิ่งใด คนใดก็จะคิดปรุงแต่งวนๆ ซ้ำๆ ให้ฝึกรู้ความคิดนั้น อารมณ์นั้น เมื่อรู้แล้วจิตก็จะหยุดคิดปรุงแต่งไปทางขัดเคืองหงุดหงิด ให้ยกอารมณ์ขัดเคืองนั้นขึ้นพิจารณา ตั้งคำถามอยู่ข้างใน คิดทำไม หงุดหงิดทำไม อะไรทำให้หงุดหงิด เพื่อจะทำให้จิตได้เรียนรู้ว่า อารมณ์ขัดเคืองหงุดหงิดเป็นอย่างนี้ อารมณ์ไม่ถูกอกถูกใจ อารมณ์ชอบชังเป็นอย่างนี้

ถ้าเกิดขึ้นบ่อยๆ ก็ยกขึ้นพิจารณาบ่อยๆ ยิ่งพิจารณาบ่อยๆ ยิ่งทำให้จิตจดจำวิธีคิดแบบนี้ จากจดจำก็จะกลายเป็นความชำนาญในการเปลี่ยนความคิดแบบปรุงแต่ง มาเป็นความคิดแบบพิจารณา

เมื่อมองลึกเข้าไปในพฤติกรรมของจิตก็จะเห็นความวุ่นวายของจิต คือ ถ้าจิตคิดโดยไม่รู้ตัวว่าคิด จิตจะคิดปรุงแต่งวนซ้ำๆ แต่พอมีสติรู้สึกตัวว่าคิด และตั้งคำถามกับจิตว่า กำลังคิดอะไร จิตจะหยุดคิดทันที ถึงจะบอกจิตว่า “ลองคิดเรื่องนี้อีกที” จิตก็เฉยๆ เสียแล้ว ไม่คิดต่อ แต่พอเผลอไปสักหน่อย จิตก็จะไปทำเรื่องอื่นอีกแล้ว

เวลาดูจิตให้ดูจากการไขว่คว้าหา ดูจากความชอบ ความว้าวุ่น ความอยากยึดครอง ความไม่อยากให้เปลี่ยนแปลงหลุดลอยไป ดูจากความหงุดหงิด ขัดเคืองใจ ความโกรธา ความผูกใจเจ็บ ความอยากผลักไสออกไป

ให้พิจารณาอารมณ์เหล่านี้ เวลาเกิดขึ้น ขณะดำรงอยู่ และดับไป หลังจากความคิดเหล่านี้หายไป ความรู้สึกเปลี่ยนไปอย่างไร

การเดินจงกรม แม้จะฝึกเดินด้วยคำบริกรรม เช่น ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ พุทโธ หรือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ตาม แต่สุดท้าย เมื่อจิตรวมดวงมีอารมณ์เดียวอยู่กับก้าวย่าง ก็จะไม่มีคำบริกรรมใดๆ ติดพ่วงไปกับการเดิน ไม่มีตัวตนเราเขา จะมีแค่อาการเคลื่อนไหวเพียงอย่างเดียวเท่านั้นที่ปรากฏ

เมื่อไม่มีคำบริกรรมติดพ่วงมากับก้าวย่าง การเดินจึงเบาสบาย ไม่อึดอัด เพราะจิตไม่พะว้าพะวงไปกับบริกรรม

แม้ฝึกเดินตอนแรกอาจต้องอาศัยคำบริกรรมเพื่อหาที่ให้จิตยึด แต่พอฝึกเดินไปสักระยะ จนสามารถเดินได้โดยไม่จำเป็นต้องอาศัยคำบริกรรมก็จะเห็นเพียงอาการที่เท้าก้าวเดิน จะเกิดความเบิกบาน สว่างไสวอยู่ภายใน เหมือนเด็กที่ถูกสอนให้หัดเดิน ในช่วงแรกๆ ต้องอาศัยเครื่องช่วยพยุงเดิน แต่พอเดินได้เอง และรู้วิธีเดินด้วยตัวเองก็ไม่ต้องพึ่งเครื่องช่วยพยุงเดินอีกต่อไป จะรู้สึกว่าเครื่องช่วยพยุงนั้นเป็นภาระ ไม่อยากใช้อีกต่อไป หลังจากนั้นก็จะเดินตัวปลิว โดยไม่ต้องอาศัยเครื่องช่วยพยุงเดิน รู้แค่ว่าเดินได้แล้ว

การเดินจงกรมก็เช่นเดียวกัน คำบริกรรมมีความจำเป็นตอนฝึกเดินใหม่ๆ แต่เมื่อเดินมากเข้าจนรู้วิธีการเดินแล้ว จะรู้สึกอึดอัดกับคำบริกรรมที่ติดพ่วงไปกับทุกก้าวย่างที่เคลื่อนไป อยากจะรู้แค่อาการเดินก้าวไปของเท้าอย่างเดียวเท่านั้น มันเบาสบาย ไม่อยากมีคำบริกรรมมาคอยเป็นภาระของการเดิน

ในที่สุดจิตก็จะเพ่งรู้แค่อาการของเท้าเท่านั้น จะเห็นพื้นเป็นพื้น ก้าวเป็นก้าว ความรู้สึกเป็นความรู้สึก ความคิดเป็นความคิด จะเห็นอาการที่เท้ากระทบพื้น  แล้วเกิดการสั่นสะเทือนขึ้นมาจากฝ่าเท้าถึงบั้นเอว จนรู้สึกไหวถึงทรวงอก ยิ่งเดินมาก เดินนาน อาการเหล่านี้ก็ยิ่งปรากฏเด่นชัดขึ้น ในความรู้ตัวทั่วพร้อม

ให้เดินแล้วพิจารณาอาการนั้นๆ เรื่อยไป

เวลาเดินจงกรม แทนที่จะเห็นการก้าวเดินของเท้า แต่กลับเห็นภาพในอดีต ภาพในอนาคต  เห็นภาพบ้าน ภาพรถ  ภาพที่พอใจ ไม่พอใจ แสดงว่าไม่ได้อยู่กับการเดินอย่างเต็มที่  ทำอย่างไรจึงจะกลับมาอยู่กับการเดิน ทำอย่างไรกายกับใจจะมาอยู่ด้วยกัน

ที่จริง การเดินจงกรมท่านก็ไม่ได้บอกวิธีไว้ชัดเจนว่าต้องเดินแบบไหนอย่างไร ต้องใช้เวลานานเท่าใด บอกไว้แต่เพียงว่าให้เดินกลับไปกลับมา ไม่ส่งใจออกไปนอกเส้นทางจงกรม มีสติกำหนดไปที่เท้า ก้าวกลับไปกลับมา แล้วท่านก็บอกอานิสงส์ของการเดินจงกรมเอาไว้ว่า

การเดินจงกรมมากจะทำให้เดินทางไกลได้อึด ทำให้บำเพ็ญเพียรได้ทน ทำให้มีโรคน้อย อาหารที่กินเข้าไปก็ย่อยง่าย ทำให้นั่งสมาธิได้นาน และการเดินจงกรมยังเป็นวิธีแก้ง่วงได้ด้วย ตามที่พระพุทธเจ้าสอนพระโมคคัลลานะเอาไว้

ส่วนวิธีเดินจงกรมที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันก็มีหลายวิธี ไม่ว่าจะเป็นวิธีดูการก้าวไปของเท้าที่กำลังเคลื่อนไป วิธีใช้คำว่า “ซ้ายย่างหนอ ขวาย่างหนอ ฯลฯ” และวิธีใช้คำว่า “พุทโธ” เป็นคำบริกรรมกำกับไปพร้อมกับการเดิน  ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันอยู่โดยทั่วไป ขึ้นอยู่กับว่าครูบาอาจารย์ท่านให้ฝึกรูปแบบไหนวิธีใดแล้วได้ผลและตรงกับอัธยาศัยผู้ปฏิบัติก็เป็นอันใช้ได้ทุกวิธี

นอกจากนั้นยังมีอีกวิธีที่หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจาย์(เกี่ยว อุปเสโณ) วัดสระเกศเคยแนะนำให้ลองนำไปฝึก คือ ใช้คำว่า “อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา”  เป็นคำบริกรรมกำกับไปพร้อมกับการก้าวเดิน ปฏิบัติแล้วทำให้ความเบื่อหน่ายในสังขารปรากฏง่าย ท่านว่า เป็นวิธีที่คณะกุฏิฯ  ใช้กันมาในสำนักวัดสระเกศ

เวลาเดินไปสุดปลายทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่งก็หยุดยืนครุ่นคิดพิจารณาถึงความไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลาย กายใจก็ไม่เที่ยง สรรพสิ่งรอบตัวก็ไม่เที่ยง ครุ่นคิดพิจารณาความไม่เที่ยงของสรรพสิ่งที่ถักทอเชื่อมโยงถึงกันซึ่งกำลังเกิดอยู่รอบตัว จากนั้น จึงก้าวเดินกลับไปกลับมาอีก แล้วหยุดยืนที่สุดปลายทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่งครุ่นคิดพิจารณาถึงความไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลาย จะทำให้ความรู้สึกตัวทั่วทั้งกายเด่นดวงลุกโพรงขึ้นได้ง่าย

วัดสระเกศมีคณะสำหรับปฏิบัติพระกรรมฐาน เรียกว่า “คณะกุฏิฯ”  ภายในคณะจะมีกุฏิเป็นหลังๆ หลังละ ๑ ห้อง แต่ละกุฏิจะมีห้องเก็บกัปปิยภัณฑ์อยู่อีก ๑ ห้อง หลวงพ่อสมเด็จฯ บอกว่า เวลาเดินจงกรม ครูบาอาจารย์รุ่นเก่าในคณะกุฏิท่านจะบริกรรมว่า “อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา”

 เวลาเดินจงกรมจะทดลองใช้วิธีนี้ดูบ้างก็ได้

สุดทางจงกรม

จงมีลมหายใจเป็นวิหารธรรม

สุดท้ายแล้วไม่ว่าจะปฏิบัติธรรมในรูปแบบไหนก็ให้มีลมหายใจเป็นวิหารธรรม ไม่ว่าชีวิตในแต่ละวันจะหมุนไปในรูปแบบใด จะทำการทำงานอะไรอยู่ จะยุ่งเหยิงเพียงใดก็ให้มีลมหายใจเป็นเครื่องอยู่ ให้มีลมหายใจเป็นเครื่องระลึกถึง ให้อยู่กับลมหายใจ ให้ระลึกรู้อยู่เสมอว่าการรู้ลมหายใจเป็นหน้าที่อย่างหนึ่ง

ลมหายใจสั้น ลมหายใจยาว ลมหายใจหยาบ ลมหายใจละเอียด ลมหายใจปรากฏ ลมหายใจหดสั้นเข้า ลมหายใจหายไป

การมีลมหายใจเป็นเครื่องอยู่เช่นนี้ เรียกว่า “มีลมหายใจเป็นวิหารธรรม”

ถึงแม้จะสาละวนทำการทำงานอะไรอยู่ก็แอบชำเลืองดูลมหายใจไปด้วย ก็เป็นกรรมฐานเหมือนกัน ให้ทำความรู้สึกเหมือนแม่บ้านที่มีลูกน้อย ถึงแม้แม่จะสาละวนทำการทำงานอะไรอยู่ก็ตาม แม่ก็จะคอยชำเลืองดูลูกน้อยอยู่เสมอ กลัวลูกจะเกิดอันตราย เหมือนโคแม่ลูกอ่อนเล็มกินหญ้า แต่ก็จะคอยชำเลืองเหลียวดูลูกวัวไปด้วย เพราะกลัวลูกจะพลัดหลงจากแม่

การดูลมหายใจในชีวิตประจำวันก็แบบเดียวกัน ให้มีความรู้เนื้อรู้ตัวคอยชำเลืองดูลมหายใจอยู่อย่างนี้ แม้จะทำงานอะไรอยู่ก็ตาม พอมีสติระลึกรู้ เกิดความรู้เนื้อรู้ตัวขึ้นมาก็ชำเลืองดูลมหายใจ ลมหายใจก็จะเด่นดวงขึ้นมา    

เห็นลมหายใจออก ลมหายใจเข้า ลมหายใจสั้น ลมหายใจยาว ลมหายใจละเอียด หายใจหยาบ ลมหายใจปรากฏ ลมหายใจหายไป

เห็นอาการกระเพื่อมไหวของหน้าท้อง เห็นอาการขยายพองออกและอาการหดตัวลงของซี่โครง

ความสำคัญของการปฏิบัติสมาธิอยู่ที่การฝึกให้มีความรู้ตัวทั่วพร้อม และการรู้เนื้อรู้ตัวอยู่เสมอนั่นแหละคือความรู้สึกตัวทั่วพร้อม ให้รู้เนื้อรู้ตัวอยู่เสมอ รู้เนื้อรู้ตัวเมื่อไหร่ก็ให้มีสติกลับมาดูลมหายใจเมื่อนั้น รู้เนื้อรู้ตัวเมื่อไหร่ก็ดูความเป็นไปของกายเมื่อนั้น สั่งสมความรู้สึกตัวทั่วพร้อมอยู่อย่างนี้เป็นการสั่งสมอุปนิสัยแห่งสมาธิ เมื่อสั่งสมความรู้เนื้อรู้ตัวบ่อยเข้า เวลานั่งสมาธิก็จะเกิดสมาธิได้ง่าย

จิตนี้มันออกจะแปลกอยู่ เวลานั่งสมาธิมันชอบคิดโน่นคิดนี่ ชอบฟุ้งซ่าน คิดไปเรื่อยเปื่อย วิธีปฏิบัติสำหรับคนชอบคิด บางทีก็ปล่อยมันคิดไป เมื่อกำกับมันไม่ได้ อยากจะคิดก็ปล่อยมันคิด ปล่อยให้จิตนั่งคิดไปเรื่อย พอนั่งไปจนเกิดอาการเจ็บปวดตามแข้งตามขา มันจะหยุดคิดของมันไปเอง จิตจะมาเกาะแน่นอยู่กับความเจ็บปวด ตอนนั้นจิตที่คิดจะหายไปทันที มันจะหยุดคิดไปตามธรรมชาติมารวมดวงอยู่ที่ความเจ็บปวด

การปล่อยให้จิตคิดก็เป็นวิธีปฏิบัติอีกแบบหนึ่ง สำหรับคนชอบคิด พอนั่งไปจนเจ็บปวด จิตจะรวมดวงเป็นหนึ่งอยู่ที่ความเจ็บปวดไปเอง โดยไม่ต้องไปทำอะไร

ขณะนั้น มันจะตัดความคิดทุกอย่างออกไป ความฟุ้งซ่านจะหายไปแล้วมารวมดวงอยู่ที่ความเจ็บ พอเจ็บปวดมากเข้า เรากัดฟันอดทนจนสุดกลั้นของความอดทน จิตมันจะบอกตัวเองว่า

“เจ็บจริงน้อเจ็บจริงหนอ ทุกข์จริงน้อทุกข์จริงหนอ”

พอเจ็บปวดมากเข้า มันจะเกิดคำถามขึ้นมาในใจเองว่า “ใครเป็นผู้ทุกข์ ใครเป็นผู้เจ็บ ใครเป็นผู้ปวด” ไม่ใช่เราตั้งคำถาม แต่ว่าจิตมันจะถามของมันเองว่าใครเป็นผู้ทุกข์ ใครเป็นผู้เจ็บ

เมื่อเจ็บมากปวดมากจนเหงื่อกาฬไหล จนฟ้าเหลือง สิ่งรอบตัวพร่าเหลืองเลือนราง เหมือนธาตุขันธ์กำลังจะแตก ออกจากกัน บางทีจิตมันจะถามตัวเองว่า “หรือว่าจิตสุดท้ายของคนกำลังจะตายมันเป็นแบบนี้” หากจิตได้รับการฝึกมาดี มันจะหาที่พึ่งอันอุดม จะระลึกถึงคุณของพระรัตนตรัย จะนึกถึงพระพุทธเจ้า นึกถึงคุณงามความดีบุญกุศลที่เคยทำ แล้วจิตมันจะเบา จะปล่อยวางสิ่งที่เป็นพันธนาการทุกอย่าง ทั้งคนรักคนชัง ทรัพย์สิน ยศตำแหน่ง จะมองหาที่ไปในเบื้องหน้า สุดท้ายก็จะยึดโยงอยู่กับคุณของพระรัตนตรัย คุณของศีล คุณของทาน คุณที่ได้เลี้ยงดูบิดามารดาครูอาจารย์ คุณที่ได้ทำสิ่งหนึ่งสิ่งใดสร้างสิ่งหนึ่งสิ่งใดบูชาคุณบิดามารดาครูอาจารย์ สิ่งที่ควรทำก็ได้ทำแล้ว สิ่งที่ไม่ควรทำก็ไม่ได้ทำ

นี่คุณของการมีลมหายใจเป็นวิหารธรรม เป็นแบบนี้

การตรึกตรองธรรมอยู่ภายในอย่างนี้ก็เป็นวิตกวิจารได้ สามารถทำให้จิตรวมดวงเป็นเอกัคคตาได้ ยิ่งการได้ตรึกถึงชาติชราและมรณะยิ่งทำให้จิตรวมดวงได้ง่าย

การตรึกถึงชาติเป็นวิตกแล้วตรองต่อไปว่าการเกิดเป็นทุกข์ เป็นวิจาร นั่งคิดนั่งตรึกตรองอย่างธรรมดานี่แหละ การนั่งคิดนั่งตรึกตรองเช่นนี้ไม่ใช่ความฟุ้งซ่าน แต่เป็นการตรึกตรองพินิจพิจารณาอยู่ภายใน เมื่อตรึกตรองธรรมอยู่ภายในเช่นนี้ บางขณะจิตก็อาจเกิดปีติ สุข รวมดวงเป็นเอกัคคตาได้เช่นกัน

สำหรับคนชอบคิด แก้อย่างไรก็แก้ไม่ตก ก็ให้นั่งรู้ความคิดจนกว่ามันจะเลิกคิดไปเอง

ที่จริง เวลาเรานั่งสมาธิ จิตก็คิดอยู่ตามธรรมชาติเพราะความคิดเป็นจิตสังขาร จิตมันก็สังขารอยู่ของมันเอง แต่เราไม่เห็นเพราะเรามัวแต่คิดว่า ทำอย่างไรจิตมันจึงจะหยุดคิด

ถ้านั่งดูจิตเราจะเห็นความคิดชัดขึ้น

เมื่อเราฝึกสติมากเข้าจนสติแยกออกมาเป็นผู้เห็นความคิด เราก็จะเห็นความคิดที่คิดอยู่ตามธรรมชาติ สติก็รู้ความคิดอยู่อย่างนั้น

เรารับรู้ได้ถึงอาการเจ็บปวดทางกาย สติก็รู้ความเจ็บปวดอยู่อย่างนั้น โดยจะไม่มีคำถามใดๆ กับอาการเจ็บปวด จะไม่สงสัยว่าเรามานั่งให้เจ็บปวดอยู่ทำไม  เพียงรับรู้ถึงความเป็นไปของอาการเจ็บปวดเท่านั้น

ครูบาอาจารย์ท่านเปรียบเทียบจิตที่ถูกฝึกจนสติแยกออกมาเห็นความคิดจะเป็นเช่นเดียวกับนกบินอยู่บนท้องฟ้ามองลงมาด้านล่าง มันจะเห็นทุกอย่างที่อยู่ด้านล่าง แต่ไม่ได้เป็นสิ่งใดทั้งนั้นที่อยู่ด้านล่าง นกเป็นแต่เพียงผู้สอดส่ายสายตามองดูแล้วเห็นทุกความเคลื่อนไหวเท่านั้น

ที่จริงสติกับความคิดก็คือจิตนั่นเอง แต่อยู่คนละฝ่ายกัน สติอยู่อีกฝ่ายหนึ่ง เป็นฝ่ายปัญญา ส่วนความคิดก็อยู่อีกฝ่ายหนึ่ง เป็นฝ่ายอวิชชา ขึ้นอยู่กับว่าขณะจิตนั้นจะพลิกไปฝ่ายไหน เหมือนมือข้างเดียวกันแต่มีสองด้าน พลิกด้านหนึ่งเป็นฝ่ามือ พอพลิกอีกด้านหนึ่งก็เป็นหลังมือ ที่จริงก็มือข้างเดียวกันนั่นแหละ แค่ชั่วขณะของการพลิกก็กลับเป็นหลังมือหรือฝ่ามือ

จิตก็จิตเดียวกัน แต่พอพลิกขณะจิตหนึ่งก็เป็นความคิด อีกขณะจิตหนึ่งก็เป็นผู้รู้ความคิด

การนั่งสมาธิ ไม่ต้องไปไล่หาชื่อ หาลำดับ อันนี้เรียกว่าอันนั้น อันนี้เป็นอันนั้น มันจะเป็นภาระให้กับจิต แต่ให้ดูอาการตามที่มันปรากฏ ปรากฏอะไรก็ดูอันนั้น การไล่เลียงหาชื่อเป็นเรื่องของการศึกษา แต่การปฏิบัติเป็นเรื่องของการดูอาการของจิต

การดูลมหายใจแรกๆ มันจะเห็นสองอย่างปนๆ กัน คือ เห็นลมหายใจกับเห็นความคิด บางทีก็เห็นความคิด บางทีก็เห็นลมหายใจ มันจะตีกันไปกันมา ปนเปกันอยู่ ลมหายใจจะยังไม่ชัด พอฝึกนานไปลมหายใจจะเริ่มชัดขึ้น

เมื่อลมหายใจละเอียดเข้าๆ จะรู้สึกเหมือนลมหายใจหดสั้นเข้า ตัวเราจะห่องุ้มลง ห่องุ้มลง เหมือนลมหายใจจะขาดตอน พอเราสูดลมหายใจเข้ายาวๆ ให้เต็มปอด เพื่อต่อลมหายใจ สติก็จะปรับตัวให้กลับมายืดตรงทีหนึ่ง  พอมีสติกลับมาดูลมหายใจไปอีก เมื่อลมหายใจละเอียดเข้าๆ เหมือนลมหายใจหดสั้นเข้า ตัวเราจะห่องุ้มลง ห่องุ้มลงอีก พอเราสูดลมหายใจเข้ายาวๆ ให้เต็มปอด สติก็จะปรับตัวให้กลับมายืดตรงอีกทีหนึ่ง จะเป็นอย่างนี้อยู่ระยะหนึ่งอาการแบบนี้ก็จะหายไปเอง

เวลาลมหายใจหายไปหรือขาดจากลมหายใจ ตัวตนคนผู้นั่งจะแข็งทื่อเหมือนถูกสตัฟฟ์ไว้ เปรียบเหมือนหุ่นยนต์ไม่มีชีวิต ไม่มีลมหายใจ แต่ความรู้สึกยังมีอยู่ ยังมีความรู้สึกตัวทั่วพร้อม

ดูบ่อยๆ เข้า สั่งสมความรู้สึกตัวทั่วพร้อมบ่อยๆ เข้า จิตมันจะฉลาดขึ้น ฉลาดขึ้น จะเริ่มรู้ขึ้น รู้ขึ้นเรื่อยๆ ดูตอนแรกมันไม่ฉลาดต้องดูบ่อยๆ แล้วมันจะค่อยๆ ฉลาดขึ้น ค่อยๆ รู้ขึ้น  ก็ใช้ความรู้สึกตัวทั่วพร้อมที่เด่นดวงขึ้นมานั้นขบคิดอยู่ข้างใน ทางการปฏิบัติก็เป็นการคิดด้วยปัญญา หรือจะเรียกว่าวิปัสสนาก็ได้

ขอให้มีลมหายใจเป็นเครื่องอยู่ มีลมหายใจเป็นวิหารธรรม

สุดทางจงกรม

https://online.anyflip.com/oqiew/voaf/mobile/index.html

ชวนอ่าน หนังสือ “สุดทางจงกรม”

สุดทางจงกรม

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )

เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒

เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ มกราคม พ.ศ. ๒๕๖๘

ท่านสามารถโหลดหนังสือ   “สุดทางจงกรม”

สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )  กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่

สุดทางจงกรม

The post ชวนอ่าน หนังสือ “สุดทางจงกรม” สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔) เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒ appeared first on Manasikul Online.

ชวนอ่าน หนังสือ “ภูเขาความคิด”

สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผล

ของสมาธิ (สามัญญผลสูตร)

เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒

ภูเขาความคิด

เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๖๘

โหลดหนังสือ : ภูเขาความคิด

ท่านสามารถโหลดหนังสือ ภูเขาความคิด สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ

กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่  https://online.anyflip.com/oqiew/nrty/mobile/index.html

คำนำหนังสือ :

“…ภูเขาความคิด“ เป็นหนังสือเกี่ยวกับการตรวจสอบผลของการปฏิบัติสมาธิในเบื้องต้น โดยอาศัยสามัญญผลสูตรเป็นแกนหลัก เป็นภาคต่อจากเล่ม “สมาธิเบื้อต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ(สติปัฏฐาน๔)”

เนื้อหาในหนังสือเป็นการหยิบเอาข้อคิดจากการปฏิบัติมารวบรวมไว้ เพื่อเป็นแนวทางสำหรับผู้เริ่มสนใจในทางปฏิบัติ เหมือนการทำแผนที่สภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติสมาธิ แล้วทำเครื่องหมายตรงจุดที่สำคัญเป็นสัญลักษณ์เอาไว้ 

ผู้เขียนใช้เวลาเรียบเรียงขณะถูกคุมขังอยู่ในเรือนจำ ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑-๒๕๖๒ เป็นผลมาจากความผันผวนของเหตุบ้านการเมืองและการคณะสงฆ์ไทยในห้วงขณะนั้น รวมระยะเวลาที่ถูกขุมขัง ๔๕๐ วัน

ช่วงเวลานั้น เหมือนกำลังลอยคออยู่กลางทะเลลึก ทั้งยังต้องเผชิญกับคลื่นมหาสมุทรของพายุร้ายที่ถาโถมเข้ามาไม่หยุดหย่อน ท่ามกลางค่ำคืนที่มืดมิดไม่เห็นฝั่ง

”ความหวัง คือ แสงสว่างเดียวที่ยังหลงเหลืออยู่“

แม้มองไม่เห็นฝั่งก็จะไปให้ถึงฝั่ง ในระหว่างนั้น ได้ใช้สมาธิภาวนาเป็นเครื่องดำรงอยู่ เพื่อเตรียมจิตให้พร้อมในการเผชิญหน้ากับความทุกข์เข็ญใด ๆ บรรดามี  ซึ่งกำลังรออยู่ข้างหน้า หลังออกจากการนั่งสมาธิในแต่ละวัน ได้บันทึกสภาวะจิตขณะนั้น ๆ เอาไว้ แล้วนำมาเรียบเรียงเป็นหนังสือ ชุด “สมาธิเบื้อต้นสำหรับชาวบ้าน” จนเสร็จสิ้นบริบูรณ์ อันเป็นการพลิกวิกฤติให้กลับเป็นโอกาสได้สานงานต่อ

เนื่องจากในเวลานั้น มีข้อจำกัดหลายอย่าง จึงทำให้การจดบันทึกและเรียบเรียงหนังสือเป็นไปด้วยความยากลำบาก ต้องใช้วิธีจดบันทึกใส่ใบคำถามเกี่ยวกับปมปัญหาในทางคดีที่ทนายสอบถามเข้ามาบ้าง จดบันทึกใส่กระดาษสำนวนคดีบ้าง จดบันทึกใส่กระดาษใบนำส่งอาหารที่ญาติโยมส่งเข้ามาถวายบ้าง ตามแต่จะหยิบฉวยอะไรได้

ภาษาจึงดูกระท่อนกระแท่น กระโดดไปกระโดดมา ตามสภาวการณ์ที่เป็นไปในขณะนั้น

เมื่อนำมาเรียบเรียงเพื่อจัดพิมพ์เป็นหนังสือได้ปรับปรุงถ้อยคำและขยายเนื้อความให้ชัดขึ้น แต่ก็พยายามคงสำนวนดั้งเดิมตามที่จดบันทึกเอาไว้ เพื่อรักษาร่องรอยความจริงแห่งธรรมที่เกิดขึ้นในภาวะขณะนั้น 

หลายปีมาแล้ว ขณะเริ่มเข้ามาสนองงานพระอุปัชฌาย์ ผู้เขียนมีหน้าที่เป็นพระพี่เลี้ยงดูแลพระนวกะของสำนักวัดสระเกศ (ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๔๐)  ต้องนำอ่านบทแห่งพระบาลีซ้อมคำขานนาคให้คล่องปาก ต้องโกนผมให้นาค ต้องนำประทักษิณเวียนรอบพระอุโบสถ ต้องนำวันทาสีมา และนำเข้าสู่มณฑลแห่งการอุปสมบทท่ามกลางหมู่สงฆ์จนสำเร็จเป็นพระภิกษุนวกะ ต้องนำพินทุ นำอธิษฐานจีวรบาตรบริขารเครื่องใช้สำหรับพระภิกษุ ต้องนำออกบิณฑบาตเช้าแรก ฉันภัตตาหารมื้อแรก และนำลงโบสถ์ทำวัตรสวดมนต์ตามกิจสงฆ์ 

หลังทำวัตรค่ำช่วงสามทุ่ม เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ)  จะนำพระภิกษุสามเณรในสำนัก ตลอดจนญาติโยมที่มาร่วมทำวัตรสวดมนต์ นั่งสมาธิเจริญภาวนาเป็นประจำทุกคืน สิ่งหนึ่งที่พบเห็นในการทำหน้าที่พระพี่เลี้ยง ซึ่งต้องอยู่ใกล้ชิดกับพระนวกะตั้งแต่วันอุปสมบทจนถึงวันลาสิกขา คือ พระนวกะจะให้ความสนใจกับการนั่งสมาธิเป็นพิเศษ

ในช่วงเวลานั้น สังคมไทยได้เกิดประเด็นปัญหาเกี่ยวกับวิธีปฏิบัติสมาธิ ซึ่งมีความเห็นไม่ตรงกันหลายประการ โดยพุ่งเป้าไปที่การสอนสมาธิไม่ตรงตามคำสอนของพระพุทธเจ้า

ต่อมา เจ้าประคุณสมเด็จฯ  ได้ออกประกาศให้มีการจัดตั้งสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดขึ้นทุกจังหวัดทั่วประเทศ ให้มีการจัดทำหลักสูตรสมาธิ โดยยึดตามหลักสติปัฏฐาน ๔ ผู้ที่เป็นเจ้าสำนักปฏิบัติธรรม สามารถถูกเสนอชื่อเข้าสอบความรู้เป็นพระอุปัชฌาย์ได้เป็นกรณีพิเศษ จะได้ดูแล อบรม ตักเตือน สั่งสอนสิทธิวิหาริกในสำนักของตนได้โดยตรง จากเดิมผู้ที่จะเป็นพระอุปัชฌาย์ต้องมีตำแหน่งทางการปกครองตั้งแต่เจ้าคณะตำบลขึ้นไป

อีกทั้ง เจ้าประคุณสมเด็จฯ  ยังผลักดันให้พระภิกษุชาวต่างชาติทำหน้าที่พระอุปัชฌาย์สามารถบรรพชาอุปสมบทกุลบุตรชาวต่างชาติได้เช่นเดียวกับพระสงฆ์ไทย เพื่อให้พระพุทธศาสนาหยั่งรากลึกลงในชนชาตินั้น ๆ โดยมีพระสุเมโธภิกษุ ปัจจุบัน ดำรงสมณศักดิ์ ที่ พระพรหมวชิรญาณ (โรเบิร์ต สุเมโธ) ลูกศิษย์หลวงพ่อชา วัดหนองป่าพง เป็นพระอุปัชฌาย์ชาวต่างชาติรูปแรก และเจ้าประคุณสมเด็จฯ เป็นผู้ลงนามในหนังสือรับรองความเป็นพระอุปัชฌาย์ด้วยตัวท่านเอง

การประกาศจัดตั้งสำนักปฏิบัติธรรมประจำจังหวัดขึ้นทุกจังหวัด  ทั่วประเทศ โดยยึดตามหลักสติปัฏฐาน ๔ ก็เป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาดังกล่าวข้างต้นด้วย

อาศัยเหตุที่ในเวลานั้น ผู้เขียนเกี่ยวข้องใกล้ชิดอยู่กับพระนวกะของสำนักวัดสระเกศ เห็นความสนใจในการนั่งสมาธิของพระนวกะ และต้องคอยตอบคำถามคลี่คลายข้อสงสัยทางพระพุทธศาสนาให้กับพระนวกะอยู่เสมอ  ซึ่งก็หนีไม่พ้นหัวข้อเกี่ยวกับการนั่งสมาธิดังกล่าวนี้ด้วย จึงตั้งใจเขียนหนังสือเกี่ยวกับสมาธิ เพื่อเป็นความรู้เบื้องต้นสำหรับพระนวกะที่สนใจในทางปฏิบัติ โดยแบ่งหนังสือออกเป็น ๓ ภาค  เพื่อให้ง่ายต่อการทำความเข้าใจ คือ

    ๑. สมาธิเบื้อต้นสำหรับชาวบ้าน ภาค ความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสมาธิ

    ๒. สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ ภาค ปฏิบัติ (สติปัฏฐานสูตร)

    ๓. สมาธิเบื้อต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ ภาค ตรวจสอบผลของการปฏิบัติ (สามัญผลสูตร) 

เนื้อหาของหนังสือได้นำเอาความรู้จากครูบาอาจารย์และสภาวะที่เกิดจากการปฏิบัติมาเรียบเรียงออกเป็นตัวหนังสือ ให้ใกล้เคียงกับสภาวะอารมณ์ที่เกิดขึ้นขณะปฏิบัติให้มากที่สุด เท่าที่ภาษาตัวหนังสือจะสามารถถ่ายทอดออกมาได้  โดยได้นำเอาสติปัฏฐานสูตร ซึ่งเป็นพระสูตรว่าด้วยวิธีปฏิบัติสมาธิ และสามัญญผลสูตรซึ่งเป็นพระสูตรว่าด้วยผลของความเป็นสมณะ มาวางไว้เป็นหลักด้วย  พระนวกะจะได้มีหลักในการตรวจสอบด้วยตัวเองว่า ส่วนไหนเป็นขั้นตอนการลงมือปฏิบัติ ส่วนไหนเป็นผลที่เกิดขึ้นจากการปฏิบัติ 

เมื่อเขียนสมาธิเบื้อต้นสำหรับชาวบ้านเสร็จลงในปี พ.ศ. ๒๕๕๒ และคุณธนิต วิริยะรังสฤษฏ์ ซึ่งเข้ามาอุปสมบทเป็นพระนวกะอยู่คณะ ๗  วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ในเวลานั้น ได้นำไปจัดพิมพ์เผยแพร่ หลังจากนั้น ผู้เขียนก็มีงานอย่างอื่นแทรกเข้ามา ด้วยเจ้าประคุณสมเด็จฯ พระอุปัชฌาย์ ให้ไปช่วยดูแลงานในสำนักงานส่งเสริมคุณธรรมจริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ จนล่วงเลยมาร่วม ๑๐ ปี จึงมีโอกาสเรียบเรียงหนังสือสมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ และสมาธิเบื้อต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิตามที่ตั้งใจเอาไว้ โดยอาศัยช่วงเวลาที่ถูกคุมขังเป็นเวลาปีเศษดังกล่าว นั้น

บัดนี้ หนังสือสมาธิเบื้องต้นสำหรับชาวบ้านทั้ง ๓ ภาค ได้สำเร็จลงโดยบริบูรณ์สมดังมโนปณิธานแล้ว ขอพระสัทธรรมแห่งพระบรมศาสดา จงแผ่ไพศาลไปเป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มวลมนุษย์ เหมือนฝนในวสันตกาลหลั่งลงสู่พื้นแผ่นดิน เป็นประโยชน์เกื้อกูลแก่มวลสรรพชีวิตนั้น เทอญ…“

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ”

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร, ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๘

ข้อมูลหนังสือ : ภูเขาความคิด

“ภูเขาความคิด”

สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ (สามัญญผลสูตร)

ผู้เขียน: พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร, วงศ์ชะอุ่ม)

“ญาณวชิระ”

ปีที่เผยแพร่ : ตุลาคม ๒๕๖๘

ออกแบบปก และรูปเล่ม: พระมหาวรไกร กุญชนะรงค์

ภาพเขียนประกอบ : ทวิช สังข์อยู่

จำนวนหน้า : ๒๐๘ หน้า

ISBN: (e-book) 978-616-94973-0-1

เผยแพร่ โดย: สถาบันพัฒนาพระวิทยากร อาคารสันติวัคคีย์

วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร เลขที่ ๓๔๔ แขวงบ้านบาตร

เขตป้อมปราบ กรุงเทพมหานคร ๑๐๑๐๐

อ่านเนื้อหาหนังสือบางตอน

…..

วิธีดูลมหายใจ (อานาปานสติ)

……

 ส่วนวิธีดูลมหายใจสำหรับการฝึกหัดในระยะแรกนั้น ให้ทดลองทำความรู้จักกับลมหายใจของตนเองตามขั้นตอน ดังนี้

รู้ว่า คนเรามีลมหายใจเป็นสัญญลักษณ์ว่ายังมีชีวิต

 – วิธีฝึกตอนแรกก็นั่งเฉยๆ หลับตาเบาๆ ทำตัวให้ว่างๆ เปล่าๆ เหมือนภาชนะเปล่า เหมือนในจักรวาลนี้มีเราอยู่เพียงคนเดียว ตั้งใจว่าไม่คิดอะไรเลย ประมาณ ๑ นาที แล้วลองกลั้นลมหายใจจนสุดกลั้นจึงปล่อย จากนั้น สังเกตจังหวะลมหายใจที่ถี่หอบ ก็จะรู้ว่า ชีวิตมีลมหายใจ

รู้ว่า ลมหายใจมีเข้ามีออก

 – ลองหายใจเข้า แล้วกลั้นลมหายใจไว้จนสุดกลั้น จะอึดอัด ทุรนทุรายเพื่อจะหายใจออก

 – ลองหายใจออก แล้วกลั้นลมหายใจไว้จนสุดกลั้น จะอึดอัด ทุรนทุรายเพื่อจะหายใจเข้า ทดลองอย่างนี้ก็จะทำให้รู้ว่า ลมหายใจมีเข้ามีออก

รู้ว่า ลมหายใจเข้าลมหายใจออก มีกระทบโพรงจมูก

 – ลองหายใจเข้าหายใจออกแล้วสังเกตลมกระทบที่โพรงจมูก กระทบเพดานหน้าผากด้านใน โดยหายใจเข้ายาว มีสติระลึกรู้ไว้ที่โพรงจมูกและหน้าผากด้านใน ก็จะรู้ว่า ลมหายใจเข้าลมหายใจออก มีกระทบโพรงจมูก

รู้ว่า ลมหายใจเข้าท้องพอง ลมหายใจออกท้องยุบ

 – เมื่อหายใจเข้า ลองเอาความรู้สึกขยายไประลึกรู้อาการพองขึ้นของท้อง ความรู้สึกจะรับรู้ได้ถึงกระบังลมและซี่โครงขยายออก

 – เมื่อหายใจออก ลองเอาความรู้สึกขยายไประลึกรู้อาการยุบลงของท้อง ความรู้สึกจะรับรู้ได้ถึงกระบังลมและซี่โครงยุบลง ก็จะรู้ว่า ลมหายใจเข้าท้องพอง ลมหายใจออกท้องยุบ

รู้ว่า ลมหายใจมีสั้นมียาว

 – เอาสติเพ่งจดจ่อความสนใจระลึกรู้ไว้ที่ลมหายใจ จะสั้นก็รู้ จะยาวก็รู้ และไม่ต้องตั้งข้อสงสัยว่า สั้นหรือยาวแบบตั้งใจวัดลมหายใจ เพียงแต่ให้ความสนใจจดจ่อรู้ลมหายใจอยู่อย่างนั้น เหมือนยามเฝ้าประตู จดจ่อความสนใจเฝ้าดูคนเดินผ่านเข้าออก คนเตี้ยก็รู้ คนสูงก็รู้ รู้ว่า มีคนเข้าออกเท่านั้น ไม่ต้องรู้แบบต้องวัดส่วนสูงว่า คนนี้สูงเท่าไร คนนี้เตี้ยเท่าไหร่ แต่รู้ว่าสูง ว่าเตี้ย ว่าดำ ว่าขาวเท่านั้น ไม่ใช่รู้แบบใครเดินเข้าออกก็ตามเข้าไปดู ทำอย่างนี้ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีสั้นมียาว

ท่าทีการรู้ลมหายใจแบบนี้สำคัญมาก ต่อการเริ่มฝึกหัดสมาธิ รู้วิธีเสียตั้งแต่เริ่มแรกก็จะไปได้ไว ถ้ารู้แบบคอยวัดลมหายใจ จะอึดอัด เพราะจะคอยถามตัวเองว่า ที่หายใจไปมันสั้นหรือยาว จิตใจก็จะคอยพะว้าพะวังเป็นกังวลว่าจะสั้นหรือยาว บางทีลมหายใจเข้าออกก็ตีกันเสียอีก ในขั้นนี้เป็นแต่เพียงการรู้อาการของลมหายใจ

รู้ว่า ลมหายใจมีหยาบ มีละเอียด

 – เมื่อเพ่งความสนใจจดจ่อระลึกรู้ลมหายใจเข้าลมหายใจออก จะเห็นลมหายใจหยาบเป็นลำพุ่งเข้าพุ่งออก แล้วค่อย ๆ กลายเป็นลมหายใจละเอียด บางเบา ก็อย่าสงสัย ให้รู้ว่า ลมหายใจมีหยาบ มีละเอียด ก็ดูความหยาบความละเอียดตามอาการของลมหายใจต่อไป ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีหยาบ มีละเอียด

รู้ว่า  ลมหายใจมีปรากฏ  มีหาย

 – เมื่อเห็นลมหายใจปรากฏชัด ทั้งหยาบ ทั้งละเอียดอยู่ ก็อย่าสงสัย อย่าตกใจกลัว อย่าตื่นเต้นจนเกินไป ถ้าตื่นเต้นดีอกดีใจ จิตฟูขึ้นก็ข่มจิตลง ถ้าหวาดกลัวตกประหม่า ก็ยกจิตขึ้นให้เป็นกลาง ๆ แบบดูรู้เฉย ให้รู้ว่า ลมหายใจมีปรากฏ มีหาย ประคับประคองอาการนั้นไว้เหมือนคนกลัวเพชรมีค่าจะหล่นหาย ก็จะรู้ว่า  ลมหายใจมีปรากฏ  มีหาย

รู้ว่า ลมหายใจมีเกิดมีดับ รู้ว่า ลมหายใจไม่เที่ยง

 – หายใจเข้ามีการเกิดดับครั้งหนึ่ง หายใจออกมีการเกิดดับครั้งหนึ่ง รู้ว่า มีความไม่เที่ยงอยู่ทุกลมหายใจเข้าออก

 – หายใจเข้ามีการเกิด  หายใจออกมีการดับ เห็นการเกิดและการตายอยู่ทุกลมหายใจเข้าออก ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีเกิดมีดับ รู้ว่า ลมหายใจไม่เที่ยง

รู้ว่า ลมหายใจมีอยู่ มีผู้รู้ลมหายใจ

 – ลมหายใจก็อย่างหนึ่ง ความคิดก็อย่างหนึ่ง ผู้รู้ความคิดและลมหายใจก็อย่างหนึ่ง

 – ลมหายใจมีอยู่ มีการเข้าการออกตามธรรมชาติ และมีผู้รู้ลมหายใจ ลมหายใจจึงมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้

 – ลมหายใจก็เข้าออกอยู่อย่างนั้น แม้ผู้รู้ก็รู้อยู่อย่างนั้นไม่ใช่รู้ไปตามความอยากที่ใจอยากรู้ หรือไม่ใช่รู้ไปตามความคิดเห็น แบบมีตัณหาและทิฏฐิเข้าไปอิงอาศัย ทำอย่างนี้ก็จะรู้ว่า ลมหายใจมีอยู่ มีผู้รู้ลมหายใจ

ดูกายในอริยาบทใหญ่ เปลี่ยนท่าอย่างไรรู้อย่างนั้น

 – ดูกายในท่านั่ง : นั่งตรง ๆ นั่งเอกเขนก นั่งพิง กึ่งนั่งกึ่งนอน นั่งหย่อนเท้า นั่งเท้าแขน นั่งรถ นั่งเรือ นั่งเครื่องบิน นั่งอย่างไรรู้อย่างนั้น มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อมในท่านั่ง

             เห็นรูปนั่ง แต่ไม่มีผู้นั่ง

 – ดูกายในท่านอน : นอนหงาย นอนคว่ำ นอนตะแคงซ้าย นอนตะแคงขวา นอนชันเข่า นอนมือก่ายหน้าผาก นอนพลิกไปท่าไหนรู้ท่านั้น นอนอย่างไรรู้อย่างนั้น

            เห็นรูปนอน แต่ไม่มีผู้นอน

 – ดูภายในท่าเดิน : เดินไปข้างหน้า เดินเร็ว เดินช้า เดินเล่น ๆ กึ่งเดินกึ่งวิ่ง เดินเลี้ยวซ้าย เดินเลี้ยวขวา เดินตุปัดตุเป๋ เดินทอดน่อง เดินกลับไปกลับมา เดินอย่างไรรู้อย่างนั้น ก้าวเท้าไปอย่างไรรู้อย่างนั้น

            เห็นรูปเดิน แต่ไม่มีผู้เดิน

 – ดูกายในท่ายืน : ยืนตรง ๆ ยืนโน้มไปข้างหน้า ยืนโน้มไปข้างหลัง ยืนเท้าเอว ยืนโยกไปโยกมา ยืนพิง ยืนเหม่อมอง ยืนอย่างไรรู้อย่างนั้น

เห็นรูปยืน แต่ไม่มีผู้ยืน

 ดูกายในอริยาบทย่อย : เคลื่อนไหวอย่างไรรู้อย่างนั้น

 – ดูการเคลื่อนไหวของกาย : ดูการมอง การแล การเหลียว ดูการกระพริบตา ดูการหลับตา รู้สึกรับรู้ได้ถึงการหันซ้าย หันขวา เอี้ยวซ้าย เอี้ยวขวา การอ้าปาก การยิ้ม การหัวเราะ การกิน การดื่ม การลิ้มรส การเคี้ยว การกลืน การก้มหน้า การขยับแขน การกระดิกนิ้วมือนิ้วเท้า การสวมใส่เสื้อผ้า การถ่มน้ำลาย การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเกา การพลิกฝ่ามือ การคว่ำฝ่ามือ การหงายฝ่ามือ การพูด การคุย การเจรจา การต่อรอง การสั่งงาน การทะเลาะ การโต้เถียง มีการเคลื่อนไหวอย่างไร รู้อย่างนั้น เป็นความรู้สึกตัวไปตามความเคลื่อนไหวของอวัยวะทุกส่วน

           เห็นการเคลื่อนไหว แต่ไม่มีผู้เคลื่อนไหว

คำว่า “เห็น” ไม่ได้หมายความว่า ตาเห็น คำว่า “ดู” ไม่ได้หมายความว่า “ตาดู” แต่หมายความว่า เห็นด้วยความรู้สึก ดูด้วยความรู้สึก รู้สึกรับรู้ได้ถึงการมีอยู่ของลมหายใจ รู้สึกรับรู้ได้ถึงการเปลี่ยนท่านั่ง รู้สึกรับรู้ได้ถึงรูปนั่ง รูปยืน รูปเดิน รูปนอน รู้สึกรับรู้ได้ถึงการเคลื่อนไหวของอวัยวะส่วนต่างๆ ของร่างกาย รู้สึกรับรู้ได้ถึงความคิดในหัว

คำว่า “เห็น” ในการปฏิบัติสมาธิ จึงไม่ได้หมายถึงตาเห็น แต่หมายถึงเห็นด้วยตาภายใน คือ มีสติระลึกรู้ ดวงตาเป็น ตาของกายเอาไว้มองดู แต่สติเป็นตาของใจ เอาไว้ให้ใจระลึกรู้

ลมหายใจมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้  ไม่ใช่เพื่อให้ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัย

กายมีอยู่เพียงเพื่อให้สติระลึกรู้  ไม่ใช่เพื่อให้ตัณหาและทิฐิเข้าไปอิงอาศัย

ในที่สุด จากการเฝ้าสังเกตอย่างต่อเนื่อง ก็จะเห็นร่างกายชัดขึ้น จากการเฝ้าสังเกตการเคลื่อนไหวของร่างกาย และเห็นกายสังขาร คือ ลมหายใจเข้าออกที่คอยหล่อเลี้ยงร่างกายเอาไว้ ร่างกายสติก็เห็นชัด กายสังขาร คือ ลมหายใจที่หล่อเลี้ยงร่างกายเอาไว้ สติก็เห็นชัด

เห็นชัดขึ้นทั้งร่างกายและสิ่งที่หล่อเลี้ยงร่างกาย

การเฝ้าสังเกตทั้งร่างกายและทั้งกายสังขาร ก็เป็นภาวนาขึ้นมา เพราะการสังเกตดูบ่อย ๆ ก็เห็นชัดขึ้นมาเรื่อย ๆ จนจิตนิ่งรู้อยู่กับสิ่งอันเดียวนี้ ไม่รู้อย่างอื่น ไม่แตกความคิดออกไปเก็บเอาสิ่งอื่นมารู้ ก็มีอารมณ์อันเดียว ขบคิดอยู่กับร่างกาย และกายสังขาร คือ ลมหายใจ

 ตัวอย่างเนื้อหาหนังสือ อีกตอนหนึ่ง

…..

วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น

…..

ต่อไปจะพูดถึงนิมิต เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติจะต้องประสบพบเจอระหว่างการปฏิบัติสมาธิ บางคนก็รับรู้ได้น้อย บางคนก็รับรู้ได้มาก บางคนก็เกิดน้อย บางคนก็เกิดมาก บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปเร็ว บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปช้า บางคนก็ทรงอยู่สั้น บางคนก็ทรงอยู่นาน บางคนอาจจะเหมือนไม่มีอยู่เลย คือ มีอยู่แต่บางเบาจนเหมือนรับรู้ไม่ได้ จึงเหมือนไม่มี

ที่จริง เรื่องนี้ครูบาอาจารย์ท่านไม่นิยมนำมาพูด เว้นแต่ผู้ปฏิบัติติดขัดเกิดข้อสงสัยในการปฏิบัติ ท่านก็จะอธิบายเฉพาะเป็นคนๆ ไป จะเรียกว่าสอบอารมณ์ก็ได้ เพราะเมื่อพูดไปก็จะออกไปทางให้คนเข้าใจไขว้เขวไปว่าเป็นเรื่องอุตริ แต่เพื่อให้เข้าใจในสภาวอารมณ์ ก็เป็นเรื่องที่ผู้ปฏิบัติควรจะรู้ไว้ก่อน เหมือนเตรียมตัวจะเดินทางไปในป่าใหญ่ที่ไม่เคยไป ก็ควรจะศึกษาแผนที่ ควรจะรู้เส้นทาง รู้ว่าช่วงไหนเป็นหุบเป็นเหว ช่วงไหนมีสัตว์ร้าย ช่วงมีอันตราย ก็ควรจะรู้ไว้ จะได้ระมัดระวัง การเดินทางก็จะไปถึงที่หมายได้อย่างปลอดภัย

นิมิตเป็นสภาวธรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้นจากผลของการภาวนาจนจิตสงบ ก็จะปรากฏอาการต่างๆ ขึ้น อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากสมถะ  เรียกว่า “นิมิต”  อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากวิปัสสนา เรียกว่า “วิปัสสนูปกิเลส”  ซึ่งว่าไปตามหลักที่ท่านแสดงไว้ตามคัมภีร์ แต่ในทางปฏิบัติ ไม่ว่าจะเป็นนิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ไม่อาจแยกอาการออกจากกันว่าสภาวะไหน เรียกว่า นิมิต สภาวะไหน เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส เพราะทั้งสองเพียงแต่ต่างกันโดยคำทางภาษาเท่านั้น แต่โดยอาการก็อย่างเดียวกัน คือ ผลที่เกิดสืบเนื่องมาจากการดำเนินจิตเข้าสู่ความสงบ ไม่ว่าความสงบนั้นจะเกิดขึ้นจากวิธีปฏิบัติแบบใด รสของความสงบเป็นแบบเดียวกัน และผลที่เกิดจากความสงบก็ย่อมเป็นแบบเดียวกัน แยกกันเพียงชื่อ แต่อาการไม่ได้แยก เหมือนคนๆ เดียว อาจจะมีชื่อเรียกหลายชื่อ แต่จะเรียกว่าอะไร ถ้ารู้จักตัวตนกันแล้ว ก็หมายถึงคนนั้นแหละ ถ้ายังไม่รู้จักก็อาจจะถกเถียงกันเพราะชื่อ ทั้ง ๆ ที่เป็นคน ๆ เดียวกัน แต่คนที่ไม่รู้จักมาก่อน ก็อาจจะทะเลาะกันเพราะชื่อเรียก

เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นนิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ให้รู้ไว้ว่า เป็นอาการที่เกิดจากความสงบ ปฏิบัติสมาธิจนเกิดความสงบ นิมิต หรือ วิปัสสนูปกิเลส จะเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นอาการที่เกิดจากสมถะที่เรียกว่า นิมิต หรือ อาการที่เกิดจากวิปัสสนา ที่เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส ก็อย่างเดียวกัน คือ ผลของความสงบ ส่วนจะเกิดน้อยเกิดมาก สัมผัสได้น้อยสัมผัสได้มาก หรือรับรู้ได้น้อยรับรู้ได้มาก ก็ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยของแต่ละบุคคล หรือ บางคนอาจจะไม่เกิดก็ก้าวเข้าสู่ความสงบ คือ ความว่างภายในเลยก็ได้ ซึ่งหากเป็นเช่นนั้น ก็นับว่าดี เหมือนกัปตันขับเครื่องบินขึ้นลงโดยไม่เจอแรงสั่นสะเทือนจากลมพายุ ก็ควรจะดีใจว่านำเครื่องขึ้นลงได้จังหวะดี ไม่เจอพายุ ส่วนครั้งใดที่ต้องเจอพายุก็ต้องระมัดระวังให้มาก ต้องตั้งสติให้ดี อย่าให้เกิดความเสียหายแก่ผู้โดยสาร

เมื่อมีความสงบ จิตจะสังขารปรุงแต่งไปเพราะปีติบ้าง เพราะความสุขจากความสงบบ้าง เกิดความเข้าใจผิด เป็นสัญญาวิปลาส เกิดโอภาส คือ แสงสว่างสาดส่องทั่วไปหมด สว่างไสวสุดขอบจักรวาล ก็เข้าใจผิดคิดว่า รู้โลกจนจบสิ้นแล้ว เข้าใจผิดไปว่าเป็น โลกวิทู เป็นผู้รู้โลกอย่างแจ่มแจ้งแล้ว ก็ยึดความเห็นความเชื่อนี้อย่างแน่น

ที่จริง เป็นแสงสว่างตามธรรมดาของจิตสงบ แต่เข้าใจคลาดเคลื่อนไปจากความจริงที่ว่า เป็นเพียงแสงสว่างที่ปรากฏขึ้น ก็จะหายไป แต่ก็ไปยึดเป็นจริงเป็นจัง ก็เป็นอุปทานยึดมั่นในขันธ์ คือ ความคิดความเห็น เมื่อปฏิบัติสมาธิ ก็จะมุ่งให้เกิดแสงสว่างนี้ เพื่อจะเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่าง เมื่อสอนก็จะสอนเพื่อให้เกิดแสงสว่างนี้ เพื่อให้จิตเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่างนี้ กลายเป็นความเห็นผิด เป็นมิจฉาทิฏฐิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาทิฏฐิ ดำริก็ดำริผิด เป็นมิจฉาสังกัปปะ ไม่ใช่สัมมาสังกัปปะ ไปจนถึงพยายาม ก็จะพยายามผิด เป็นมิจฉาวายามะ ไม่ใช่สัมมาวายามะ ระลึกรู้ก็เป็นระลึกรู้ผิด เป็นมิจฉาสติ ไม่ใช่สัมมาสติ ความตั้งใจมั่น ก็ตั้งใจมั่นผิด เป็นมิจฉาสมาธิ การปฏิบัติสมาธิก็กลายเป็นมิจฉาสมาธิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาสมาธิ

สมาธิจะเป็นมิจฉาสมาธิ หรือ สัมมาสมาธิ ก็อยู่ที่ความคิดเห็นที่คลาดเคลื่อนไปเพียงเท่านี้

นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร เป็นคำถามที่อยู่ในใจของผู้ปฏิบัติ จะอธิบายตามลำดับแห่งโพชฌงค์ ๗ ประการ

เมื่อใดก็ตามที่ผู้ปฏิบัติสมาธิ มีฉันทะอันมีในใจขึ้น มีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก เรียกว่า “สติสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีสติระลึกรู้อยู่

ตัวอย่างเนื้อหาหนังสือ อีกตอนหนึ่ง

…..

วิธีปฏิบัติต่อนิมิตเมื่อนิมิตเกิดขึ้น

…..

ต่อไปจะพูดถึงนิมิต เพราะเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติจะต้องประสบพบเจอระหว่างการปฏิบัติสมาธิ บางคนก็รับรู้ได้น้อย บางคนก็รับรู้ได้มาก บางคนก็เกิดน้อย บางคนก็เกิดมาก บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปเร็ว บางคนก็เกิดขึ้นเร็ว หายไปช้า บางคนก็ทรงอยู่สั้น บางคนก็ทรงอยู่นาน บางคนอาจจะเหมือนไม่มีอยู่เลย คือ มีอยู่แต่บางเบาจนเหมือนรับรู้ไม่ได้ จึงเหมือนไม่มี

ที่จริง เรื่องนี้ครูบาอาจารย์ท่านไม่นิยมนำมาพูด เว้นแต่ผู้ปฏิบัติติดขัดเกิดข้อสงสัยในการปฏิบัติ ท่านก็จะอธิบายเฉพาะเป็นคนๆ ไป จะเรียกว่าสอบอารมณ์ก็ได้ เพราะเมื่อพูดไปก็จะออกไปทางให้คนเข้าใจไขว้เขวไปว่าเป็นเรื่องอุตริ แต่เพื่อให้เข้าใจในสภาวอารมณ์ ก็เป็นเรื่องที่ผู้ปฏิบัติควรจะรู้ไว้ก่อน เหมือนเตรียมตัวจะเดินทางไปในป่าใหญ่ที่ไม่เคยไป ก็ควรจะศึกษาแผนที่ ควรจะรู้เส้นทาง รู้ว่าช่วงไหนเป็นหุบเป็นเหว ช่วงไหนมีสัตว์ร้าย ช่วงมีอันตราย ก็ควรจะรู้ไว้ จะได้ระมัดระวัง การเดินทางก็จะไปถึงที่หมายได้อย่างปลอดภัย

นิมิตเป็นสภาวธรรมอย่างหนึ่งเกิดขึ้นจากผลของการภาวนาจนจิตสงบ ก็จะปรากฏอาการต่างๆ ขึ้น อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากสมถะ  เรียกว่า “นิมิต”  อาการที่ปรากฏเพราะความสงบจากวิปัสสนา เรียกว่า “วิปัสสนูปกิเลส”  ซึ่งว่าไปตามหลักที่ท่านแสดงไว้ตามคัมภีร์ แต่ในทางปฏิบัติ ไม่ว่าจะเป็นนิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ไม่อาจแยกอาการออกจากกันว่าสภาวะไหน เรียกว่า นิมิต สภาวะไหน เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส เพราะทั้งสองเพียงแต่ต่างกันโดยคำทางภาษาเท่านั้น แต่โดยอาการก็อย่างเดียวกัน คือ ผลที่เกิดสืบเนื่องมาจากการดำเนินจิตเข้าสู่ความสงบ ไม่ว่าความสงบนั้นจะเกิดขึ้นจากวิธีปฏิบัติแบบใด รสของความสงบเป็นแบบเดียวกัน และผลที่เกิดจากความสงบก็ย่อมเป็นแบบเดียวกัน แยกกันเพียงชื่อ แต่อาการไม่ได้แยก เหมือนคนๆ เดียว อาจจะมีชื่อเรียกหลายชื่อ แต่จะเรียกว่าอะไร ถ้ารู้จักตัวตนกันแล้ว ก็หมายถึงคนนั้นแหละ ถ้ายังไม่รู้จักก็อาจจะถกเถียงกันเพราะชื่อ ทั้ง ๆ ที่เป็นคน ๆ เดียวกัน แต่คนที่ไม่รู้จักมาก่อน ก็อาจจะทะเลาะกันเพราะชื่อเรียก

เพราะฉะนั้น ไม่ว่าจะเป็นนิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลส ก็ให้รู้ไว้ว่า เป็นอาการที่เกิดจากความสงบ ปฏิบัติสมาธิจนเกิดความสงบ นิมิต หรือ วิปัสสนูปกิเลส จะเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นอาการที่เกิดจากสมถะที่เรียกว่า นิมิต หรือ อาการที่เกิดจากวิปัสสนา ที่เรียกว่า วิปัสสนูปกิเลส ก็อย่างเดียวกัน คือ ผลของความสงบ ส่วนจะเกิดน้อยเกิดมาก สัมผัสได้น้อยสัมผัสได้มาก หรือรับรู้ได้น้อยรับรู้ได้มาก ก็ขึ้นอยู่กับเหตุปัจจัยของแต่ละบุคคล หรือ บางคนอาจจะไม่เกิดก็ก้าวเข้าสู่ความสงบ คือ ความว่างภายในเลยก็ได้ ซึ่งหากเป็นเช่นนั้น ก็นับว่าดี เหมือนกัปตันขับเครื่องบินขึ้นลงโดยไม่เจอแรงสั่นสะเทือนจากลมพายุ ก็ควรจะดีใจว่านำเครื่องขึ้นลงได้จังหวะดี ไม่เจอพายุ ส่วนครั้งใดที่ต้องเจอพายุก็ต้องระมัดระวังให้มาก ต้องตั้งสติให้ดี อย่าให้เกิดความเสียหายแก่ผู้โดยสาร

เมื่อมีความสงบ จิตจะสังขารปรุงแต่งไปเพราะปีติบ้าง เพราะความสุขจากความสงบบ้าง เกิดความเข้าใจผิด เป็นสัญญาวิปลาส เกิดโอภาส คือ แสงสว่างสาดส่องทั่วไปหมด สว่างไสวสุดขอบจักรวาล ก็เข้าใจผิดคิดว่า รู้โลกจนจบสิ้นแล้ว เข้าใจผิดไปว่าเป็น โลกวิทู เป็นผู้รู้โลกอย่างแจ่มแจ้งแล้ว ก็ยึดความเห็นความเชื่อนี้อย่างแน่น

ที่จริง เป็นแสงสว่างตามธรรมดาของจิตสงบ แต่เข้าใจคลาดเคลื่อนไปจากความจริงที่ว่า เป็นเพียงแสงสว่างที่ปรากฏขึ้น ก็จะหายไป แต่ก็ไปยึดเป็นจริงเป็นจัง ก็เป็นอุปทานยึดมั่นในขันธ์ คือ ความคิดความเห็น เมื่อปฏิบัติสมาธิ ก็จะมุ่งให้เกิดแสงสว่างนี้ เพื่อจะเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่าง เมื่อสอนก็จะสอนเพื่อให้เกิดแสงสว่างนี้ เพื่อให้จิตเพ่งจดจ่ออยู่กับแสงสว่างนี้ กลายเป็นความเห็นผิด เป็นมิจฉาทิฏฐิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาทิฏฐิ ดำริก็ดำริผิด เป็นมิจฉาสังกัปปะ ไม่ใช่สัมมาสังกัปปะ ไปจนถึงพยายาม ก็จะพยายามผิด เป็นมิจฉาวายามะ ไม่ใช่สัมมาวายามะ ระลึกรู้ก็เป็นระลึกรู้ผิด เป็นมิจฉาสติ ไม่ใช่สัมมาสติ ความตั้งใจมั่น ก็ตั้งใจมั่นผิด เป็นมิจฉาสมาธิ การปฏิบัติสมาธิก็กลายเป็นมิจฉาสมาธิขึ้นมา ไม่ใช่สัมมาสมาธิ

สมาธิจะเป็นมิจฉาสมาธิ หรือ สัมมาสมาธิ ก็อยู่ที่ความคิดเห็นที่คลาดเคลื่อนไปเพียงเท่านี้

นิมิตเกิดขึ้นได้อย่างไร เป็นคำถามที่อยู่ในใจของผู้ปฏิบัติ จะอธิบายตามลำดับแห่งโพชฌงค์ ๗ ประการ

เมื่อใดก็ตามที่ผู้ปฏิบัติสมาธิ มีฉันทะอันมีในใจขึ้น มีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก เรียกว่า “สติสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีสติระลึกรู้อยู่กับลมหายใจเข้าออก ตรึกก็ตรึกอยู่กับลมหายใจ ตรองก็ตรองอยู่กับลมหายใจ พิจารณาก็พิจารณาอยู่กับลมหายใจ รู้ก็รู้อยู่กับลมหายใจ หายใจเข้ายาวก็รู้ หายใจออกยาวก็รู้ หายใจเข้าสั้นก็รู้ หายใจออกสั้นก็รู้ ลมหายใจหยาบก็รู้ ลมหายใจละเอียดก็รู้ ครุ่นคิด พิจารณาไตร่ตรองธรรมอยู่กับลมหายใจ เรียกว่า “ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์”

เมื่อสติจดจ่ออยู่กับลมหายใจ อยู่กับการครุ่นคิด ใคร่ครวญ พิจารณาธรรม มีความเพียรพยายามดำเนินจิตเช่นนี้อยู่บ่อยๆ จะเพียรก็เพียรอยู่กับการพลิกขณะจิตกลับมาไว้ที่ลมหายใจ จะเพียรก็เพียรอยู่กับการพิจารณาใคร่ครวญธรรม เมื่อเผอเรอหลงลืมสติไปบ้างก็ เพียรพลิกขณะจิตกลับมาอยู่กับลมหายใจเรียกว่า “วิริยสัมโพชฌงค์”

เมื่อมีความเพียรพยายามพลิกขณะจิตเปลี่ยนความคิดให้กลับมามีสติอยู่กับลมหายใจเนือง ๆ  จิตก็จะเริ่มเกาะแนบแน่น มีอารมณ์เดียวอยู่กับลมหายใจ ความฟุ้งความวุ่นวายเริ่มระงับลง ลมหายใจเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับจิต และจิตก็เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับลมหายใจ ความปีติลิงโลดใจก็เกิดขึ้น เรียกว่า “ปีติสัมโพชฌงค์”

เมื่อปีติเกิดขึ้นความปั่นป่วนภายในจิตก็เกิดขึ้น ทั้งตื่นเต้น ทั้งดีใจ ทั้งลิงโลดใจ กล้าๆกลัว ๆ ขนลุกขนพอง น้ำหูน้ำตาไหล ควบคุมสติไว้ไม่อยู่ ร้องห่มร้องไห้ เกิดความอัศจรรย์ใจ กว่าจะข่มความตื่นเต้น ความดีใจ ความกล้า ๆ กลัว ๆ ลง ให้อยู่ในอาการสงบราบเรียบ ก็ต้องใช้เวลานานหลายบัลลังก์ต่อการนั่งแต่ละครั้ง

ในระหว่างนี้แหละที่นิมิต หรือ วิปัสสนูปกิเลสจะเกิดขึ้นมีอาการต่างๆ ต้องประคองจิตอย่าตื่นเต้นจนเกินไป อย่าตกใจกลัวจนเกินไป ให้เฝ้าสังเกตความเป็นไปของจิตเหมือนคนนั่งริมฝั่งดูผิวน้ำ จะเกิดระลอกคลื่น ก็รู้ จะเกิดคลื่นลูกใหญ่ ก็รู้ จะเกิดปั่นป่วนเหมือนทะเลคลั่ง ก็รู้ ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้  ไม่ใช่ไปเป็นคลื่นน้ำ ก็เป็นแต่เพียงผู้รู้ความปีติลิงโลด แต่ไม่ได้เป็นความปีติลิงโลด แล้วจิตจะสงบระงับราบเรียบลง เป็นปัสสิทธิ  เรียกว่า “ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตสงบระงับความปั่นป่วนจากปีติและสุขก็หมายความว่า ปัสสัทธิเกิด คือ มีความสงบระงับ จิตก็จะตั้งมั่นไม่หวั่นไหวเป็นสมาธิ ก็เป็น “สมาธิสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตมีความตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว ก้าวเข้าสู่ความว่างภายใน มีสติบริบูรณ์ มีอุเบกขาเป็นใหญ่ เบิกบานสว่างไสวอยู่ เหมือนเกิดภาวะครอบแก้วครอบดวงจิตไว้ให้ดำรงอยู่ด้วยปัญญาอันเลิศ  เรียกว่า “อุเบกขาสัมโพชฌงค์”

เมื่อจิตถอนออกมาจากความว่างภายใน ก็อาจจะเกิดนิมิตได้อีก ตอนก้าวเข้าสู่ความว่างภายใน ก็อาจเกิดนิมิต หรือ หลังจิตถอนออกมาจากความว่างภายในก็อาจเกิดนิมิต  ก่อนจิตเข้าสู่ความเป็นจิตปภัสสร ก็อาจเกิดนิมิตหรือหลังจากจิตถอนออกมาก็อาจเกิดนิมิต

ไม่ว่าจะอย่างไรก็ตาม นิมิตหรือวิปัสสนูปกิเลสล้วนเกิดจากจิตที่เกิดความสงบ ก็จะเกิดอาการต่าง ๆ ซึ่งเป็นการแสดงอาการของจิตขณะดเนินไปสู่ความสงบ  ไม่ใช่สิ่งวิเสสวิเสโสอะไร เป็นธรรมดาของจิตสงบ

เมื่อดูลมหายใจไปจนจิตมีอารมณ์เป็นอันเดียวกับลมหายใจ ก่อนจะรวมดวงลงสู่ความว่างภายใน ระหว่างนั้นจะเกิดนิมิตเป็นภาพต่าง ๆ เป็นอาการต่าง ๆ แทรกเข้ามา เหมือนคลื่นวิทยุที่ถูกคลื่นแทรก ไม่ชัดเจน เป็นการเกิดการสั่นสะเทือนอย่างแรงของจิตก่อนเข้าสู่ความสงบ เช่นเห็นภูตผีปีศาจน่ากลัว  เห็นสัตว์ประหลาดน่ากลัว เห็นเทพบุตรเทพธิดา เห็นคนคุ้นเคยทั้งที่ตายแล้ว และที่ยังมีชีวิตอยู่ เห็นพระพุทธรูป เห็นพระพุทธเจ้า เห็นพระสงฆ์ เห็นพระอรหันต์ เห็นพระอริยสงฆ์ เห็นครูบาอาจารย์ อาจจะชัดบ้างไม่ชัดบ้างตามคุณภาพของจิตขณะนั้น ปะติดปะต่อได้บ้าง ไม่ได้บ้าง ซึ่งจะเป็นอาการธรรมดาในระยะแรก ๆ ของความสงบ

เมื่อเกิดอาการดังกล่าวนี้จิตจะละวางลมหายใจไปชั่วขณะ ก็ให้พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจต่อไป เพื่อไม่ไห้จิตขาดหลัก เห็นก็เห็น ได้ยินก็ได้ยิน รู้สึกได้ก็รู้สึกได้ รับรู้ได้ก็รับรู้  แต่ให้มีสติ พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจต่อไป แม้จะเห็นก็เห็นเฉยๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป ได้ยินก็ได้ยินเฉย ๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป รับรู้ก็รับรู้เฉย ๆ ก็กลับมาดูลมหายใจต่อไป

ให้ทำเช่นนี้บ่อย ๆ เพื่อให้จิตคุ้นชินกับนิมิต กับวิปัสสนูปกิเลส เพื่อให้อินทรีย์แก่กล้าขึ้นมา จนกลายเป็นเห็นธรรมดา รู้ธรรมดา ไม่ตื่นเต้น ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ ไม่ลิงโลดใจ ไม่ยินดียินร้ายกับสิ่งที่เห็น

ไม่ว่าจะเกิดอาการอะไร ก็พลิกขณะจิตกลับมาดูลมหายใจ อย่าใส่ใจนิมิตดังกล่าว

บางทีก็เหมือน มีปีศาจจ้องมองมาข้างหน้าบ้าง ข้างหลังบ้าง หลับตาก็เห็น ลืมตาก็เห็น จนรู้สึกกลัว ก็ให้มีสติพลิกขณะจิต เปลี่ยนความคิดกลับมาดูลมหายใจ ในขณะอินทรีย์ยังไม่แก่กล้า ก็ให้เอาลมหายใจเป็นฐานที่มั่นของจิตไปก่อน เมื่อพลิกขณะจิตมาตั้งมั่นไว้ที่ลมหายใจแล้ว บางขณะจิตจะถูกนิมิตดึงดูดให้หลุดจากลมหายใจ เลื่อนลอยออกไปจับจ้องอยู่ที่นิมิตต่างๆ อีก ก็ให้มีสติพลิกขณะจิต หรือให้มีสติเปลี่ยนความคิด กลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจ

บางขณะอาจเกิดปีติ เกิดน้ำตาไหล ร้องห่มร้องไห้ ขนลุกขนพอง บางขณะเหมือนตัวพองขยายใหญ่ขึ้น หรือหดเล็กลง ท่อนล่างหนักเหมือนถูกกลืนกิน เกิดแสงเป็นเฉดสีต่างๆ ปรากฏขึ้นมา หรือปรากฏเป็นดวงไฟเล็กใหญ่ใกล้เข้ามา ถอยห่างออกไป หรือ ลอยนิ่งๆ อยู่ อาจเป็นแสงนวลไยอุ่น ๆ อยู่ระหว่างหน้าผาก อาจเป็นแสงใสสุกสว่างเหมือนดวงจันทร์วันเพ็ญ หรืออาจเป็นแสงร้อนแรงเหมือนดวงพระอาทิตย์ส่องสว่างเต็มห้องแล้วขยายออกไปสุดขอบจักรวาล

ไม่ว่าจะเป็นอะไรแทรกเข้ามา ในระหว่างที่ขณะจิตกำลังรวมดวงก่อนก้าวเข้าสู่ความเป็นเอกภาพ มีความว่างภายใน ก็อย่าคำนึงถึง อย่าใส่ใจ อย่าตื่นเต้นดีใจ อย่ากลัว อย่าสงสัย ให้ดูให้รู้เฉย ๆ แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้ง คือ ลมหายใจ เพื่อรอโอกาสให้จิตมีกำลังขึ้นมา ภาษาในทางปฏิบัติกล่าวว่า “เพื่อให้อินทรีย์แก่กล้าขึ้นมา” จะได้ไม่ถูกนิมิตหลอกจนหลงไปตามสิ่งที่จิตสร้างขึ้น ปรุงแต่งขึ้น หรือสิ่งที่จิตสังขารขึ้น บางทีจิตก็ดึงเอาเหตุการณ์ในอดีตย้อนไปจนถึงชาติหนหลังขึ้นมา ก็ให้รู้

บางขณะเกิดอาการหมุนคว้างเหมือนหมุนตามการหมุนของจักรวาล แล้วหมุนแคบเข้ามาจนตัวเราหมุน จากหมุนกว้าง ๆ ก็เป็นหมุนแคบเข้ามา จากหมุนช้าเหมือนการหมุนของจักรวาล ก็ค่อย ๆ หมุนเร็วมากขึ้นเรื่อย ๆ จนความเร็วเพิ่มขึ้นเท่ากับจังหวะการเต้นของหัวใจ ที่จริง ในระยะแรกเหมือนรู้สึกสบายกับการหมุนลอยคว้างอยู่ในอากาศ จิตจึงจับจ้องที่อาการลอย เพราะขาดสติไปหลงยินดีกับการลอยและการหมุน จึงไม่รู้สึกตัวว่ากำลังหมุนเร็วขึ้น กระชั้นขึ้นตามการเร่งของลมหายใจ

ในที่สุดลมหายใจก็กระชั้น การหมุนก็เร็วเหมือนลูกข่าง

บางขณะก็ได้ยินเสียงแทรกเข้ามา ชัดบ้าง ไม่ชัดบ้าง บางทีก็เหมือนแว่วเสียง บางทีก็เหมือนชัด เหมือนกระซิบเข้ามาข้างหูบ้าง บางทีก็แว่วมาจากที่ไหนสักแห่ง ว่าเราเป็นอย่างนั้นอย่างนี้แล้ว เป็นพระโสดาบันบ้าง เป็นพระอรหันต์บ้าง เป็นพระอริยบุคคลบ้าง ปฏิบัติถูกต้องตรงแล้วบ้าง ก็ฟังเฉย ๆ ไม่ยินดี ไม่ยินร้าย ที่ท่านเรียกว่า ละอภิชฌา และโทมนัสในโลกเสียได้ ค่อย ๆ ชะลอให้ก้าวข้ามพ้นนิมิตไป จิตจึงจะรวมดวงเป็นเอกภาพเข้าสู่ความว่างภายใน

บางขณะก็ได้กลิ่นเหมือนสัตว์เน่าคละคลุ้งอยู่รอบตัว จนต้องลุกขึ้นไปดู นึกว่ามีสัตว์มาตายอยู่ข้าง ๆ พอลุกไปดูก็ไม่เห็นมีอะไร บางทีก็เหมือนเหม็นติดอยู่ปลายจมูก พอดูให้ชัดลงไปอีก ก็เหมือนเหม็นออกมาจากลมหายใจ อย่ากลัว อย่าตกใจ อย่าสงสัย ให้รู้เฉย ๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้าย ตัดความยินดียินร้ายในโลกเสียได้ แล้วพลิกขณะจิตกลับสู่ฐานที่ตั้งของจิต คือ ลมหายใจ ก็ดูลมหายใจต่อไป 

บางขณะก็เหมือนได้ยินเสียงระฆังดังกังวาลอยู่ในหูติดต่อกันไม่หยุด ที่จริงเป็นเสียงความเงียบในหู แต่จิตละเอียดมากจึงปรุงแต่งไปเร็วเป็นเสียงระฆัง ทำให้เกิดความรำคาญเสียงที่ดังอยู่ในหู เกิดความรู้สึกขัดเคืองใจต่อเสียง ความที่จิตละเอียดจะรำคราญแม้กระทั่งเสียงเข็มนาฬิกาเดิน

บางขณะก็ได้กลิ่นหอมเหมือนดอกไม้บานอยู่รอบตัว จิตก็ปรุงแต่ง

จินตนาการไปว่าเป็นดอกไม้ทิพย์บ้าง เป็นเทวดามาโปรยดอกไม้ทิพย์ให้บ้าง ก็รู้เฉย ๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้ายตัดความยินดียินร้าย ตัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้งแห่งสติ คือ ลมหายใจ

บางขณะก็ปรากฏเหมือนมีพระธุดงค์มาบอกพระกรรมฐาน บางครั้งติดขัดเรื่องอารมณ์พระกรรมฐานก็จะมีพระกรรมฐานมาแก้อารมณ์ให้ เป็นครูอาบาจารย์ที่เคยพบเคยเห็นบ้าง ไม่เคยพบเคยเห็นบ้าง บางครั้งก็สอนเดินจงกรม แบบช้าบ้าง แบบเร็วบ้าง แบบลอยอยู่กลางอากาศเหมือนนกบินอยู่ในอากาศบ้าง สอนให้เห็นถึงการปรากฏแห่งอนิจจัง ทุกข์ อัตตา มีอยู่ทุกขณะของก้าวย่าง มายืนยันการปฏิบัติว่าถูกต้องแล้ว ปฏิบัติดีแล้วบ้าง ก็รู้เฉย ๆ ไม่ยินดีไม่ยินร้าย ตัดความยินดียินร้าย ตัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้

บางขณะนิมิตก็ผุดขึ้นมาจากภายในจิตเอง เป็นมรรคบ้าง เป็นผลบ้าง เป็นความรู้ชนิดต่าง ๆ บ้าง เป็นบทแห่งคาถาโบราณ เป็นบทกวีบ้าง เป็นผู้รู้เห็นสิ่งที่ถูกปกปิดไว้บ้าง แทรกขึ้นมาภายในจิต เป็นลักษณะรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจ แม้จะเป็นนิมิตที่ผุดขึ้นมาจากจิต ก็ไม่ยินดียินร้าย  แล้วพลิกขณะจิตกลับเข้าสู่ฐานที่ตั้งแห่งสติ คือ ลมหายใจ ใช้สติตัดอย่าให้ทันได้ปรุงแต่งไปมาก เพราะจิตที่ละเอียดกำลังก้าวลงสู่ความสงบ จะปรุงแต่งเร็วมาก ได้ยินเสียงอะไร ได้กลิ่นอะไร ถ้าสติไม่เร็วพอที่จะตัดได้ทัน ก็จะปรุงแต่งจินตนาการไปไกลกลายเป็นเสียงวิเศษวิเสโส กลายเป็นกลิ่นทิพย์ไปก็มี

ที่จริง ก็เป็นเพียงแว่วเสียงลมบ้าง กลิ่นน้ำหอม กลิ่นดอกไม้โชยลมมาบ้าง กลิ่นสาบสางของลมหายใจบ้าง แต่จิตที่ละเอียดก็จะปรุงแต่งไปเป็นสิ่งที่วิเศษ เพราะสติไม่เร็วพอที่จะตัดการปรุงแต่งของจิตได้ทัน จึงเปิดโอกาสให้จิตได้สังขารอย่างต่อเนื่องแล้วก็ยึดในสิ่งที่จิตสังขารขึ้นมา และการเพ่งความสนใจไปที่นิมิต ก็ไม่ได้อันตรายหรือว่าน่ากลัวอะไร ไม่ใช่สิ่งที่จะเป็นอันตรายต่อชีวิตอะไร ที่ท่านไม่ให้เพ็งความสนใจไปที่นิมิต ไม่ใช่กลัวว่า จะเป็นอันตรายต่อชีวิต แต่กลัวว่า นิมิตจะทำให้เกิดความเนิ่นช้า เป็นอันตรายต่อการรวมดวงก้าวลงสู่ความสงบของจิต

นิมิตเป็นอันตรายต่อกันรวมดวงของจิต ไม่ใช่เป็นอันตรายต่อชีวิต

ที่ไม่ให้ใส่ใจนิมิต เนื่องจากว่า เมื่อปฏิบัติสมาธิใหม่ ๆ ศรัทธาจะแรงกล้า แต่จิตยังอ่อน สติยังอ่อน ปัญญายังอ่อน ถ้ามัวไปยุ่งอยู่กับนิมิตอาจทำให้หลงไป หลงไปแล้วจิตก็ไม่รวมดวงเป็นหนึ่งก้าวลงสู่ความสงบเป็นเอกภาพอยู่ภายใน  รวมเรียกว่า “อินทรีย์ยังอ่อน” เหมือนเด็กอ่อนต่อโลกมัวหลงโลกก็จะเสียผู้เสียคน เพราะหลงแสงสีของโลก ท่านจึงให้กลับมาตั้งหลักไว้ที่ลมหายใจก่อน ปรากฏอะไรขึ้น ก็ให้มีสติกลับมาตั้งหลักอยู่ที่ลมหายใจก่อน  แล้วก็ใช้ปัญญาพิจารณาตรวจสอบดูให้แน่ ทำอยู่อย่างนี้เนือง ๆ อินทรีย์ก็จะแก่กล้าขึ้นมา ทำให้รู้ถ้วนทั่วถึงอาการของจิต ก็จะรู้ว่าอะไรเป็นอะไร อะไรเป็นจิต อะไรเป็นอารมณ์ที่จิตสร้างขึ้น อะไรมาจากข้างนอก อะไรมาจากข้างใน

คำว่า “ไม่ให้ใส่ใจ” ก็ไม่ได้หมายความว่า ไม่ให้รับรู้เลย ไม่ได้หมายความว่า “ไม่ให้ดู” “ไม่ให้รู้” ไม่ใช่เช่นนั้น ก็ให้ดูก็รู้ตามที่นิมิตเกิด เพราะนิมิตเกิดที่จิตก็ดูที่จิต แต่ดูเฉย ๆ อย่าตกใจ อย่ากลัว อย่าตื่นเต้น อย่าลิ่งโลด ประคองจิตให้ราบเรียบสม่ำเสมอชลอนิมิตให้ข้ามพ้นไป รวมความ คือ ไม่ยินดี ต่อสุขเวทนา ไม่ยินร้าย เป็นทุกขเวทนา วางอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้  จิตก็รวมดวงก้าวลงสู่ความว่าง  มีสติกำหนดรู้การรวมของจิต ไม่รับรู้ถึงความเจ็บปวดใดๆ จิตจะบริสุทธิ์ เบิกบาน สว่างไสวอยู่เช่นนั้น

เมื่อจิตรวมดวงอยู่อย่าไปรบกวนจิต ก็ดูเฉย ๆ รู้เฉย ๆ รู้ว่า อยู่ในความว่างภายใน เมื่อจิตจะถอนออกมาก็จะถอนออกมาเอง อย่าไปอยากออกหรืออยากเข้า เมื่อจิตจะเข้าก็จะดำเนินเข้าไปตามลำดับของจิตเอง เมื่อจิตจะถอนจะคลายออก ก็จะถอนออกตามลำดับของจิตเอง แต่เมื่อจิตถอนออกมาก็พลิกขณะจิต ไปพักไว้ที่ลมหายใจ อย่าปล่อยให้จิตไร้ที่ยึด หรืออย่าปล่อยให้จิตไร้หลัก เมื่อไม่มีที่ยึดจะทำให้จิตเลื่อนลอยไปปรุงแต่งไปคิดอย่างอื่นแทน อย่าปล่อย

โอกาสให้คลื่นความคิดอย่างอื่นแทรกเข้ามารบกวน 

พอจิตถอนออกจากความสงบ ก็ดูลมหายใจ เมื่อดูลมหายใจไป พอจิตกลับไปรวมดวงสู่ความสงบภายใน ก็ดูความว่าง พอจิตถอนออกจากความว่าง ก็ดูลมหายใจ ทำสลับกันไปมาอยู่อย่างนี้เนืองๆ  บัลลังก์แล้วบัลลังก์เล่า จนกว่าอินทรีย์จะแก่กล้าขึ้นมา ปัญญารู้รอบในสภาวะก็จะเกิดขึ้นตามมา ก็คือ มีความชำนาญในการภาวนา มีความชำนาญในการรวมจิต และถอนจิต  ชำนาญในการเข้าและการออกจากสมาธิ ค่อย ๆ ให้อินทรีย์เจริญเติบโตขึ้นมาจนแก่กล้าเหมือนก่อกองไฟจากหัวไม้ขีดก้านเล็ก ๆ เพียงก้านเดียว แต่ค่อย ๆ ประคับประคองป้องลมเติมเชื้อชิ้นน้อย ๆ ค่อย ๆ ให้เป็นกองไฟใหญ่ขึ้นมาจนลุกโชติช่วง

เมื่อจิตมีกำลังขึ้นมา จากนั้น ก็ให้จิตทำงานวิปัสสนา พิจารณากายใจโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ ไม่มีตัวตนที่แท้จริง ฝึกให้จิตทำงานวิปัสสนาอยู่บ่อย ๆ เพื่อให้จิตคุ้นชินกับการคิดแบบวิปัสสนา คุ้นชินกับการรับรู้อารมณ์ที่เป็นจริง การทำอยู่บ่อย ๆ ทำอยู่เนือง ๆ เช่นนี้ เป็นการอบรมบ่มเพาะจิตให้วิชชาเกิดขึ้น เรียกว่า “ภาวนา” คือ ค่อยๆ ฝึกหัดให้รู้ขึ้นมา ค่อย ๆให้เจริญขึ้นมา ค่อย ๆ ให้เข้าใจขึ้นมา ค่อย ๆ ให้มีประสบการณ์ทางจิตขึ้นมา จนเป็นความรู้ของตนเอง ไม่ใช่ฟังจากครูบาอาจารย์มาพูด ฟังจากครูบาอาจารย์มาก็นำมาขบคิด ใคร่ครวญอยู่ภายใน น้อมเข้ามาภาวนาอยู่ภายใน วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์ มาฝึกมาหัดจนเกิดเป็นความรู้ความเข้าใจด้วยตัวของตนเอง

ไม่ใช่ความรู้ที่จำมาจากการอ่านหนังสือ อ่านตำรับตำรา ก็พูดไปตามตัวหนังสือพูดไปตามตำรับตำรา ซึ่งไม่ใช่ความรู้ที่เกิดขึ้นจากประสบการณ์ของตัวเอง ความรู้ที่จำมาจากครูบาอาจารย์  จดจำตำรับตำราก็อย่างหนึ่ง แต่ก็นำมาขบคิดใคร่ครวญ วิเคราะห์ วิพากษ์ วิจารณ์  ให้เกิดเป็นความรู้ที่ตรงตามสภาวธรรมขึ้นมาในตัว จนเป็นญาณทัศน์ ที่รู้ลงไปตรง ๆ ตามความจริงของอาการนั้น ๆ

ภูเขาความคิด <- แตะที่ตัวหนังสือ คลิกอ่าน

ชวนอ่าน หนังสือ “ภูเขาความคิด” สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ (สามัญญผลสูตร) เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒

The post ชวนอ่าน หนังสือ “ภูเขาความคิด” สมาธิเบื้องต้นสำหรับตรวจสอบผลของสมาธิ (สามัญญผลสูตร) เรียบเรียงโดย  พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ” ระหว่าง พ.ศ. ๒๕๖๑- ๒๕๖๒ appeared first on Manasikul Online.

ลูกศรดอกที่สาม

วันพระที่ ๙ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๕๖๑ แรม ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐

ผู้เขียนเปิดบันทึก ในช่วงที่ไปกราบเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณและคณะสงฆ์ ที่ถูกจำกัดพื้นที่ ในช่วงปีพุทธศักราช ๒๕๖๑ ก่อนที่จะได้รับอิสรภาพในปีต่อมา ๔๕๐ วันในเรือนจำ คืนวันแห่งความทุกข์ได้ผ่านพ้นไปแล้ว…

กราบขอบพระคุณ ภาพจาก หนังสือ E – Book “สุดทางจงกรม”
สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )
เรียบเรียงโดย พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร,วงศ์ชะอุ่ม) “ญาณวชิระ”
ระหว่าง พุทธศักราช ๒๕๖๑- ๒๕๖๒
เผยแพร่ในรูปแบบ e-book โดย สถาบันพัฒนาพระวิทยากร เมื่อ มกราคม พุทธศักราช ๒๕๖๘
ท่านสามารถโหลดหนังสือ “สุดทางจงกรม”
สมาธิเบื้องต้นสำหรับการลงมือปฏิบัติ (สติปัฏฐาน ๔ )
กดลิ้งค์เพื่ออ่านได้ที่ สุดทางจงกรม

      ท่านอาจารย์เจ้าคุณกล่าวผ่านโทรศัพท์ ผ่านกระจกว่า   พระพุทธเจ้าตรัสในทำนองว่า เมื่อเราถูกยิงด้วยลูกศร ไม่จำเป็นต้องไปถามหาผู้ยิง แต่ให้รีบรักษาบาดแผล เพราะถ้าเรามัวแต่ไปถามหาคนยิงอาจตายก่อนที่จะรู้ หรือแม้รู้เข้าก็ยิ่งทุกข์มากขึ้น ไม่รู้เสียดีกว่า ทุกข์ที่ต้องถูกขังอยู่ในนี้เพียงอย่างเดียวก็มากเกินพอแล้ว”

และท่านยังกล่าวต่อมาว่า อย่าไปว่าใคร  ในสังสารวัฏ ไม่มีใครมีกรรมกับอาตมา

          ด้านหน้าคือกระจกหนา และยังมีลูกกรงเหล็กกางกั้นการสนทนาอีก แม้ไม่ค่อยได้ยินก็ต้องพยายามฟังและจำไว้ แล้วกลับมาจดบันทึกธรรมไว้รอท่านออกมา ด้วยบันทึกนี้อาจเป็นประโยชน์บ้างกับคนทุกข์ที่ต้องการธรรมะเยียวยาใจในยามที่จิตถูกบีบคั้นในสถานการณ์ต่างๆ ที่คาดไม่ถึงว่าจะเกิดขึ้นกับเรา เมื่อความถูก ถูกกระทำให้กลายเป็นความผิด…เราจะมีชีวิตอย่างไร และต่อสู้ด้วยอหิงสาธรรมเพื่อเรียกร้องให้ความถูกต้องกลับคืนมา

ครูบาอาจารย์ท่านจึงกล่าวเตือนสติเสมอว่า แทนที่จะจะคิดว่า ทำไมจึงเกิดขึ้นกับเรา ก็ให้มองใหม่ว่า แล้วทำไมจะเกิดขึ้นกับเราไม่ได้ล่ะ

การมองอย่างหลังจะช่วยให้ยอมรับความเป็นจริง และปรับจิตใจให้อยู่กับปัจจุบันในสถานการณ์ที่เผชิญอยู่ด้วยสติและปัญญามากกว่าการโวยวาย หรือฟุ้งซ่านจนทำให้เกิดอาการย้ำคิดย้ำทำจนทุกข์ขยายใหญ่ขึ้นจนเกินจริงก็เป็นได้ เพราะแค่ทุกข์กับสภาวะบีบคั้นกายเท่าที่เป็นอยู่ก็หนักหนาสาหัสที่สุดในชีวิตแล้ว และ ถัดจากนี้คือความตาย    

          จิตอันยิ่งใหญ่ประดุจพระโพธิสัตว์ของท่าน ทำให้เมื่อท่านต้องประสบทุกข์ จึงมีสหธรรมมิกและพระลูกศิษย์ รวมทั้งญาติโยมที่เป็นศิษย์มากมายแวะเวียนมาเยี่ยมและสนทนากับท่านทุกวัน ยกเว้นวันเสาร์เว้นเสาร์ และวันอาทิตย์ ที่ปิดการเยี่ยม ส่วนภายในตลอดยี่สิบสี่ชั่วโมงของทุกวัน ก็มีผู้ที่เห็นวัตรปฏิบัติอันงดงามของท่านแล้วก็อาสาดูแลอุปัฏฐากท่านประหนึ่งเป็นลูกศิษย์ก้นกุฏิก็ไม่ปาน

 เกือบห้าเดือนแล้ว นับตั้งแต่วันแรกที่ท่านถูกกล่าวหา และต้องถูกจองจำก่อนการพิจารณาคดีตั้งแต่วันที่ ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๖๑ เป็นต้นมา จนล่วงพ้น ๔๕๐ ราตรีที่ผ่านไป

          จนถึงวันนี้ ท่านกล่าวเพียงว่า มีขันติเป็นเครื่องอยู่ เป็นการฝึกขันติธรรมอย่างแท้จริง พยายามอยู่กับลมหายใจให้ผ่านไปแต่ละขณะทุกวิวาราตรีก็พอ ไม่ได้นับวันเวลาอีกแล้วว่าจะผ่านไปนานเท่าใด ท่านกล่าวแต่เพียงว่า อยู่ที่ไหนก็ทำประโยชน์ให้ที่นั่น

ใช่ ท่านกำลังจะเขียน พระไตรปิฎกฉบับดับทุกข์ ในนี้ เพื่อช่วยเหลือคนที่นี่ให้มีสติไว้ประคองจิตยามที่จิตตก ไม่เช่นนั้นจะผ่านคืนวันอันทรมานไปได้อย่างไรกัน

เมื่อหนังสือพระไตรปิฎกครบชุดพร้อมอรรถกถา ๙๑ เล่ม ผ่านการตรวจอย่างละเอียดทีละหน้าจนเข้ามาในนี้ก็ใช้เวลาเป็นเดือนๆ จนกระทั่งมาถึงท่านแล้ว ท่านก็เริ่มอ่านอีกครั้ง และอีกครั้ง

ย้อนกลับไปในช่วงการบวชเรียนเป็นพระของท่าน กับพระไตรปิฎกชุดแรกกว่าจะได้มาท่านต้องเก็บหอมรอบริบจากปัจจัยที่ญาติโยมถวายให้ทีละเล็กทีละน้อยกว่าจะได้พระไตรปิฎกครบชุด เพื่อย่อยและเขียนออกมาในหลากหลายมุม

ในหนังสือหลายเล่มที่ท่านเขียน อาทิ “ทศชาติ : ปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง”  และ “หลักการทำบุญและ การปฏิบัติธรรมในชีวิตประจำวัน” ในนามปากกา ญาณวชิระ เมื่อยี่สิบกว่าปีก่อน

การอ่านพระไตรปิฎกครั้งนี้ในสถานที่ถูกจองจำ กับความทุกข์ที่บีบคั้นภายในจิต ทำให้การอ่านพระไตรปิฎกครั้งนี้แตกต่างจากคราวก่อนๆ อย่างสิ้นเชิง

ท่านว่า อ่านครั้งนี้ชัดเจนมากขึ้น พบธรรมเห็นธรรมจากสภาวะภายในจิตใจมากขึ้น เป็นช่วงที่จะต้องขัดเกลาจิตให้เที่ยง ให้ตรงธรรมที่พระพุทธเจ้าสอนที่สุด และตั้งใจภาวนาให้สิ้นอาสวะได้แล้ว เพราะความตายคืบคลานมาแข่งกับเวลาจริงๆ หากมองไปข้างหน้า ก็แทบไม่มีเวลาเหลือแล้ว   

แล้วท่านก็เล่าเรื่องวาระจิตสุดท้ายของพระอินทร์ที่ทำให้ท่านบรรลุโสดาบันใน สักกปัญหสูตร …พระอินทร์ หลังจากได้ฟังพระธรรมจากพระพุทธเจ้าจนจบท่านได้บรรลุเป็นพระโสดาบัน เมื่อท่านบรรลุแล้ว จุติท่านหลังจากการตาย ปฏิสนธิจิตเกิดต่อเป็นท้าวสักกะในชาติต่อมา…

แล้วท่านก็เล่าถึง มหาปรินิพพานสูตร ที่เพิ่งอ่านจบลงไป เหตุที่พระพุทธเจ้าตรัสเรื่องความไม่ประมาท เป็นพระวาจาเป็นครั้งสุดท้าย นี่เอง จึงต้องเร่งความเพียร

“ภาวิตา พหุลีกตา”

ภาวิตา แปลว่า เจริญแล้ว

พหุลีกตา แปลว่า กระทำให้มาก

ใช่ ต้องภาวนาให้มาก ภาวนาคือ การปฏิบัติธรรม เจริญสติ สมาธิให้มาก

จนกว่าจะเกิดปัญญาในการเห็นตามความเป็นจริง

คือ อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตา

ท่านกล่าวต่อมาว่า ภาวนาให้มากเป็นอย่างไร ก็ให้ทุกขณะมีสติปัญญาเห็นความจริงของกายและใจ ทุกเช้าตั้งแต่ตีสามกว่าๆ จนถึงหกโมงเช้าอาตมาออกมาเดินจงกรม และทำสมาธิทุกวัน พิจารณาใคร่ครวญธรรมอย่างต่อเนื่อง ระลึกถึงมรณานุสติ หลังจิตสงบ ก็น้อมจิตเข้าสู่สภาวะของความเป็นอนิจจังในทุกสรรพสิ่งทั้งภายในและภายนอกจนแลเห็นการเกิดดับของจิตในแต่ละขณะที่ผ่านไป ผ่านไป จนกระทั่งแม้แต่ปัจจุบันที่ดำรงอยู่ก็ไม่มีอยู่จริง   

แต่เมื่อความคิดวนมาอีกก็ต้องกลับมาอยู่กับลมหายใจในปัจจุบันอีกครั้ง และอีกครั้ง แล้วบอกกับตนเองว่า อนิจจัง อนิจจัง และอนิจจัง 

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๕ “พระพุทธเจ้าตรัสว่า เมื่อเราถูกยิงด้วยลูกศร ไม่จำเป็นต้องไปถามหาผู้ยิง แต่ให้รีบรักษาบาดแผล”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๕ “พระพุทธเจ้าตรัสว่า เมื่อเราถูกยิงด้วยลูกศร ไม่จำเป็นต้องไปถามหาผู้ยิง แต่ให้รีบรักษาบาดแผล” appeared first on Manasikul Online.

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ตอนที่ ๘๓ “ณ ดินแดนแห่งไฟที่ไม่เคยปิด”

ผู้เขียนเปิดบันทึกในวันที่ ๒๗ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑ “ไฟที่ไม่เคยปิด” เมื่อครั้งเดินทางไปเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณที่เรือนจำพิเศษ กรุงเทพฯ ในช่วง ๔๕๐ วันที่ถูกจำกัดอิสรภาพ ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาบนผืนแผ่นดินไทยในปีนั้น เป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงของพระพุทธศาสนาอันเป็นศาสนาประจำชาติอย่างเห็นได้ชัด เมื่อพระสงฆ์ถูกใส่ความจนนำไปสู่การจับกุมก่อนที่จะตกเป็นผู้ต้องหา ไม่รู้ว่า นี่เป็นส่วนหนึ่งในการทำลายพระพุทธศาสนาผ่านการทำลายพระสงฆ์ให้หมดความน่าเชื่อถือไปก่อนหรือไม่…ดังที่สมเด็จพระพุฒาจารณ์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) ตั้งข้อสังเกตไว้ว่า

“พระพุทธศาสนาเมืองไทยมีภัยรอบด้าน ซึ่งกำลังแทรกเข้ามาทุกรูปแบบ พระพุทธศาสนาอาจจะล้มครืนลงวันใดก็ได้ แต่พระก็ยังเหมือนปลาอยู่ในน้ำเย็น จึงตายใจว่า พระพุทธศาสนาตั้งมั่นเจริญรุ่งเรืองในเมืองไทย เลยไม่รู้สึกถึงความล่มสลาย ซึ่งกำลังใกล้เข้ามา”

แต่ก็เป็นบุญอย่างใหญ่หลวงที่ศาลสถิตยุติธรรม ยังดำรงความเป็นธรรมให้คณะพระเถระทั้งห้ารูป ยกฟ้อง และคืนความเป็นธรรมให้

ในเวลาต่อมา พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งทรงเป็นองค์เอกอัครศาสนูปถัมภก และทรงมีทศพิธราชธรรมอย่างเต็มเปี่ยม พระองค์ทรงถวายสมณศักดิ์คืนให้กับคณะพระเถระห้ารูปแห่งวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร ยังความปีติให้กับพระเถระและศิษยานุศิษย์ตลอดจนพุทธศาสนิกชนยิ่งนัก

ผู้เขียนเปิดบันทึกในวันที่ ๒๗ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑ ความว่า ในดินแดนแห่งไฟที่ไม่เคยดับ ท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอดเล่าว่า …

“ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น หรือว่า ใครต้องการจะให้เราเป็นอย่างไร ก็ตาม แต่ใจเราต้องเป็นอิสระ”

พระอาจารย์บอกว่า อิสระจากอะไร อิสระจากความโกรธ เกลียด อาฆาต พยาบาท เพราะสิ่งเหล่านี้เองที่จะสร้างภพชาติ ติดตรึงเราไว้กับวัฏสงสารมานานเท่าไรแล้ว     

วันนี้ ๑๒๖ ราตรีผ่านพ้น ในสถานที่อันจำกัด ไฟที่นี่ไม่เคยปิดในเวลากลางคืน แต่ก็ต้องจำวัด หลับตาพักผ่อน อยู่กับลมหายใจในปัจจุบันเพื่อเตรียมพร้อมที่จะเดินต่อไปให้ใจเป็นอิสระ แม้ยังไม่มีวี่แววว่าจะได้กลับออกไปข้างนอก แต่ก็ต้องมีความหวัง ไม่ใช่ความคาดหวัง แต่เป็นความหวัง  

 แม้ที่นี่ ไม่ใช่ที่ของพระอยู่ แต่ในเมื่อเขาจับมาอย่างไม่ถามสักคำ วิถีของพระก็ยังดำเนินต่อไป ปฏิบัติตามพระธรรมวินัยอยู่ตลอดเวลา ทำให้พบว่า ธรรมะปรากฏในใจและทุกแห่งหนจริง ๆ     

เมื่อท่านนึกย้อนไปถึงการกล่าวหาที่รุนแรงคราวใด คำของสื่อที่โหมกระพือ กระหน่ำไปตามกระแส โดยมิได้ตรวจสอบความเป็นจริงก็แพร่กระจายราวไฟไหม้ฟาง  เมื่อท่านมองเห็นว่าทุกอย่าง ผู้คิดไม่ดี มีเจตจำนงบางอย่างที่ต้องการให้ผลเป็นเช่นนี้ และแม้ไม่มีใครสนใจที่จะถามหาความจริง ก็ไม่เป็นอะไร

“รอวันฟ้าเปิด สิ่งที่เกิดขึ้น แม้หนักหนาสาหัสเพียงใดในชีวิต โดนกระทบกายและใจโดยตรง ก็ไม่เป็นไร แต่จะไม่ให้สิ่งเหล่านี้มาทำให้ใจกระเทือน หรือหวั่นไหวได้ เพราะอาตมาไม่ได้เป็นอย่างนั้น ไม่ได้เป็นอย่างที่ใครกล่าวหา…”

แล้วท่านก็รำลึกถึงประวัติศาสตร์ใกล้ๆ และเล่าเรื่องราวของ “ครูบาศรีวิชัย” ให้ฟัง   

          ครูบาศรีวิชัย พระมหาเถระซึ่งเป็นที่รู้จักกันในฐานะผู้สร้างถนนทางขึ้นวัดพระธาตุดอยสุเทพราชวรวิหาร จังหวัดเชียงใหม่ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๔๗๗ นักบุญแห่งล้านนา ผู้สละชีวิตเพื่อมุ่งพระนิพพาน กับงานพระพุทธศาสนาทุกด้านอันอเนกอนันต์ แต่ก็ไม่พ้นการกล่าวหามากมาย จนกระทั่งถูกจับกุมถึงสามครั้ง

ตอนที่ท่านถูกจับไป พระธาตุดอยสุเทพยังสร้างไม่เสร็จ ชาวบ้านก็ถามว่า แล้วใครจะสร้างต่อ ท่านตอบว่า เดี๋ยวก็มีคนมาสร้างต่อเอง และในที่สุดท่านก็กลับมาสร้างพระธาตุดอยสุเทพจนสำเร็จ ในวันที่ฟ้าเปิด ความจริงก็ปรากฏ ท่านจึงอยู่ในใจของชาวเชียงใหม่และชาวไทยมาจนถึงทุกวันนี้

          พระอาจารย์ย้อนรำลึกไปไกลถึงพระถังซำจั๋ง หรือพระเสวียนจั้ง ออกธุดงค์ข้ามน้ำข้ามทะเลไปอาราธนาพระไตรปิฎกจากอินเดียในปีพุทธศักราช ๑๑๗๐ ระหว่างการจาริกธรรมในเอเชียกลางและเอเชียใต้ทั้งไปและกลับรวม ๑๙ ปี ท่านต้องเผชิญกับเส้นทางวิบากในการถูกจับกุมอยู่หลายครั้ง กว่าที่ประเทศจีนจะมีพระไตรปิฎกภาษาจีนที่จากนาลันทาในวันนี้ ก็มาจากความอุตสาหะพากเพียร ความศรัทธาอันแรงกล้าในพระพุทธเจ้าของพระถังซำจั๋ง หรือพระเสวียนจั้ง นั่นเอง

    ท่านเล่าต่อมาว่า…

“แม้อาตมาเป็นเพียงพระเล็กๆ ก็ตาม แต่มโนปณิธานความเป็นพระ ผู้ถวายชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนานั้นยิ่งใหญ่ ไม่เปลี่ยนแปลง”

หากพระพุทธศาสนาคือ ความเมตตากรุณา ท่านอาจารย์เจ้าคุณก็มีมากล้น ไม่ว่าจะกล่าวถึงพระพุทธศาสนาในมุมใด ท่านมีคำอธิบาย และการเป็นแบบอย่างที่ไม่ต้องพูด แต่ดูได้จากวัตรปฏิบัติอย่างงดงามของท่านในแต่ละวัน

การให้เวลาไปช่วยเหลือพูดคุยผู้ป่วยในโรงพยาบาล ความใส่ใจญาติโยมที่ใส่บาตรทุกเช้ารอบ ๆ วัด การศึกษาพระไตรปิฎกบาลีจนแตกฉาน จนถึงการสร้างพระไตรปิฎกให้ปรากฏในใจคนด้วยการบำเพ็ญจิตภาวนา การสนับสนุนศิลปินผู้สร้างงานพุทธศิลป์ให้กว้างขวาง การสร้างหลักสูตรพระวิทยากรเพื่อออกเผยแผ่พระพุทธศาสนาเพื่อให้ประชาชนนำไปใช้ในชีวิตแก้ปัญหาทุกข์สร้างสังคมสันติสุข ผ่านสถาบันพัฒนาพระวิทยากร

จากความเข้าใจในอริยสัจสี่ในการปฏิบัติส่วนตน การฝึกจิตในวิถีแห่งสติ สมาธิ จนเกิดปัญญามองเห็นตามความเป็นจริง การเดินจิตตามรอยอริยมรรคมีองค์แปดจนพบความสงบเย็นภายในใจ ท่านมองพระพุทธศาสนากับวิถีชีวิตและวัฒนธรรมเป็นองค์รวม ท่านเห็นว่า เพราะเรามีวัฒนธรรม ประเพณีนี่แหละที่เป็นเปลือกห่อหุ่มแก่นพระพุทธศาสนาไว้ด้วยภูมิปัญญาแห่งบรรพชน ท่านจึงมุ่งการส่งเสริมวัฒนธรรมประเพณีและพิธีกรรมที่ห่อหุ้มแก่นไว้ไม่ให้สูญหายไปในวัดบ้านและวัดป่าในชนบท ตามวิถีชาวบ้านที่ก่อเกิดเป็นพลังแห่งศรัทธาในบวรพระพุทธศาสนาทุกอณู

ดังท่านเคยกล่าวเสมอว่า ทรายทุกเม็ด อิฐทุกก้อนที่ชาวบ้านช่วยกันนำมาสร้างโบสถ์วิหาร หากไม่ใช่ศรัทธาที่เกิดจากปัญญาที่เข้าใจความเป็นจริงของชีวิตคือเห็น อนิจจัง ทุกขัง และอนัตตาในจิตแล้ว ใครเล่าจะสามารถสร้างเจดีย์สูงเสียดฟ้าได้ ใครเล่าจะสร้างพระพุทธรูปองค์ใหญ่ให้เราได้มีโอกาสกราบไหว้ได้  ใครเล่าจะสร้างเสนาสนะ ศาลาปฏิบัติธรรมกันแดดกันฝนไปจนถึงเมรุและห้องน้ำสาธารณะในวัดได้ 

         “เพราะศรัทธานั่นเอง ศรัทธาที่เกิดจากปัญญาที่สืบทอดมาจากบรรพชนโดยแท้”

พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร)

ท่านอาจารย์เจ้าคุณไม่เคยว่ากล่าวผู้ใด แม้ใครกระทำท่านอย่างไรก็ตาม ท่านไม่เคยเอ่ยคำพูดถึงชื่อบุคคลใดให้เสียหายแม้แต่น้อย  ท่านมีความศรัทธาต่อพระพุทธองค์ และมีความกตัญญูในองค์หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) พระอุปัชฌาย์ไม่เสื่อมคลาย

ท่านมักกล่าวว่า เกิดอีกอีกภพชาติก็จะขอเป็นศิษย์หลวงพ่อสมเด็จฯ ตลอดกาล มากกว่าความเมตตาที่พระอุปัชฌาย์มอบให้ท่าน คือ การให้โอกาสท่านสร้างสรรค์งานเผยแผ่พระพุทธศาสนา ซึ่งท่านเคยกล่าวว่า งานเผยแผ่พระพุทธศาสนานั้นบางทีก็เป็นงานที่อาภัพ เพราะไม่ว่าจะทำดีเพียงใดก็ตาม การถูกมองให้เป็นอีกอย่างซึ่งคาดไม่ถึง ในทุกยุคทุกสมัยที่บางคนอาจไม่เข้าใจย่อมมี เลยกลายทำให้งานด้านนี้ต้องสะดุดลง

กับงานสร้างพระเณรเพื่อเป็นพุทธบุตรในพระพุทธศาสนา เป็นภูมิคุ้มกันชีวิตให้ปลอดภัย การสร้างพระสงฆ์ให้กลับไปยังภูมิลำเนาเดิม เพื่อช่วยเหลือเกื้อกูลผู้คนในพื้นที่ ดังเช่น โครงการพระธรรมทูตอาสา ๕ จังหวัดชายแดนใต้ ที่หลวงพ่อสมเด็จฯ บุกเบิกไว้ งานการศึกษาบาลีและพระปริยัติธรรมที่ท่านกำลังทำวิจัยจากหลายๆ วัดที่ประสบความสำเร็จในการที่มีพระเณรมาเรียนจำนวนมาก และสามารถเรียนจบจนถึงชั้นสูง ๆ ไปจนถึงเปรียญ ๙ นั้นมีแนวทางอย่างไร ท่านก็เตรียมขยายระบบการศึกษาให้กว้างขวางขึ้น 

จนกระทั่งในวันที่ถูกจำกัดอิสรภาพปีกว่า ๆ ท่านก็ยังระลึกและมองไปในอนาคตว่าจะสานต่องานพระพุทธศาสนาอย่างไร เพื่อช่วยเหลือผู้คนให้กว้างขวางขึ้น แม้แต่ผู้คนที่ถูกจับกุมอยู่ก็ควรได้รับการศึกษาพระธรรม เพื่อนำไปแก้ทุกข์ให้กับตนเอง และสร้างสรรค์ชีวิตให้งดงามบนพื้นฐานแห่งศีล สมาธิ และปัญญา

ดังที่ท่านกล่าวว่า แม้งานเผยแผ่พระพุทธศาสนาทุกอย่างจะหยุดชะงักไปในช่วงหลายปีที่ผ่านมา แต่ก็ไม่เป็นไร เริ่มต้นใหม่ได้ตลอดเวลา เพราะธรรมะจากพระพุทธเจ้าอกาลิโก เหนือกาลเวลา

“จะว่าไป ก็ไม่ใช่การเริ่มต้นใหม่ แต่เป็นการสานต่อให้พระพุทธศาสนาเจริญก้าวหน้ายิ่งขึ้น เพื่อให้ผู้คนได้เข้าถึงธรรมะด้วยตนเองให้มากขึ้น เพื่อให้ผู้คนมีเครื่องมือในการลดทอนความทุกข์ในใจตนเองด้วยพระธรรม ด้วยการปฏิบัติที่ศีล สมาธิ และปัญญา จนกว่าจะเข้าถึงธรรม มีธรรมครองใจ สามารถพึ่งตนพึ่งธรรมในใจตนเองได้ ก็จักปลอดภัยในสังสารวัฏ”

ท่านว่า อย่างน้อยในช่วง ๔๕๐ วัน ก็ทำให้ปลดภารธุระภายนอกลง และกลับมาทบทวน และทำภารธุระในจิตใจคือทำจิตให้หลุดออกจากความยึดมั่นถือมั่นในตัวตนอันละเอียดจะดีกว่า ซึ่งงานนี้ไม่มีใครทำให้ใครได้ ต้องทำเอง ขัดเกลาด้วยตนเอง  

“อาตมาจึงต้องอยู่ให้ได้ในนี้  ต้องอดทน และทนให้ได้ ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้ในโอวาทปาติโมกข์ ว่า

“ขันติ ปะระมัง ตะโป ตีติกขา ขันติคือความอดกลั้น เป็นธรรมเครื่องเผากิเลสอย่างยิ่ง”

          “เมื่ออดได้ ทนได้ในทุกสถานการณ์  ความอดทนจะช่วยให้จิตคลายออก คลายออกจากความยึดติดในสิ่งทั้งปวง และที่สุด จิตก็จะเบาสบาย ใจก็เป็นอิสระ และนี้เองคือเครื่องอยู่ของสมณะที่เรียกว่า “สุขวิหารธรรม”

 ท่านอาจารย์เจ้าคุณเล่าต่อมาว่า แม้สภาพแวดล้อมไม่เป็นอิสระ แต่ใจต้องเป็นอิสระ ด้วยวิถีพระที่ผ่านมานั้น เป็นชีวิตอิสระที่สุด มีเสรีภาพที่สุดแล้ว เพราะไม่มีครอบ ไม่มีครัว จะทำอะไรก็ทำเพื่อพระพุทธศาสนา เพื่อสงเคราะห์ผู้คนอย่างเดียว ไม่มีประการอื่น

“เมื่อชีวิตอาตมาอุทิศตนให้กับพระพุทธศาสนาจะมีอะไรเป็นเครื่องข้องจิตอีกแล้ว  ตั้งแต่ออกบวชตั้งแต่อายุ ๑๓ ปี จนถึงวันนี้ผ่านไปสามสิบกว่าพรรษาแล้ว และต้องมาอยู่ในนี้ ถูกจำกัดสิทธิทุกอย่าง แต่ก็ไม่มีอะไรที่จะทำให้ความเป็นพระหายไปได้ และไม่มีอะไรที่จะมาสั่นคลอนจิตใจของอาตมาให้เป็นอื่นได้ และแม้กระทั่ง ความคิดไม่ดีกับใครก็ตาม สิ่งนี้ไม่มีอยู่ในจิตใจของอาตมาเลยแม้แต่น้อย”  

         “อาตมาตื่นตั้งแต่ตีสามกว่าๆ ลุกขึ้นมาสวดมนต์แผ่เมตตาให้กับทุกคน และออกมาเดินจงกรม อากาศที่นี่ก็เหมือนกับข้างนอก ใช่ มีลมพัดเย็นดี ก็เดินไปเดินมา ใคร่ครวญธรรม บางทีก็มีความคิดว่า ทำไมเขาจึงทำกับเราอย่างนี้ ไม่เข้าใจ เมื่อคิดวนไปมา ก็ต้องตั้งหลักใหม่ ไม่ต้องคิดว่า ทำไม แต่ต้องกลับมาคิดว่า  อยู่ตรงไหนก็ให้เป็นประโยชน์กับที่นั่น

          “เป็นเรื่องที่น่าแปลก เหมือนธรรมะจัดสรรให้ในห้องที่อยู่ด้วยกันมีเด็กวัยรุ่นนิสัยดี ๆ อยู่หลายคน และมีอยู่คนหนึ่งที่คอยดูแล คอยอุปัฏฐากตั้งแต่วันแรกจนถึงวันนี้ จริง ๆ เด็ก ๆ เหล่านี้ ใฝ่ดีมาก พอช่วงบ่ายตั้งแต่สี่โมงเย็นก็ต้องเข้ามาอยู่ในห้องแล้ว เขาก็คุยกันเรื่องการทำสมาธิ บางคนมีปัญหาก็มาปรึกษาบ้าง ก็ให้คำแนะนำไปบ้าง  

          ท่านบอกว่า การทำกุศลในพระพุทธศาสนาทำมาทุกอย่างแล้ว สร้างพระเจดีย์ สร้างพระพุทธรูปที่มีชีวิต คือ สร้างพระหนุ่มเณรน้อยให้มีแรงบันดาลใจ ในการฝึกปฏิบัติส่วนตนลดละกิเลส และช่วยเหลือผู้คนให้พ้นจากทุกข์เล็กน้อยใหญ่ตามกำลังก็ทำแล้ว  กิจการคณะสงฆ์ก็ทำมามากแล้ว สงเคราะห์ผู้คนก็มาก สิ่งที่ทำไปทั้งหมด เมื่อย้อนมองคราวใดก็ภูมิใจตลอดเวลา เป็นสิ่งที่ดีงามที่ฝากไว้ให้กับพระพุทธศาสนา

พระหนุ่มเณรน้อยมากมาย ที่เป็นลูกศิษย์ท่าน ล้วนรดน้ำพรวนดินสร้างเมล็ดพันธุ์ใหม่ ๆ ในการเกื้อกูลผู้คนไปทั่วในวิถีพระพุทธเจ้า ตามรอยบาทพระศาสดาทุกย่างก้าว  เพื่อให้เกิดความร่มเย็นในใจของผู้คนนี้เอง  ด้วยชีวิตนั้นมอบกายถวายชีวิตแด่พระพุทธเจ้าแล้ว เป็นทาสของพระพุทธเจ้า เป็นทาสของพระธรรม และเป็นทาสของพระสงฆ์ ใยจะต้องกังวลอะไรอีกเล่า

          ท่านอาจารย์เจ้าคุณกล่าวว่า เกิดอีกก็จะถวายชีวิตไว้ในพระพุทธศาสนาอีก เป็นพระไม่เปลี่ยนแปลง เพื่ออะไร ก็เพื่อให้ใจคนได้เกิดความร่มเย็น สันติ นี้เอง ไม่มีประการอื่นใดเลย

“ตอนนี้ ก็คิดว่าจะเขียนพระไตรปิฎกฉบับดับทุกข์ในคนข้างในนี้ได้ศึกษากัน เป็นการสร้างเจดีย์ธรรม ธรรมเจดีย์ให้กับคนที่นี่  “ความเป็นมาของพระอภิธรรม” ก็เขียนแล้ว ถวายเป็นพระราชกุศลในหลวงรัชกาลที่ ๙ พระธรรมวินัยก็มีร่างไว้แล้วประมาณ ๗๕ เปอร์เซ็นต์  ก็ตั้งใจจะเขียนให้จบ และต่อด้วยพระสูตร อธิบายให้ครบ อ่านแล้ว ปฏิบัติเองได้จริง

          ท่านอธิบายว่า จริงๆ แล้ว พระวินัยเป็นเรื่องของศีล พระสูตรเป็นเรื่องของสมาธิ และ พระอภิธรรมเป็นเรื่องของปัญญา

“เราฝึกสติ สมาธิก็เพื่อให้เกิดปัญญาในการมองเห็นตามความเป็นจริง  การฝึกสติโดยอาศัยคำบริกรรม หรือไม่บริกรรมก็ตาม ให้กลับมามีความรู้ตัวอยู่กับลมหายใจ การฝึกสมาธิ เมื่อจิตสงบ ไม่ใช่ให้แช่อยู่กับความสงบนั้น เพราะถ้าแช่อยู่เช่นนั้น เวลามีอะไรมากระทบจิตใจจะตามรู้ไม่ทัน

“เช่นเดียวกัน  การฝึกสมาธิก็ไม่ใช่ว่า ไม่ให้คิด แต่ไม่ให้ฟุ้ง คือเมื่อมีสมาธิจะเห็นความคิด แล้วตัดความคิดฟุ้งออก  หรือไม่ปรุงต่อที่จะทำให้จิตเกิดทุกข์  แต่ให้คิดย้อนเข้ามาในกายใจจนเกิดปัญญา ให้เห็นตามความเป็นจริงว่าอะไรๆ ก็ไม่เที่ยงจริงๆ  

          “และยิ่งใคร่ครวญธรรมมากเข้าก็ยิ่งขอบคุณคนที่เขาทำร้ายอาตมา   ขอบคุณที่เขาช่วยกะเทาะกิเลสอย่างหยาบออกให้ โดยที่เราไม่ต้องทำเอง

          “เมื่อก่อนเราอาจมีคนชื่นชมมากมาย มีตำแหน่ง มียศ พอถูกกะเทาะไปหมด ไม่มีอะไรแล้วที่จะเป็นตัวตนหยาบๆ อีกแล้ว ก็รู้สึกสบายดีที่ไม่มีเราแบบนั้นที่คนอื่นมอบให้ แล้วเราก็เพลิดเพลินในสิ่งที่เขาฉาบทาให้  เมื่อมันถูกกะเทาะออกไป ใช่ ก็พบสุขวิหารธรรมภายในเลยทีเดียว เพราะไม่มีอะไรมารกรุงรังจิต ว่าเราเป็นนั่นเป็นนี่ มันไม่มีแล้ว ความคิดก็ชัดเจนขึ้น ชัดเจนกับอนาคต วันหนึ่งเมื่อออกไป ก็คงไปอยู่ป่า อยู่วัดป่า หรืออยู่วัดบ้านเป็นหลวงตาสอนลูกหลานชาวบ้านให้เป็นคนดี ก็เท่านี้เองชีวิตหนึ่ง

          “ตอนนี้ก็คงจะเหลือแต่ตัวตนที่ละเอียดอยู่ข้างใน ซึ่งเป็นหน้าที่ของตัวเราที่ต้องขัดเกลาเอง ไม่มีใครมาทำแทนเราได้ละทีนี้ ”

          หรือนี่คือ หนทางที่ท่านจะบรรลุธรรม เมื่อย้อนดูชีวิตของท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอดตั้งแต่บรรพชาเป็นสามเณรน้อยอายุ ๑๓ ขวบ มีศรัทธาในพระพุทธศาสนาอย่างแรงกล้า ขอโยมแม่ โยมพ่อบวชเรียนตั้งแต่เรียนจบประถมปีที่ ๖ ไม่กินข้าวกินปลาถ้าไม่ได้บวช จนเมื่อท่านได้บรรพชาเป็นสามเณรแล้ว โยมพ่อโยมแม่จะให้ลาสิกขา ท่านก็ขอไปอุปัฏฐากครูบาอาจารย์ในป่า 

บางขณะท่านต้องอยู่รูปเดียวในป่าใหญ่ เมื่อครูบาอาจารย์ต้องเข้าเมือง จากความกลัวป่า กลัวเสียงต่างๆ นานา จนพบความสงบในจิตและก้าวข้ามความกลัวที่สุดไปได้ จนกระทั่งป่าทั้งป่าเป็นของท่าน ท่านเป็นของป่า

ความเด็ดเดี่ยวของท่านตั้งแต่เป็นสามเณรน้อย ปรากฏออกมาในวัตรปฏิบัติอย่างเข้มข้น บางวันท่านเข้าไปนั่งสมาธิใต้ร่มไม้ใหญ่ ปักจีวรเก่าๆ ไว้กับไม้ แล้วเขียนตัวอักษรว่า “เขตอภัยทาน” เมื่อชาวบ้านเข้าป่ามาล่าสัตว์ แล้วเห็นท่านก็จะเกรง ไม่กล้าล่าสัตว์

นอกจากท่านเป็นของป่าแล้ว ท่านยังเป็นของญาติโยมด้วย ในบางวันสมัยที่ท่านยังเป็นเณรน้อย อยู่ลำพังเพียงผู้เดียว เสียงสวดมนต์ทำวัตรเช้า-เย็น ก็ไม่เคยจาง วัตรปฏิบัติดูแลเสนาสนะ ทำความสะอาด ซักจีวรให้ครูบาอาจารย์ ตักน้ำใส่ตุ่ม ถูกุฏิศาลา เป็นสิ่งที่ท่านทำไม่เคยขาดตกบกพร่อง ในบางวันญาติโยมผู้เฒ่าผู้แก่จึงอาสาไปอยู่เป็นเพื่อนท่านภาวนาในบางครั้ง ในวันโกน วันพระ เป็นต้น

ความชัดเจนในความเป็นพระ และหนทางที่จะเดินไปสู่ความหลุดพ้นในสังสารวัฏดำรงอยู่ในวัตรปฏิบัติของท่านทุกลมหายใจเข้าออกมาจนถึงทุกวันนี้ สามสิบกว่าพรรษาแล้ว แม้ถูกกล่าวหาและถูกจับมาก่อนไต่สวน ต้องถูกจำกัดพื้นที่ในดินแดนอันไม่ใช่ที่อยู่ของพระ แต่จิตของท่านเป็นพระ วัตรปฏิบัติก็เป็นพระ เป็นพระสุปฏิปันโนที่ลูกศิษย์กราบไหว้ได้อย่างเต็มหัวใจไม่เปลี่ยนแปลง

ผ่านไป ๑๒๖ ราตรีในเรือนจำกับความตกต่ำที่สุดในชีวิต ท่านว่า ถัดจากนี้คือ ความตาย  หากในขณะที่ยังมีลมหายใจ ก็ยิ่งทำให้จิตใจของท่านเข้มแข็ง ลูกศิษย์เกิดความมั่นคงในใจ จากธรรมะที่ปรากฎจากวัตรปฏิบัติของท่าน  เกิดศรัทธาในท่านมากยิ่งขึ้น ก็ยิ่งเร่งความเพียร เพราะชีวิตนี้สั้นนัก

การได้เกิดเป็นมนุษย์ และพบพระพุทธศาสนาบนผืนแผ่นดินไทย อันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นเอกอัครศาสนูปถัมภก ทรงเต็มเปี่ยมไปด้วยทศพิธราชธรรม ทำให้พระพุทธศาสนามั่นคงบนผืนแผ่นดินไทยมาจนถึงทุกวันนี้ เพื่อดับร้อนในใจชาวไทย และชาวโลก ท่ามกลางไฟแห่งพายุของสงครามในหลาย ๆ ประเทศ ที่กำลังคุกกรุ่น ไม่ว่าจะเป็นปัญหาเรื่องคอร์รัปชันเชิงนโยบายในผู้นำรัฐบาลและนักการเมือง ดังเช่น เนปาล แผ่นดินเกิดของพระพุทธเจ้า ที่กำลังปั่นป่วนอยู่ในปัจจุบัน ซึ่งคนรุ่นใหม่ยอมรับไม่ได้อีกต่อไป

พระพุทธศาสนา คือ หนทางในการกลับมาทบทวนตัวเอง ฝึกตน จนกว่าจะพบทางออกแห่งอิสรภาพของชีวิตที่แท้จริง

ดังที่ท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอดได้เพียรปฏิบัติอย่างไม่ย่อท้อ เพราะท่านเป็นคนจริง เป็นพระแท้ ไม่หวั่นเกรงภัยภยันตรายใดๆ ที่กล้ำกราย ก็ในเมื่อท่านไม่ได้ทำความผิดอะไร ทำไมจะต้องเดือนร้อนใจเล่า    

ท่านกล่าวว่า ที่ติดคุกนี้ เพราะทำความดี ใช่ และในเมื่อทำความดีจนต้องติดคุกจะเกรงกลัวอะไรอีกเล่า

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๓ “ณ ดินแดนแห่งไฟไม่เคยปิด”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๓ “ณ ดินแดนแห่งไฟที่ไม่เคยปิด” appeared first on Manasikul Online.

ร้อยยี่สิบราตรี …๒๐ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑

ผู้เขียนกลับมาเปิดบันทึก เมื่อครั้งเดินทางไปเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณเทอด พระราชกิจจาภรณ์ เมื่อครั้งที่ท่านถูกกล่าวหาโดยไม่มีความผิด จนถูกจองจำฟรี เป็นเวลาปีกว่าที่อยู่ในเรือนจำ หรือประมาณ ๔๕๐ วัน

ในบันทึก เริ่มต้นเขียนไว้ในช่วงที่ผ่านไป ๑๒๐ วันแล้ว วันนั้น ๒๐ กันยายน พุทธศักราช ๒๕๖๑ เมื่อได้ไปกราบเยี่ยมท่านอาจารย์เจ้าคุณซึ่งถูกจำกัดอิสรภาพอยู่ที่นั่น ผู้เขียนก็ร่ำไห้อยู่ภายในใจ เหตุใด ครูบาอาจารย์จึงได้ถูกเข้าใจผิดมากมาย จนต้องถูกจับ…เป็นคำถามมาจนถึงทุกวันนี้ที่ยังไม่มีคำตอบ

หรือสิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเรื่องอจินไตย ?

“อาจเป็นเวรกรรมในสังสารวัฏที่ไม่อาจล่วงรู้ได้ในชาตินี้” ท่านอาจารย์เจ้าคุณบอกกล่าวผ่านเสียงที่ออกมาทางโทรศัพท์ที่มีกระจกคั่น ที่นั่น เรือนจำพิเศษ กรุงเทพฯ

เมื่อมองย้อนกลับไป …

เป็นเรื่องที่เรียกว่า กลับตาลปัตรก็ไม่ผิดนัก เมื่อท่านพระอาจารย์ผู้สละชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนา บวชเรียนมาตั้งแต่เยาว์วัยจนถึงปัจจุบัน กว่าสามสิบพรรษา ต้องถูกจำกัดพื้นที่… พระสุปฏิปันโนผู้มีศีลาจาวัตรงดงามมาตลอดชีวิตในร่มกาสาวพัสตร์

ท่านเล่าให้ฟังในเวลาต่อมาว่า สิ่งที่เกิดขึ้นเป็นเพียงขีดหนึ่งในรอยน้ำ …

 ในประวัติศาสตร์ตั้งแต่สมัยพุทธกาลมาจนกระทั่งปัจจุบันล้วนเกิดเหตุการณ์ต่างๆ มากมายกับนักบวช พระผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ พระผู้เสียสละชีวิตเพื่อพระพุทธศาสนา พระที่รักษาป่าต้นน้ำ พระผู้ช่วยเหลือเกื้อกูลสังคม มากมายมหาศาล ล้วนผ่านประสบการณ์เช่นนี้ การถูกจองจำทั้งๆ ที่ไม่มีความผิดจึงเกิดขึ้นได้ และเกิดมาแล้วทุกยุคทุกสมัย

          หรือนี่เป็นหนึ่งบททดสอบและการเปลี่ยนผ่านอีกครั้ง ทุกขสัจจ์สำหรับผู้จะหลุดพ้นจากกองทุกข์ทั้งปวงจึงเป็นเรื่องเสียดแทงใจเหนือคำบรรยายในเบื้องต้น แต่เมื่อเข้าใจและผ่านพ้นภาวะทุกข์กัดกินก็จะหลุดจางคลายไปออกจากจิตจนเป็นอิสระในที่สุด

แต่ในช่วงเวลาดังกล่าวที่กว่าจะผ่านคืนวันอันโหดร้ายมาได้ คืนวันที่มีแต่แสงนีออนแยงตา ไม่มีการดับไฟในนั้น แต่ขณะเดียวกันก็ไม่มีโอกาสเห็นแสงจันทรา

ท่านเล่าว่า ได้แต่เพียงกลับมาอยู่กับลมหายใจในปัจจุบันขณะ และมีความหวังดังคำตรัสของพระมหาชนกที่ว่ายอยู่กลางน้ำเชี่ยว ๗ วัน ๗ คืนว่า “บุรุษผู้เป็นบัณฑิต  ควรพยายามร่ำไป  ไม่ควรเบื่อหน่ายในกิจของตน… เพียรสู้ทนทำหน้าที่ของตนอย่างสุดความสามารถ  ย่อมจะประสบความสำเร็จแน่นอน”

          ท่านเล่าว่า ตั้งแต่ราตรีแรกจนถึงเวลาผ่านไป ๑๒๐ ราตรี ในช่วงแรก ตั้งแต่วันที่ ๒๔ พฤษภาคม ๒๕๖๑ เป็นต้นมา เด็กวัยรุ่นคนหนึ่งที่อยู่ในห้องเดียวกันก็นำผ้าสามผืนมาปูให้ทุกวัน โดยทุกคนเมื่อเข้ามาอยู่ที่นี่ตั้งแต่วันแรกจะได้รับผ้าห่มคนละสามผืน ผืนหนึ่งไว้ปูนอน อีกผืนไว้หนุนนอน และอีกผืนไว้ห่มนอน  และตั้งแต่วันแรกจนถึงวันนี้  เด็กวัยรุ่นคนนั้นเขาได้ทำสิ่งนี้มาตลอดทุกวัน และทุกเช้า เขาจะไปนำข้าวต้มมาให้ฉันทุกวันเช่นกัน 

          จะว่าไป ชีวิตที่นี่กับชีวิตพระมีเพียงขีดบางๆ ที่กั้นไว้เท่านั้น หากมองเห็นความจริงแล้ว ทุกอย่างไม่ต่างกัน เหมือนมาธุดงค์ ท่านว่าอย่างนั้น

          ไม่มีใครรู้ว่า ในใจของท่านมีความทุกข์หรือไม่ แต่ข้างในนั้นเต็มไปด้วยคนทุกข์ทั้งกายและใจ ที่ค่อยๆ ทยอยมาปรึกษาท่านทีละคน ท่านเห็นว่า ธรรมะเท่านั้นที่จะช่วยคลายทุกข์ให้ผู้คนได้ ในพื้นที่อันจำกัดเช่นนั้น

ธรรมะจะช่วยให้เกิดความเข้าใจในความเป็นจริงของชีวิต การทำสมาธิ และการรับฟังความทุกข์ มีประโยชน์มากมหาศาลกับคนที่นี่ ท่านอาจารย์เจ้าคุณจึงเริ่มที่ช่วยพวกเขาตามกำลังเท่าที่ทำได้

ดังที่ท่านเล่าให้ฟังถึงเด็กวัยรุ่นกลุ่มหนึ่งที่มาปรึกษาเรื่องความสับสนในใจ ท่านก็ให้กลุ่มวัยรุ่นสทนากันถึงความทุกข์ของแต่ละคนที่ประสบ ไม่เพียงพูดคุยธรรมดา แต่ให้ฝึกสติ รับรู้ความรู้สึกอยู่กับลมหายใจเข้า-หายใจออกจนเกิดสมาธิแล้วพิจารณากาย-ใจ ตามหลักสติปัฏฐาน ๔ จนจิตใจสงบ ให้คิดอย่างรอบคอบ แล้วค่อยสนทนากัน จากนั้น เมื่อมีเวลาให้ฝึกสมาธิกันเองตามความสนใจของเขาตั้งแต่ตื่นจนถึงเข้านอนในแต่ละวัน

          ท่านเล่าว่า มีฝรั่งคนหนึ่งอยู่มานานแล้ว ไม่มีญาติมาเยี่ยมเลย ท่านเห็นแล้วก็เกิดความเมตตา ก็เป็นญาติให้ฝรั่งคนนั้น ซื้อสบู่แปรงสีฟัน ยาสีฟันให้ และสนทนากัน ก็ทำให้เขารู้สึกอบอุ่นใจขึ้นมาบ้าง ก็เลยทำให้อยู่กันจนเป็นเหมือนบ้านที่สอง ความรู้สึกกับผู้คนที่นี่เหมือนเป็นญาติ ทั้งผู้คุม ผู้ต้องขัง เราอาศัยอยู่ในบ้านเดียวกัน

แต่ก็นั่นแหละ ท่านเล่าว่า ที่นี่เป็นที่รวมของสรรพชีวิตของคนข้างนอกที่กระทำผิด พอมาอยู่ข้างในย่อมจะมีความกดดันมากเป็นธรรมดา แต่ธรรมะและความเข้าใจตนเอง เข้าใจผู้อื่นเท่านั้นที่จะช่วยบรรเทาความทุกข์จากความกดดันที่มากระทบใจในแต่ละวันได้  

          บางครั้งอาตมาก็รู้สึกว่า เราเป็นครึ่งพระ ครึ่งคน หรืออย่างไร ?   

          แต่อย่างน้อยที่นี่ก็มีเวลามากขึ้น  

มีเวลาทบทวน จนเกิดความชัดเจนขึ้นในใจทีละเล็กทีละน้อยมาโดยลำดับ มีเวลาทำสมาธิมากขึ้น เดินจงกรมมากขึ้น อ่านหนังสือธรรมะ อ่านพระไตรปิฎก และช่วยที่นั่นจัดทำห้องสมุดและหาทางที่จะนำพระไตรปิฎกเข้ามาในห้องสมุดของเรือนจำเพื่ออ่าน ศึกษา และหาทางที่จะช่วยเหลือผู้คนที่นี่ตามกำลัง   

“อนิจจัง” ใช่ ท่านบอก ทุกอย่างมันอนิจจังจริงๆ ขณะเดียวกันก็พบกับ “นิจจัง” ด้วย

อนิจจัง- นิจจัง ความไม่แน่นอน คือ ความแน่นอนจริงๆ ถ้าเราเข้าใจ ชีวิตมันก็มีเพียงเท่านี้ เกิดขึ้น ตั้งอยู่และดับไป ไม่มีอะไรคงทน      

ตลอดเวลากว่า ๑๐ ปีที่ผ่านมา ได้ทำงานให้หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร)

“อาตมาเขียนโครงการ เป็นร้อยๆ โครงการ จนมาถึงวันนี้ วันที่มาอยู่ในนี้ ช่างเป็นเรื่องประหลาดหรืออย่างไร กับโครงการมากมายเพื่อพระพุทธศาสนา กับการเผยแผ่พระพุทธศาสนาไปในทุกมิติ กับการเคลื่อนไปของพระหนุ่มในพื้นที่ทั่วประเทศทั้งสี่ภาคที่ได้ปลูกเมล็ดพันธุ์ลงไปและกำลังเติบโต ในการช่วยเหลือผู้คนในพื้นที่ให้ได้ธรรมะ จะต้องสะดุด หยุดชะงักลง”

แต่ไม่หรอก ทุกโครงการที่ท่านได้ทำ และพระสงฆ์ในแต่ละพื้นที่ได้ดำเนินการไปแล้ว ไม่ว่าจะเป็นค่ายพุทธบุตร หรือ การอบรมพระวิทยากร ฯลฯ ทุกอย่างได้รับการต่อยอดไปในทิศทางของพระภิกษุรุ่นใหม่แต่ละท่านในแต่ละพื้นที่ตามศักยภาพและปัญหาที่พบ โดยนำหลักสูตรธรรมประยุกต์ไปปรับใช้เพื่อช่วยเหลือเกื้อกูลผู้คนให้ออกจากความทุกข์น้อยใหญ่ตามกำลัง 

โครงการมากมาย ไม่ว่าจะเป็นโครงการช่วยเหลือผู้ประสบภัยน้ำท่วม โครงการสวดมนต์ข้ามปี และหลักสูตรการปฏิบัติธรรมมากมายที่เกิดขึ้น เป็นหลักสูตรที่ตอบโจทย์ปัญหาในพื้นที่อย่างมีทิศทางและเป้าหมายในการช่วยเหลือผู้คนให้ดับทุกข์ได้น้อยใหญ่ตามเหตุปัจจัย

ท่านบอกว่า เมื่อระลึกย้อนไปถึงสิ่งที่ทำมาก็ปีติทุกครั้งที่ได้ทำความดี ทำสิ่งที่งดงามฝากไว้ในพระพุทธศาสนา จนถึงวันนี้ ก็ต้อง อดทน และ ทนให้ได้

คำนี้ของท่านได้ส่งผ่านไปถึง โยมพ่อ โยมแม่ของท่านด้วย ที่ก็ประหลาดใจ แปลกใจเดียวกับท่านและลูกศิษย์ทุกคน ว่าทำไมท่านจึงไปอยู่ในนั้น

ท่านบอกว่า สามสิบกว่าปี ก็แทบไม่ได้กลับไปบ้านเลย แต่เมื่อท่านต้องประสบกับเหตุการณ์เช่นนี้ หัวใจ และความรู้สึกของคนเป็นพ่อแม่ก็ย่อมเป็นห่วงกังวลถึงลูกมากมหาศาล ว่าเกิดอะไรขึ้น แม้ว่าจะมอบชีวิตลูกให้กับพระพุทธเจ้า ให้กับพระพุทธศาสนาแล้วก็ตาม แล้วทำไมจึงต้องเกิดสิ่งนี้ขึ้น เป็นเรื่องที่ใครๆ ก็ไม่เข้าใจ โยมพ่อ โยมแม่ก็ไม่เข้าใจเช่นกันว่า พระลูกชายที่งดงามด้วยวัตรปฏิบัติมาตลอดชีวิตความเป็นพระไม่เคยด่างพร้อยในศีลาจาวัตรทำไมต้องไปอยู่ในนั้น  

สหธรรมมิก และพระลูกศิษย์ของท่านจึงแวะเวียนกลับไปบ้านโยมพ่อโยมแม่ของท่านเพื่อให้กำลังใจ และฝากคาถา ๒ คำนี้ไว้

“อดทน และ ทนให้ได้”

ผู้เป็นศิษย์เมื่อได้ยินคำนี้ ก็ต้องอดทน และทนให้ได้ เช่นกัน ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น

ท่านบอกว่า สิ่งที่โยมพ่อกับโยมแม่จะได้รับก็คือ ความแกร่ง

ใช่ เราก็ต้องแกร่งขึ้น จะมัวมาน้ำตาไหล เสียใจไม่ได้แล้ว เพราะทุกอย่างที่เกิดขึ้น …พระพุทธเจ้าตรัสว่า ถ้ามีใครมายิงลูกศรใส่เรา เราไม่ต้องไปถามหาคนยิง แต่ให้เรารักษาบาดแผลจะดีกว่า

นี่คือการให้อภัยครั้งยิ่งใหญ่ที่ต้องทำ และต้องทำให้ได้ด้วย

มโนปณิธานของท่านยังแจ่มชัด และชัดเจน ดังคำกล่าวของท่านบนหนังสือ “ทศชาติ” ที่ท่านเขียนว่า “ขุนเขาย่อมมีวันทลาย สายน้ำย่อมมีวันเปลี่ยนทาง แต่ปณิธานของมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง”

ไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น ขอให้ตระหนักว่า นี้คือบททดสอบบารมี เพราะบางทีท่านอาจทำดีเกินไปหรืออย่างไร

บันทึกท้ายบท

ท่านอาจารย์เจ้าคุณพระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) เปิดตู้นิทรรศการเล็กๆ ให้สหธรรมมิก และศิษยานุศิษย์ได้ชมเรื่องราวที่ท่านเก็บรวบรวมไว้ในช่วง ๔๕๐ วันในเรือนจำ ซึ่งมีทั้ง ผ้าไตร จีวร สังฆาฏิ ที่ถูกปลดออกในช่วงเวลาที่ต้องเข้าเรือนจำ โดยมิได้เปล่งวาจาลาสิกขา รวมทั้งชุดขาวที่ประดุจไตร จีวร ที่ต้องสวมใส่ในช่วงนั้น อีกทั้งบันทึกซึ่งรวมเป็นเล่มในชื่อว่า “สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) ก็เขียนขึ้นในเรือนจำ โดยท่านบันทึกอยู่บนด้านหลังใบเสร็จอาหารที่มีญาติโยมซื้ออาหารไปถวายจากที่เรือนจำมีขาย และจากเศษกระดาษที่พอจะหาได้ ในนั้น และแล้วในที่สุดสัจธรรมก็ปรากฏ เมื่อท่านและคณะพระเถระทั้ง ๕ รูป ไม่ได้มีความผิดใดๆ ในที่สุด ศาลก็ยกฟ้อง คดีถึงที่สุดเมื่อวันที่ ๑๓ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๕๖๗

จากนั้น เมื่อวันที่ ๑ ธันวาคม พุทธศักราช ๒๕๖๗ ราชกิจจานุเบกษา ก็ประกาศพระราชทานสัญญาบัตรตั้งสมณศักดิ์ ในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ พระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ดังนี้

มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๒ “อภัยทาน – บทเรียนแห่งชีวิต- ขีดหนึ่งในรอยน้ำ”

The post มโนปณิธาน รำลึกวันวาน พระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ตอนที่ ๘๒ “เพียงขีดหนึ่งในรอยน้ำ” appeared first on Manasikul Online.

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค

พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎก

เล่มที่ ๒

[ดูความละเอียดมหาสติปัฏฐานสูตรจากพระไตรปิฎก ฉบับมหาจุฬา ฯ]

มหาสติปัฏฐานสูตร

ที่ตั้งแห่งสติสูตรใหญ่

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

             สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อกัมมาสธัมมะ แคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

          ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียวเพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม ๔ เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้ คือ สติปัฏฐาน ๔ ประการ

สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มี สัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

อุทเทส จบ

กายานุปัสสสนาสติปัฏฐาน

การพิจารณากาย

หมวดลมหายใจเข้าออก

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า มีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก

             เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’

             เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’

             เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’

             เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจออก’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจออก’

             ภิกษุทั้งหลาย ช่างกลึง หรือลูกมือช่างกลึงผู้มีความชำนาญ เมื่อชักเชือกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกยาว’ เมื่อชักเชือกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกสั้น’  แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน

             เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’

             เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’

             เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’

             เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เรากำหนดรู้กองลมทั้งปวง หายใจออก’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจเข้า’

             สำเหนียกว่า ‘เราระงับกายสังขาร หายใจออก’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดแห่งลมหายใจ ในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับแห่งลมหายใจ ในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับแห่งลมหายใจ ในกายอยู่ หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิ อยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดลมหายใจเข้าออก จบ

หมวดอิริยาบถ

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง

                          ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’

                          เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืน’

                          เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่ง’

                          หรือเมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอน’

             ภิกษุนั้น เมื่อดำรงกายอยู่โดยอาการใดๆ ก็รู้ชัดกายที่ดำรงอยู่โดยอาการนั้นๆ

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณา เห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดอิริยาบถ จบ

หมวดสัมปชัญญะ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง

             ภิกษุทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ

             ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู

             ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก

             ทำความรู้สึกตัวในการครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร

             ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม

             ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ

             ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การนอน การตื่น การพูด การนิ่ง

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดสัมปชัญญะ จบ

หมวดมนสิการสิ่งปฏิกูล

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นกายนี้ ตั้งแต่

ฝ่าเท้าขึ้นไปเบื้องบน ตั้งแต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไป ด้วยสิ่งที่ไม่สะอาดชนิดต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้ มีผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้เล็ก อาหารใหม่ อาหารเก่าดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้นน้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

             ภิกษุทั้งหลาย ถุงมีปาก ๒ ข้าง เต็มไปด้วยธัญพืชชนิดต่างๆ คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง เมล็ดงา ข้าวสาร คนตาดีเปิดถุงยาวนั้นออก พิจารณาเห็นว่า ‘นี้เป็นข้าวสาลี นี้เป็นข้าวเปลือก นี้เป็นถั่วเขียว นี้เป็นถั่วเหลือง นี้เป็นเมล็ดงา นี้เป็นข้าวสาร’ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาเห็นกายนี้ ตั้งแต่ฝ่าเท้าขึ้นไปเบื้องบน ตั้งแต่ปลายผมลงมาเบื้องล่าง มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยสิ่งที่ไม่สะอาดชนิดต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้ มีผม ขน เล็บ ฟัน หนังเนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้เล็ก อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือว่า ภิกษุนั้น มีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดมนสิการสิ่งปฏิกูล จบ

หมวดมนสิการธาตุ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นกายนี้ตามที่ตั้งอยู่ตามที่ดำรงอยู่โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้ มีธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลมอยู่’ ภิกษุทั้งหลาย คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้มีความชำนาญ ครั้นฆ่าโคแล้วแบ่งอวัยวะออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่สี่แพร่ง แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน พิจารณาเห็นกายนี้ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้ มีธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ ธาตุลมอยู่’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดมนสิการธาตุ จบ

หมวดป่าช้า ๙ หมวด

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง

             ๑. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้าซึ่งตายแล้ว ๑ วัน ตายแล้ว ๒ วัน หรือตายแล้ว ๓ วัน เป็นศพขึ้นอืด ศพเขียวคล้ำ ศพมีน้ำเหลืองเยิ้ม แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วง พ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๒. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้าซึ่งถูกกาจิกกิน นกตะกรุม จิกกิน แร้งทึ้งกิน สุนัขกัดกิน สุนัขจิ้งจอกกัดกิน หรือสัตว์เล็กๆหลายชนิดกัดกินอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบ เทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็น ธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณา เห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๓. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกยังมีเนื้อและเลือด มีเอ็นรึงรัดอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไป เปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะ อย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๔. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกไม่มีเนื้อ

แต่ยังมีเลือดเปื้อนเปรอะ มีเอ็นรึงรัดอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้นมีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไร ๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๕. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกไม่มี

เลือดและเนื้อ แต่ยังมีเอ็นรึงรัดอยู่ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้นมีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๖. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกไม่มีเอ็น

รึงรัดแล้ว กระจุยกระจายไปในทิศใหญ่ ทิศเฉียง คือ กระดูก มืออยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกเท้าอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกแข้งอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกขาอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกสะเอวอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกหลังอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกซี่โครงอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกหน้าอกอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกแขนอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกไหล่อยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกคออยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูก

คางอยู่ทางทิศหนึ่ง กระดูกฟันอยู่ทางทิศหนึ่ง กะโหลกศีรษะ อยู่ทางทิศหนึ่ง แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบ ให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณา เห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๗. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งเป็นท่อนกระดูกสีขาว

เหมือนสีสังข์ แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้ เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภาย

นอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรม เป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็น ทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๘. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งเป็นท่อนกระดูกกองอยู่ด้วยกันเกินกว่า ๑ ปี แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไป เปรียบเทียบให้เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะ อย่างนั้น ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

             ๙. ภิกษุเห็นซากศพอันเขาทิ้งไว้ในป่าช้า ซึ่งเป็นกระดูกผุป่นเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย แม้ฉันใด ภิกษุนั้นนำกายนี้เข้าไปเปรียบเทียบให้ เห็นว่า ‘ถึงกายนี้ก็มีสภาพอย่างนั้น มีลักษณะอย่างนั้น ไม่ล่วง พ้นความเป็นอย่างนั้นไปได้’ ฉันนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ พิจารณาเห็นกายในกาย ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็น ธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่ หรือพิจารณา เห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่

หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่น อะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ อย่างนี้แล

หมวดป่าช้า ๙ หมวด จบ

กายานุปัสสนา จบ

เวทนานุปัสสนา

การพิจารณาเวทนา

           ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

            เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’

             เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’

             เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’

             เมื่อเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส’

            เมื่อเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’

             เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส’

             เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส’

             เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส’

             เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในเวทนาทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในเวทนาทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็น เหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในเวทนาทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘เวทนามีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ อย่างนี้แล

เวทนานุปัสสนา จบ

จิตตานุปัสสนา

การพิจารณาจิต

             ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

จิตมีราคะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’

             จิตปราศจากราคะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’

             จิตมีโทสะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’

             จิตปราศจากโทสะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’

             จิตมีโมหะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’

             จิตปราศจากโมหะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’

             จิตหดหู่  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’

             จิตฟุ้งซ่าน  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’

             จิตเป็นมหัคคตะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นมหัคคตะ’

             จิตไม่เป็นมหัคคตะ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นมหัคคตะ’

             จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า’

             จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’

             จิตเป็นสมาธิ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’

             จิตไม่เป็นสมาธิ  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’

             จิตหลุดพ้นแล้ว  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้นแล้ว’

             จิตไม่หลุดพ้น  ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ พิจารณาเห็นจิตในจิต ภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรม เป็นเหตุเกิดในจิตอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในจิตอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในจิตอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัย เจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ อย่างนี้แล

จิตตานุปัสสนา จบ

ธัมมานุปัสสนา

การพิจารณาธรรม

หมวดนิวรณ์

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. เมื่อกามฉันทะ (ความพอใจในกาม) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า

‘กามฉันทะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อกามฉันทะภายใน ไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันทะภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้น แห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และกามฉันทะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัด เหตุนั้น

             ๒. เมื่อพยาบาท (ความคิดร้าย) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาท

ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อพยาบาทภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และพยาบาทที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๓. เมื่อถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า

‘ถีนมิทธะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อถีนมิทธะภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และ ถีนมิทธะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัด เหตุนั้น

             ๔. เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุทธัจจกุกกุจจะ ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วย เหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้น ต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๕. เมื่อวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉา ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า

‘วิจิกิจฉาภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่ เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้น แล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และวิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว จะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีกด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่อย่างนี้แล

หมวดนิวรณ์ จบ

ธัมมานุปัสสนา

หมวดขันธ์

            ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างไร

คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า

            ‘๑. รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้

           ๒. เวทนาเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้

           ๓. สัญญาเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้

           ๔. สังขารเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นอย่างนี้

           ๕. วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้’

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อุปาทานขันธ์ ๕อยู่ อย่างนี้แล

หมวดขันธ์ จบ

หมวดอายตนะ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ทั้งหลาย คือ อายตนะภายใน ๖ และอายตนะภายนอก ๖ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อายตนะภายใน ๖ และ อายตนะภายนอก ๖ อยู่ อย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. รู้ชัดตา รู้ชัดรูป สังโยชน์ใดอาศัยตาและรูปทั้งสองนั้นเกิดขึ้น

ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้

             ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วย

เหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไป

อีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๒. รู้ชัดหู รู้ชัดเสียง สังโยชน์ใดอาศัยหูและเสียงทั้งสองนั้นเกิดขึ้นก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๓. รู้ชัดจมูก รู้ชัดกลิ่น สังโยชน์ใดอาศัยจมูกและกลิ่นทั้งสองนั้นเกิดขึ้น ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๔. รู้ชัดลิ้น รู้ชัดรส สังโยชน์ใดอาศัยลิ้นและรสทั้งสองนั้นเกิดขึ้น

ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วย เหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๕. รู้ชัดกาย รู้ชัดโผฏฐัพพะ สังโยชน์ใดอาศัยกายและโผฏฐัพพะ

ทั้งสองนั้นเกิดขึ้น ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๖. รู้ชัดใจ รู้ชัดธรรมารมณ์ สังโยชน์ใดอาศัยใจและธรรมารมณ์

ทั้งสองนั้นเกิดขึ้น ก็รู้ชัดสังโยชน์นั้น การเกิดขึ้นแห่งสังโยชน์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น การละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และสังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อายตนะภายใน ๖และอายตนะภายนอก ๖ อยู่ อย่างนี้แล

หมวดอายตนะ จบ

หมวดโพชฌงค์

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ อยู่ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. เมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้นและความเจริญบริบูรณ์แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๒. เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้นมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๓. เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๔. เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้นและความเจริญบริบูรณ์แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๕. เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๖. เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วมีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ๗. เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ การเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดขึ้น มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และความเจริญบริบูรณ์แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว มีได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไรๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ โพชฌงค์ ๗ อยู่อย่างนี้แล

หมวดโพชฌงค์ จบ

ภาณวารที่ ๑ จบ

หมวดสัจจะ

             ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรม

ทั้งหลาย คือ อริยสัจ ๔ อยู่

             ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อริยสัจ ๔ อยู่ อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’

                          รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

ทุกขสัจจนิทเทส

             ทุกขอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ ชาติ (ความเกิด) เป็นทุกข์ ชรา (ความแก่) เป็นทุกข์ มรณะ (ความตาย) เป็นทุกข์ โสกะ (ความโศก) ปริเทวะ (ความคร่ำครวญ) ทุกข์ (ความทุกข์กาย) โทมนัส (ความทุกข์ใจ) อุปายาส (ความคับแค้นใจ) เป็นทุกข์ การประสบกับ อารมณ์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ ความพลัดพรากจากอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์ การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

             ชาติ เป็นอย่างไร

             คือ ความเกิด ความเกิดพร้อม ความหยั่งลง ความบังเกิด ความบังเกิดเฉพาะ ความปรากฏแห่งขันธ์ ความได้อายตนะ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ชาติ”           

 ชรา เป็นอย่างไร

             คือ ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมอายุ ความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่า สัตว์นั้นๆ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ชรา”

             มรณะ เป็นอย่างไร

             คือ ความจุติ ความเคลื่อนไป ความทำลายไป ความหายไป ความตาย กล่าวคือมฤตยู การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทอดทิ้งร่างกาย ความขาดสูญแห่งชีวิตินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของเหล่าสัตว์นั้นๆ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “มรณะ” 

โสกะ เป็นอย่างไร

             คือ ความเศร้าโศก กิริยาที่เศร้าโศก ภาวะที่เศร้าโศก ความแห้งผากภายในความแห้งกรอบภายใน ของผู้ประกอบด้วยความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่ง (หรือ) ผู้ที่ ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “โสกะ”

             ปริเทวะ เป็นอย่างไร

             คือ ความร้องไห้ ความคร่ำครวญ กิริยาที่ร้องไห้ กิริยาที่คร่ำครวญ ภาวะที่ร้องไห้ ภาวะที่คร่ำครวญ ของผู้ประกอบด้วยความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่ง (หรือ) ผู้ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ปริเทวะ”

             ทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ ความทุกข์ทางกาย ความไม่สำราญทางกาย ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญ เป็นทุกข์ อันเกิดจากกายสัมผัส

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกข์”

โทมนัส เป็นอย่างไร

             คือ ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ ความเสวยอารมณ์ที่ไม่สำราญเป็นทุกข์อันเกิดจากมโนสัมผัส

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า  “โทมนัส”

อุปายาส เป็นอย่างไร

             คือ ความแค้น ความคับแค้น ภาวะที่แค้น ภาวะที่คับแค้น ของผู้ประกอบด้วยความเสื่อมอย่างใดอย่างหนึ่ง (หรือ) ผู้ที่ถูกเหตุแห่งทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “อุปายาส”

             การประสบกับอารมณ์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ การไปร่วม การมาร่วม การประชุมร่วม การอยู่ร่วมกับอารมณ์อันไม่เป็นที่ปรารถนา ไม่เป็นที่รักใคร่ ไม่เป็นที่ชอบใจของเขาในโลกนี้ เช่น รูป เสียงกลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ หรือจากบุคคลผู้ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่ใช่ประโยชน์ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เกื้อกูล ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่ผาสุก ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่มีความเกษมจากโยคะของเขา

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การประสบกับอารมณ์อันไม่เป็นที่รักเป็นทุกข์”

             การพลัดพรากจากอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ การไม่ไปร่วม การไม่มาร่วม การไม่ประชุมร่วม การไม่อยู่ร่วมกับอารมณ์อันเป็นที่ปรารถนา เป็นที่รักใคร่ เป็นที่ชอบใจของเขาในโลกนี้ เช่น รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ หรือกับบุคคลผู้ปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาความ เกื้อกูล ปรารถนาความผาสุก ปรารถนาความเกษมจากโยคะของเขา เช่น มารดา บิดา พี่ชาย น้องชาย พี่สาว น้องสาว มิตร อำมาตย์หรือญาติสาโลหิต

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การพลัดพรากจากอารมณ์อันเป็นที่รักเป็นทุกข์”

             การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์ เป็นอย่างไร

             คือ เหล่าสัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ ขอเราอย่าได้มีความเกิดเป็นธรรมดา หรือขอความเกิดอย่าได้มาถึง เราเลย’ ข้อนี้ไม่พึงสำเร็จได้ตามความปรารถนา

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์”

             เหล่าสัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดา ฯลฯ

             เหล่าสัตว์ผู้มีความเจ็บเป็นธรรมดา ฯลฯ

             เหล่าสัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดา ฯลฯ

             เหล่าสัตว์ผู้มีความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจและ ความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ต่างก็เกิดความปรารถนาขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ ขอเราอย่าได้เป็นผู้มีความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาเลย และขอความโศก ความคร่ำครวญ ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจ อย่าได้มาถึงเราเลย’ ข้อนี้ไม่พึง สำเร็จได้ตามความปรารถนา

ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์   โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์ เป็นอย่างไร”

             คือ รูปูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือรูป) เวทนูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์ คือ เวทนา) สัญญูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสัญญา) สังขารูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์ คือสังขาร) วิญญาณูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ)

             ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขอริยสัจ”

สมุทยสัจจนิทเทส

             ทุกขสมุทยอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ ตัณหานี้เป็นเหตุเกิดขึ้นในภพใหม่ สหรคตด้วยความกำหนัดยินดี เป็นเหตุเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ คือ กามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา

             ก็ตัณหานี้แหละเมื่อเกิดขึ้น เกิดที่ไหน เมื่อตั้งอยู่ ตั้งอยู่ที่ไหน

             คือ ปิยรูปสาตรูปใดมีอยู่ในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ปิยรูปสาตรูปนี้

เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ปิยรูปสาตรูปนี้

             อะไรเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก

             คือ จักขุเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิดก็เกิดที่จักขุนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่จักขุนี้ โสตะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโน เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่มโนนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนนี้

             รูปเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ ที่รูปนี้ เสียงเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กลิ่นเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รส เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธรรมารมณ์ เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธรรมารมณ์นี้ เมื่อตั้งอยู่  ก็ตั้งอยู่ที่ธรรมารมณ์นี้

             จักขุวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่จักขุวิญญาณนี้ เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่จักขุวิญญาณนี้ โสตวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูป

ในโลก ฯลฯ กายวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่มโนวิญญาณนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนวิญญาณนี้

             จักขุสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่จักขุสัมผัสนี้เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่จักขุสัมผัสนี้ โสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ  ฆานสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่มโนสัมผัสนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่มโนสัมผัสนี้

             เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่เวทนาซึ่งเกิดจากจักขุสัมผัสนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่เวทนาซึ่งเกิดจากจักขุสัมผัสนี้เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่เวทนาซึ่งเกิดจาก มโนสัมผัสนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่เวทนาซึ่งเกิดจากมโนสัมผัสนี้

             รูปสัญญา (ความกำหนดหมายรู้รูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปสัญญานี้ เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่รูปสัญญานี้ สัททสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ คันธสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมสัญญานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมสัญญานี้

             รูปสัญเจตนา (ความจำนงในรูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปสัญเจตนานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปสัญเจตนานี้ สัททสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ

ธัมมสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมสัญเจตนานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมสัญเจตนานี้

             รูปตัณหา (ความอยากได้รูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่รูปตัณหานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปตัณหานี้ สัททตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลกฯลฯ คันธตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมตัณหานี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมตัณหานี้

             รูปวิตก (ความตรึกถึงรูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิดก็เกิดที่ รูปวิตกนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่รูปวิตกนี้ สัททวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก  ฯลฯ คันธวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมวิตกนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมวิตกนี้

             รูปวิจาร (ความตรองถึงรูป) เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อเกิดก็เกิดที่ รูปวิจารนี้ เมื่อตั้งอยู่ก็ตั้งอยู่ที่รูปวิจารนี้ สัททวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก  ฯลฯ คันธวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อเกิด ก็เกิดที่ธัมมวิจารนี้ เมื่อตั้งอยู่ ก็ตั้งอยู่ที่ธัมมวิจารนี้

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขสมุทยอริยสัจ”

นิโรธสัจจนิทเทส

             ทุกขนิโรธอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ ความดับกิเลสไม่เหลือด้วยวิราคะ ความปล่อยวาง ความสละคืน ความพ้นความไม่ติด

             ก็ตัณหานี้เมื่อละ ละที่ไหน เมื่อดับ ดับที่ไหน

             คือ ปิยรูปสาตรูปใดมีอยู่ในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ปิยรูปสาตรูปนี้ เมื่อดับก็ดับที่ปิยรูปสาตรูปนี้

             อะไรเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก

             คือ จักขุเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่จักขุนี้ เมื่อดับก็ดับที่จักขุนี้ โสตะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนเป็น ปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่มโนนี้ เมื่อดับก็ดับที่มโนนี้

             รูปเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่รูปนี้เสียงเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กลิ่นเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพะเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธรรมารมณ์เป็นปิยรูป สาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อละ ก็ละที่ธรรมารมณ์นี้ เมื่อดับก็ดับที่ธรรมารมณ์นี้

             จักขุวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่จักขุวิญญาณนี้ เมื่อดับก็ดับที่จักขุวิญญาณนี้ โสตวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนวิญญาณเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อละ ก็ละที่มโนวิญญาณนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่มโนวิญญาณนี้

             จักขุสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่จักขุสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่จักขุสัมผัสนี้ โสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ฆานสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ กายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ มโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้ เมื่อละก็ละที่มโนสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่มโนสัมผัสนี้

             เวทนาที่เกิดจากจักขุสัมผัส เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่เวทนาอันเกิดจากจักขุสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่เวทนาอันเกิดจากจักขุสัมผัสนี้เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัส เป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูป ในโลก ฯลฯ เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ เวทนาที่ เกิดจากมโนสัมผัสเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่เวทนาอันเกิดจาก มโนสัมผัสนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่เวทนาอันเกิดจากมโนสัมผัสนี้

             รูปสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปสัญญานี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปสัญญานี้ สัททสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมสัญญาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมสัญญานี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ธัมมสัญญานี้

             รูปสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปสัญเจตนานี้เมื่อดับ ก็ดับที่รูปสัญเจตนานี้ สัททสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพสัญเจตนาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมสัญเจตนาเป็น ปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมสัญเจตนานี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ ธัมมสัญเจตนานี้

             รูปตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปตัณหานี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปตัณหานี้ สัททตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมตัณหาเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมตัณหานี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ธัมมตัณหานี้

             รูปวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปวิตกนี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปวิตกนี้ สัททวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิตกเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่ธัมมวิตกนี้ เมื่อดับ ก็ดับที่ธัมมวิตกนี้

             รูปวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละ ก็ละที่รูปวิจารนี้ เมื่อดับก็ดับที่รูปวิจารนี้ สัททวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ คันธวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ รสวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ โผฏฐัพพวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ฯลฯ ธัมมวิจารเป็นปิยรูปสาตรูปในโลก ตัณหานี้เมื่อละก็ละที่ธัมมวิจารนี้ เมื่อดับก็ดับที่ธัมมวิจารนี้

            ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขนิโรธอริยสัจ”

มัคคสัจจนิทเทส

             ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เป็นอย่างไร

             คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้นั่นแล ได้แก่

             ๑. สัมมาทิฏฐิ (เห็นชอบ)             ๒. สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ)

             ๓. สัมมาวาจา (เจรจาชอบ)        ๔. สัมมากัมมันตะ (กระทำชอบ)

             ๕. สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ)   ๖. สัมมาวายามะ (พยายามชอบ)

             ๗. สัมมาสติ (ระลึกชอบ)            ๘. สัมมาสมาธิ (ตั้งจิตมั่นชอบ)

             สัมมาทิฏฐิ เป็นอย่างไร

             คือ ความรู้ในทุกข์ (ความทุกข์) ความรู้ในทุกขสมุทัย (เหตุเกิดแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธ (ความดับแห่งทุกข์) ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์)

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาทิฏฐิ”

             สัมมาสังกัปปะ เป็นอย่างไร

             คือ ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในการไม่พยาบาท ความดำริใน การไม่เบียดเบียน

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาสังกัปปะ”

             สัมมาวาจา เป็นอย่างไร

             คือ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูด ส่อเสียด เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการ พูดเพ้อเจ้อ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า  “สัมมาวาจา”

             สัมมากัมมันตะ เป็นอย่างไร

             คือ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการถือเอา สิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมากัมมันตะ”

             สัมมาอาชีวะ เป็นอย่างไร

             คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จการเลี้ยงชีพด้วยสัมมาอาชีวะ

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาอาชีวะ”

             สัมมาวายามะ เป็นอย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

             ๒. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

             ๓. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น

             ๔. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น

เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่

แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาวายามะ”

             สัมมาสติ เป็นอย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ

กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ฯลฯ

             ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ฯลฯ

             ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะมีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสติ

             สัมมาสมาธิ เป็นอย่างไร

             คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

             ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก

มีวิจาร มีปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่

             ๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใส

ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติ

และสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่

             ๓. เพราะปีติจางคลายไป มีจิตเป็นอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะอยู่และเสวยสุขด้วยกาย (นามกาย) บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลาย

กล่าวสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’

             ๔. เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้วบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “สัมมาสมาธิ”

             ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า “ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ”

             ด้วยวิธีนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่

พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในธรรมทั้งหลายอยู่ พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในธรรมทั้งหลายอยู่

             หรือว่า ภิกษุนั้นมีสติปรากฏอยู่เฉพาะหน้าว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น ไม่อาศัยตัณหาและทิฏฐิอยู่ และไม่ยึดมั่นถือมั่นอะไร ๆ ในโลก

             ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ อริยสัจ ๔ อยู่อย่างนี้แล

หมวดสัจจะ จบ

ธัมมานุปัสสนา จบ

อานิสงส์แห่งการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการ

             ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๗ ปี พึงหวัง

ได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทาน

เหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๗ ปีจงยกไว้บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๖ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๖ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๕ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๕ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๔ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๔ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๓ ปี พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๓ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๒ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๒ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๑ ปี พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๑ ปีจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๗ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ก็จักเป็นอนาคามี

             ๗ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๖ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๖ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๕ เดือน พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๔ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๓ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๓ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๒ เดือน พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๒ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๑ เดือน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ๑ เดือนจงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอดครึ่งเดือน พึงหวังได้ผล อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ภิกษุทั้งหลาย ครึ่งเดือน จงยกไว้ บุคคลผู้เจริญสติปัฏฐาน ๔ ตลอด ๗ วัน พึงหวังได้ผลอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทานเหลืออยู่ ก็จักเป็นอนาคามี

             ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อล่วงโสกะและปริเทวะ เพื่อดับทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งนิพพาน ทางนี้ คือ สติปัฏฐาน ๔ ประการ เราอาศัยทางเดียวนี้แล้วจึงกล่าวคำดังพรรณนามา ฉะนี้

             เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิต ของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

มหาสติปัฏฐานสูตรที่ ๙ จบ

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

The post สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๖ มหาสติปัฏฐานสูตร ทีฆนิกาย มหาวรรค ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” appeared first on Manasikul Online.

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๕ มหาสติปัฏฐานสูตรกล่าวถึงวิธีถอนพิษจากความทุกข์โศก ด้วยวิธีคิด ๔ แบบ (กาย—เวทนา—จิต—ธรรม) ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

บทที่ ๕๕ มหาสติปัฏฐานสูตร

กล่าวถึงวิธีถอนพิษจากความทุกข์โศก

ด้วยวิธีคิด ๔ แบบ (กาย—เวทนา—จิต—ธรรม)

            วิธีคิดแบบแรก ให้ฝึกคิดว่า “กาย” นี้ ไม่ใช่เรา

ไม่ใช่ตัวตนของเรา ไม่ว่ากายนี้จะเคลื่อนไปในรูปทรงใดก็สักแต่ว่า ธรรมชาติของกายนี้เท่านั้น ไม่มีอะไรมากไปกว่า รูปทรงและการเคลื่อนที่ สลับกันไปไม่ขาดระยะ

            ให้มีสติคอยเฝ้าสังเกตการเคลื่อนไหวของกายนี้อยู่เสมอ (แต่จงจำไว้ว่า เราเคยเชื่อมาทั้งชีวิตว่า กายนี้เป็นของเรา กายนี้เป็นไปตามความต้องการของเรา)

            วิธีคิดแบบที่สอง ให้ฝึกคิดว่า “เวทนา” คือ ความรู้สึกนี้ ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา แม้ความรู้สึกเจ็บปวด ความชอบใจ ไม่ชอบใจ ความคับแค้นใจ ความหงุดหงิด ขัดเคืองใจ ขัดหู ขัดตา ความไม่ได้ดังใจ ก็ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา ไม่ว่า จะเกิดความรู้สึกแบบใด ก็สักแต่ว่า เวทนาเท่านั้นที่เกิดขึ้น หมุนเวียนกันไปไม่ขาดระยะ

            ให้มีสติคอยเฝ้าสังเกตเวทนา คือ ความรู้สึกของเราอยู่เสมอ (แต่จงจำไว้ว่า เราเคยเสพติดอยู่กับความรู้สึกอันนั้นเรียกว่า สุข เราชอบ อันนั้นเรียกว่า ทุกข์ เราไม่ชอบ เราจึงติดอยู่กับความรู้สึก ชอบ—ชัง มาทั้งชีวิต)

            วิธีคิดแบบที่สาม ให้ฝึกคิดว่า “จิตใจ” นี้ สักแต่เป็นความคิด หาตัวตนไม่ได้ ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ตัวตนของเรา ว่างเปล่าจากการจับต้อง ยึดถือ ไม่ว่าเสียงในหัว จะรักชัง, โกรธ เกลียด แค่ไหน, จะเหงา เศร้า อย่างไร ก็สักแต่ว่า เป็นความคิดเท่านั้น ที่เกิดและดับสืบเนื่องกันไปไม่ขาดสาย

            เสียงในหัวจะสะท้อนอารมณ์ของจิตใจเรา ให้มีสติคอยเฝ้าสังเกตเสียงที่ดังอยู่ในหัวเสมอ แต่จงจำไว้ว่า เราเคยเสพติดอยู่กับการไม่ได้ดังใจ และการทำตามใจมาทั้งชีวิต

            วิธีคิดแบบที่สี่ ให้ฝึกคิดว่า “สรรพสิ่งเป็นไปตามธรรมชาติ” ไม่เว้นแม้กระทั่งธรรมชาติของจิต มีเหตุปัจจัยให้เกิด จึงเกิด มีเหตุปัจจัยให้ดับ จึงดับ สิ่งใดเกิด สิ่งนั้นก็ดับ บางทีสภาวะจิตก็สงบ บางทีก็ไม่สงบ สงบก็มีเหตุปัจจัยให้เกิดความสงบ ไม่สงบก็มีเหตุปัจจัยให้เกิดความไม่สงบ บางทีเกิดนิมิตก็มีเหตุปัจจัยให้เกิดนิมิต ไม่เกิดนิมิตก็มีเหตุปัจจัยไม่ให้เกิดนิมิต

บางทีก็เกิดสภาวะสุขใจ บางทีก็เกิด สภาวะปีติ บางทีก็ว่างๆ เปล่าๆ เลื่อนลอยเฉยๆ อารมณ์เหล่านี้เกิดเป็นขณะตามธรรมชาติของใจ ก็ดับไปตามธรรมชาติใจ

            ให้มีสติคอยเฝ้าสังเกตสภาวธรรมที่ละเอียดลงไปถึงการเกิดดับตามธรรมชาติของความรักและชัง (กามฉันทะ-พยาบาท) ความหดหู่ ท้อแท้ ความซึมเศร้า ซบเซา และความง่วงเหงา ไม่สดชื่นกระปี้กระเปร่า ไม่เบิกบานในการงาน(ถีนะ-มิทธะ) ความคิดฟุ้ง ความวุ่นวายใจ และความไม่รู้ว่าอะไรควรไม่ควร ความมีกิริยาน่ารำคราญ ความทำตัวให้น่าเบื่อ (อุทธัจจะ-กุกกุจจะ)

            ฝึกวิธีคิดแบบนี้อยู่เสมอ จนจิตคุ้นชินกับความจริงของกายใจ ว่า เป็นเช่นนี้นี่เอง เมื่อถูกความจริงกระแทกเข้าอย่างจัง แบบคาดไม่ถึง การยอมรับ จะค่อยๆ เติบโตขึ้นจากภายใน ฯ

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๕ มหาสติปัฏฐานสูตรกล่าวถึงวิธีถอนพิษจากความทุกข์โศก ด้วยวิธีคิด ๔ แบบ (กาย—เวทนา—จิต—ธรรม) ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

The post สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๕ มหาสติปัฏฐานสูตรกล่าวถึงวิธีถอนพิษจากความทุกข์โศก ด้วยวิธีคิด ๔ แบบ (กาย—เวทนา—จิต—ธรรม) ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” appeared first on Manasikul Online.

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๔ รู้จักมหาสติปัฏฐาน ๔ ก่อนรู้จักมหาสติปัฏฐานสูตร ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

บทที่ ๕๔ รู้จักมหาสติปัฏฐาน ๔

ก่อนรู้จักมหาสติปัฏฐานสูตร

มหาสติปัฏฐาน คือ ที่ตั้งแห่งสติ

 ในมหาสติปัฏฐานสูตร พระพุทธองค์แสดงธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสติไว้ ๔ หมวด คือ

            หมวดกาย เรียกว่า กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน

          หมวดเวทนา เรียกว่า เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน

          หมวดจิต เรียกว่า จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน

          หมวดธรรม เรียกว่า ธรรมานุปัสสนาสติปัฏฐาน

            ในหมวดกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน เป็นหมวดว่าด้วยวิธีทำให้เกิดสติโดยอาศัยกาย พระพุทธองค์ให้เราเห็นกายอยู่เนือง ๆ โดยเริ่มต้นจากลมหายใจ

            ทรงมีกุศโลบายในการเฝ้าดูกายจนเห็นกายว่า ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเราอยู่หลายวิธี หนึ่งในนั้นคือ ให้มีสติอยู่กับลมหายใจเข้า มีสติอยู่กับลมหายใจออก ไม่ว่าจะเป็นลมหายใจสั้น หรือลมหายใจยาวก็ให้รู้ เพียงรู้ลมที่เคลื่อนเข้าเคลื่อนออก

            ช่วงแรก หากกำหนดลมหายใจไม่ทัน อาจกำหนดบริกรรมในใจว่า “พุทโธๆๆ” “รู้ๆๆ” หรือ “รู้หนอๆๆ” ก็ได้ พอได้สติค่อยกลับมากำหนดรู้ลมหายใจ แล้วก็สลับไปดูความคิดบ้าง

            ในขณะที่เฝ้าดูลมหายใจ เมื่อมีความคิดผ่านเข้ามาก็ให้ดูความคิด ดูแค่พอให้รู้ว่าเป็นความคิดเท่านั้นก็ปล่อยผ่านไป อย่าไปตามความคิด จากนั้นให้เปลี่ยนการรับรู้มาจดจ่ออยู่กับลมหายใจต่อไป ถ้าเผลอสติไปบ้าง ไม่ทันได้กำหนดลมหายใจก็ตั้งหลักใหม่ ด้วยการท่องในใจว่า “พุทโธๆ ๆ” “รู้ๆ ๆ” “รู้หนอๆ ๆ” ก็ได้ เป็นการเรียกสติกลับมา ทำอย่างนี้บ่อยๆ จนเกิดความรู้เฉพาะตัวขึ้นมา

เห็นความคิดว่าเป็นความคิด

เห็นลมหายใจว่าเป็นลมหายใจ

สามารถแยกออกได้ระหว่างความคิดกับลมหายใจ

เห็นชัดลงไปว่า ความคิดเป็นความคิด ลมหายใจเป็นลมหายใจ ก็จะเกิดปัญญาขึ้นมาว่า “ลมหายใจนี้ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา ความคิดนี้ก็ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา ความอยากนี้ก็ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา ทั้งความเคียดแค้นชิงชังนี้ก็ไม่ใช่เรา ไม่ใช่ของเรา”                         

            เวลาปฏิบัติ เราหายใจอยู่ตามปกติก็รู้ลมหายใจตามปกติ ลมหายใจตามปกติของเรา ในบางขณะก็มีสั้นบ้าง ยาวบ้าง ติดบ้าง ขัดบ้าง ก็รู้ลมหายใจตามปกติที่สั้นบ้าง ยาวบ้างนั้น เรียกว่า หายใจเข้าก็รู้ หายใจออกก็รู้ หายใจออกสั้นก็รู้  หายใจออกยาวก็รู้  รู้ไปตามปกติของลมหายใจ ไม่ปรับ ไม่แต่ง ไม่ดัดแปลงลมหายใจให้สั้น ให้ยาว ไม่ดัดแปลงลมหายใจให้ผิดไปจากธรรมชาติขณะนั้นๆ ที่กำลังเข้า-ออกอยู่

            อีกอย่างหนึ่ง ให้พิจารณากายด้วยการพิจารณาอิริยาบถ เมื่อเดินก็รู้ว่าเดิน เมื่อนั่งก็รู้ว่านั่ง เมื่อนอนก็รู้ว่านอน ไม่ว่าจะคู้เข้า เหยียดออกก็รู้อาการคู้เข้าเหยียดออกนั้นๆ ให้เพียงมีความรู้สึกรับรู้ไปตามอาการของกายที่เคลื่อนไหวไปเท่านั้น ไม่ปล่อยให้จิตไหลไปตามความคิดที่ผ่านมาในขณะที่อยู่ในอิริยาบถต่างๆ

            อีกอย่างหนึ่ง ให้พิจารณากายนี้ว่าเป็นของปฏิกูล ไม่สะอาด คือรู้อยู่กับอาการ ๓๒ เฝ้าเพ่งพินิจพิจารณาร่างกายตั้งแต่ฝ่าเท้าจรดปลายผม ตั้งแต่ปลายผมจรดฝ่าเท้า ทุกส่วนถูกห่อหุ้มเอาไว้ด้วยถุงหนังโดยรอบ ข้างในถุงหนังเต็มไปด้วยของไม่สะอาดนานาประการ ดังนี้ ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้ทบ อาหารใหม่ อาหารเก่า น้ำดี น้ำเสลด น้ำเหลือง น้ำเลือด น้ำเหงื่อ น้ำมันข้น น้ำตา น้ำมันเหลว น้ำลาย น้ำมูก น้ำไขข้อ น้ำมูตร

            นี้คือการพิจารณากายให้เห็นเป็นของไม่สะอาด เป็นอสุภะ บางทีก็เรียกว่า “อสุภกรรมฐาน”

            อีกอย่างหนึ่ง ให้พิจารณากายด้วยการแยกชิ้นส่วนอวัยวะร่างกายออกกองไว้เป็นกองได้ ๔ กอง จนเห็นร่างกายเป็นแค่กองธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ เหมือนเวลาที่เขาฆ่าโคแล้วชำแระชิ้นส่วนออกเป็น ๔ กองแยกไว้ต่างหาก สำหรับวางขายให้คนมาเลือกซื้อ

            ในการพิจารณาธาตุนี้ ตอนแรกหากนึกไม่ออกก็ให้ใช้สัญญา คือ ความทรงจำระลึกภาพตามที่จำได้ไปพลางก่อน คือ เราจำได้ว่า

“เนื้อ หนัง เอ็น กระดูกเป็นเช่นนี้” เป็นธาตุดิน

“เลือด น้ำเหลือง น้ำหนอง น้ำลาย น้ำมูก น้ำตาเป็นเช่นนี้” เป็นธาตุน้ำ

“ลมที่พัดตามร่างกาย ลมหายใจเข้าออกเป็นเช่นนี้” เป็นธาตุลม

“อากาศที่ร้อนอยู่ในตัวเราเป็นเช่นนี้” เป็นธาตุไฟ

นึกกลับไปกลับมาซ้ำๆ อยู่อย่างนี้ จนกว่าสภาวะจิตเห็นร่างกายตัวเราเองมีแต่ความเป็นธาตุ ดำรงอยู่โดยความเป็นธาตุ และเป็นไปโดยความเป็นธาตุ หาใช่สิ่งมีชีวิตที่จะให้เข้าไปยึดถือด้วยตัณหาและทิฐิว่าเป็นตัวตนเราเขา

            มาถึงขั้นนี้ จะเห็นว่า การฝึกสติตามวิธีสติปัฏฐานจะเริ่มละเอียดเป็นขั้นเป็นตอนตามลำดับ

            อีกอย่างหนึ่ง ให้พิจารณากายนี้เหมือนซากศพ มี ๙ ระยะด้วยกัน 

            ระยะแรกให้ระลึกถึงศพที่เขาทิ้งไว้แล้วในป่าช้า ตายแล้ว ๑ วัน ๒ วัน หรือตายแล้ว ๓ วัน ขึ้นอืดพอง มีสีเขียวน่าเกลียด มีน้ำเหลืองไหล แล้วให้พิจารณาย้อนกลับมาที่กายเราว่า วันหนึ่งร่างกายของเราก็จะเป็นไปอย่างนี้เช่นกัน  แล้วก็พิจารณาซากศพที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้าต่อไปอีกว่า กำลังถูกฝูงนกการุมจิกกิน กำลังถูกฝูงสุนัขกัดกิน และกำลังถูกหมู่สัตว์เล็กสัตว์น้อยบินว่อนตอมกัดกิน

            จากนั้นก็พิจารณาซากศพในป่าช้าที่ยังคงสภาพเป็นร่าง มีเนื้อและเลือดที่ยังมีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่

            ต่อมาก็พิจารณาซากศพเป็นร่างกระดูกเปื้อนด้วยเลือด แต่ไม่มีเนื้อ มีเส้นเอ็นผูกรัดอยู่ กระทั่งพิจารณาซากศพที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นกระดูกที่กระจัดกระจายไปตามทิศต่างๆ กระดูกมือไปอยู่ที่หนึ่ง กระดูกเท้าไปอยู่อีกที่หนึ่ง กระดูกแข้ง กระดูกขา กระดูกสะเอว กระดูกสันหลัง กระดูกซี่โครง กระดูกหน้าอก กระดูกแขน กระดูกไหล่ กระดูกคอ กระดูกคาง กระดูก ฟัน กะโหลกศีรษะ ปราศจากเส้นเอ็นเครื่องผูกรัด เรี่ยรายกระจัดกระจายไปคนละทิศคนละทาง

            จากนั้นก็พิจารณาซากศพให้เห็นกระดูกที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า มีสีขาวประดุจสีสังข์ แล้วก็พิจารณาซากศพที่ตายเกินหนึ่งปีขึ้นไป ที่เป็นกองกระดูกเรี่ยรายในป่าช้า จนกระทั่งพิจารณาซากศพในป่าช้า เป็นกระดูกผุละเอียดเป็นจุณ  แล้วน้อมเข้ามาที่ตัวว่า วันหนึ่ง เราก็จักเป็นเช่นนี้

            ในที่สุด เมื่อดูกายที่เคลื่อนไหวตามรูปทรงในอิริยาบถต่างๆก็ดูแบบแยกธาตุ แยกชิ้นส่วน จนเห็นร่างกายไร้วิญญาณย่อยสลายกลายเป็นผุยผง ก็ไม่มีอะไรเป็นเราสักอย่างเดียว

            ก็จบการพิจารณากายานุปัสสนาสติปัฏฐานแต่เพียงเท่านี้

            ต่อมาก็พิจารณาหมวดเวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน เป็นหมวดว่าด้วยวิธีทำให้เกิดสติโดยอาศัยเวทนา คือ ความรู้สึกสุข ทุกข์ พอใจ ไม่พอใจ

            การพิจารณาเวทนาอยู่เป็นประจำก็คือพิจารณาความรู้สึกของตัวเองที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาจนแยกออกได้ว่า สุขเวทนา เวลารู้สึกสุขมันเป็นอย่างนี้ ทุกขเวทนา เวลารู้สึกทุกข์มันเป็นอย่างนี้ รู้ละเอียดลงไปแม้กระทั่งช่วงที่ไม่มีทั้งสุขและทุกข์ เวลาเหม่อลอย เฉยๆ เฉื่อยๆ ว่าเป็นอย่างนี้ เป็นการฝึกให้รับรู้ถึงความรู้สึกของตัวเองที่มันไม่เที่ยง มันเปลี่ยนอยู่ตลอด

            พอเห็นความสุข ความทุกข์ ความไม่สุขไม่ทุกข์แล้วก็เห็นเวทนาสักแต่ว่าเป็นความรู้สึก เอาเข้าจริงๆ เวทนาก็ไม่ใช่ตัวเราไม่ใช่ของเราที่จะไปยึดไว้เป็นทิฐิ เป็นตัณหา จนเกิดความยึดมั่นถือมั่นในเวทนานั้น ๆ ว่าเป็นเรา เป็นของเรา

            สติปัฏฐานสองหมวดแรก ได้แก่ กาย และ เวทนา

สรุปรวมกันก็คือส่วนที่เป็น “รูป” หรือ รูปธรรม

            ส่วนสติปัฏฐานอีกสองหมวด ได้แก่  “จิต” และ “ธรรม” ก็คือส่วนที่เป็น “นาม” หรือ นามธรรม จึงเรียกกายนี้ตามสภาวะธรรมชาติว่า “รูปนาม”

            สำหรับหมวดที่สาม จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน เป็นหมวดว่าด้วยวิธีทำให้เกิดสติโดยอาศัยจิต

            ด้วยความที่เราไม่สามารถมองเห็นจิตได้ เพราะจิตเป็นนามธรรมจึงต้องอาศัยการสังเกตดูอาการของจิตเป็นหลัก พระพุทธองค์ได้วางรูปแบบการสังเกตจิตเอาไว้ 

เมื่อจิตมีราคะก็ให้รู้ว่า มีราคะ เมื่อราคะดับก็ให้รู้ว่า จิตหายจากราคะ ให้รู้จักจิตเวลาเกิดราคะกับเวลาไม่มีราคะมันต่างกันอย่างไร “เราไม่เห็นตัวจิต แต่เราเห็นตัวราคะ”

            เมื่อจิตมีโทสะก็ให้รู้ว่า มีโทสะ เมื่อโทสะดับก็ให้รู้ว่าจิตหายจากโทสะ ให้รู้จักจิตเวลาโกรธกับเวลาหายโกรธมันต่างกันอย่างไร จิตที่โกรธเป็นอย่างนี้ จิตที่ไม่โกรธแล้วเป็นอย่างนี้“เราไม่เห็นตัวจิต แต่เราเห็นความโกรธ ความมีน้ำโห”

            เมื่อจิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ เมื่อจิตหายจากโมหะก็รู้ว่าโมหะดับ ให้รู้จักจิตเวลาสดชื่นเบิกบานกับเวลาหม่นเหม่อมัวซัวมันไม่สดชื่นต่างกันอย่างไร “เราไม่เห็นตัวจิต แต่เราเห็นความลุ่มหลง มัวเมา”

            เมื่อจิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ เมื่อจิตหายจากหดหู่ก็รู้ว่า ความหดหู่ดับ เมื่อจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน เมื่อจิตหายฟุ้งซ่านก็รู้ว่าฟุ้งซ่านดับ เมื่อจิตมีพรหมวิหาร ๔ ก็รู้ว่ามีพรหมวิหาร ๔ เมื่อจิตเกิดสภาวธรรมก็รู้ว่าจิตเกิดสภาวธรรม เมื่อจิตมีสภาวธรรมดับไป ก็รู้ว่าจิตมีสภาวธรรมดับไป เมื่อจิตตั้งมั่นก็รู้ว่าจิตตั้งมั่น เมื่อจิตไม่ตั้งมั่นก็รู้ว่าจิตไม่ตั้งมั่น เมื่อจิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น เมื่อจิตยังไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตยังไม่หลุดพ้น 

เราไม่เห็นตัวจิต แต่เราเห็นความหดหู่ ความฟุ้งซ่าน ความเบื่อหน่าย ความมีเมตตา  และความมีกรุณา ก็เท่ากับว่าเห็นจิตไปด้วย

            เมื่อเราพิจารณาเห็นจิตเช่นนี้อยู่เนืองๆ ย่อมเห็นจิตมีแต่เกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เพียงสักแต่ว่าเห็นความไม่คงที่ของจิต เห็นความแปรปรวนไปของจิต แล้วไม่เข้าไปยึดถือด้วยทิฐิมานะก็จะถอนความยึดมั่นถือมั่นในจิตออกไปได้

            สำหรับการพิจารณาหมวดธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน เป็นหมวดว่าด้วยวิธีทำให้เกิดสติโดยอาศัยธรรม

            ในเบื้องต้นมุ่งพิจารณาธรรมที่เป็นอารมณ์หยาบของคนเรา  ไม่ว่าจะเป็นความรัก (กามฉันทะ) ความชัง (พยาบาท) ความเบื่อหน่าย ไม่สดชื่นเบิกบาน (ถีนมิทธะ) ความฟุ้งซ่าน ลุ่มหลงมัวเมาไม่รู้ตัว (อุทธัจจกุกกุจจะ)  และความขี้กังวล กล้าๆ กลัวๆ จับจด ลังเลสงสัย (วิจิกิจฉา) เรียกว่า “นิวรณ์”  ซึ่งเป็นสภาวธรรมที่คอยขัดขวางไม่ให้จิตมีกำลังในการทำเรื่องที่ดี หรือ ไม่ให้จิตมีกำลังในการทำหน้าที่ได้อย่างเต็มที่

นิวรณ์  มี ๕ ประการ ดังนี้    

            ๑. กามฉันทะ (ความรัก) คนเรามักมีอารมณ์ติดข้องในความรัก ความพึงพอใจ ให้พิจารณาว่า ตอนนี้สภาวะภายในจิตใจของเรารู้สึกมีความรักความพึงพอใจตามที่ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจได้สัมผัสหรือไม่ ถ้ามีก็ให้รู้ว่ามี ถ้าไม่มีก็ให้รู้ว่าไม่มี ถ้ากามฉันทะดับไปก็ให้รู้ว่าดับไป และรู้ละเอียดลงไปถึงสิ่งที่เป็นสาเหตุทำให้กามฉันทะเกิดและดับลงด้วย

            ๒. พยาบาท (ความชัง) คนเรามักมีอารมณ์ติดข้องอยู่กับความพยาบาท หงุดหงิด ขัดเขืองใจ ให้พิจารณาว่า ตอนนี้สภาวะภายในจิตใจของเรามีความเกลียดชังใครอยู่หรือไม่ เมื่อมีความพยาบาท เกลียดชัง หงุดหงิด ขัดเขืองใจก็ให้รู้ว่ามี  ถ้าไม่มีก็ให้รู้ว่าไม่มี และรู้ไปถึงสาเหตุที่ทำให้ความพยาบาท ความหงุดหงิด เกลียดชัง ขัดเขืองใจเกิดขึ้นในจิตใจของเรา และรู้ด้วยว่าความพยาบาทดับลงไปได้อย่างไร

            ๓. ถีนมิทธะ (ความไม่สดชื่น เบิกบาน) คนเรามักมีอารมณ์ง่วงซึม เฉื่อยชา ไม่กระตือรือร้น ไม่สดชื่นเบิกบาน ให้พิจารณาว่า ตอนนี้ภายในจิตใจของเราถูกความง่วงซึม เฉื่อยชา ครอบงำหรือไม่ เมื่อมีถีนมิทธะเกิดขึ้นทำให้จิตมืดมัว หม่นหมอง โงกง่วง เฉื่อยชา ไม่สดชื่นเบิกบานก็ให้รู้ตัวว่า เราถูกความง่วงซึม เฉื่อยชา ครอบงำ เมื่อหายจากการถูกถีนมิทธะครอบงำก็รู้ว่าถีนมิทธะดับลงแล้ว

            ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้ง) คนเรามักคิดฟุ้งไปตามอารมณ์เพราะไม่รู้ตัว ให้พิจารณาว่า ตอนนี้ภายในจิตของเรามีความคิดแส่ส่ายฟุ้งไปหรือไม่ เมื่อจิตมีความฟุ้งก็รู้ว่าจิตใจเรากำลังฟุ้งอยู่ เมื่อความฟุ้งดับลง ก็รู้ว่าความฟุ้งดับลง และรู้ด้วยว่าความคิดฟุ้งเกิดขึ้นได้อย่างไร และดับลงได้อย่างไร

            ๕. วิจิกิจฉา (ความขี้กังวล จับจด ลังเล สงสัย) คนเรามักตกอยู่ในอารมณ์ขี้กังวล กล้าๆ กลัวๆ ลังเล สงสัย จับจด ให้พิจารณาว่า ตอนนี้เรามีความลังเลใจสงสัย กังวล กล้าๆ กลัวๆ มีความไม่เต็มที่ ไม่มั่นใจ จะทำอะไรก็ไม่ทะลุทะลวง เพราะจิตใจมันไม่ทะลุทะลวง มัวแต่จับๆ จดๆ หรือไม่ เมื่อความลังเลสงสัยหายไปก็รู้ว่าความลังเลสงสัยหายไป และรู้ด้วยว่า อะไรที่เป็นสาเหตุของความกังวล ลังเล สงสัย จับจดๆ หายไป

            การให้พิจารณานิวรณ์ ๕ คือ ความรัก ความชัง ความไม่สดชื่นเบิกบาน ความลุ่มหลงมัวเมา และความขี้กังวล จับจด กล้าๆ กลัวๆ ลังเลสงสัย ก่อน ก็เนื่องจากนิวรณ์เป็นสภาวธรรมทางอารมณ์ที่หยาบของมนุษย์ หรือจะเรียกว่า “นิวรณ์เป็นอารมณ์ดิบของมนุษย์” ก็ได้ ซึ่งการเพ่งความสนใจสภาวธรรมทางอารมณ์ที่หยาบจะมองเห็นได้ง่ายกว่าสภาวธรรมที่ละเอียดอื่นๆ ท่านจึงให้ดูนิวรณ์ไปก่อน แล้วค่อยยกระดับการพัฒนาจิตขึ้นไปสู่การดูสภาวธรรมที่ละเอียดในภายหลัง เหมือนเวลาอยู่กลางแจ้งก็จะมองไม่เห็นละอองฝุ่นที่ละเอียด แต่ถ้าเราอยู่ในที่มืด มองลำแสงที่ลอดเขามาตามรูช่องผนังที่แตกแยกหรือหลังคาที่ทะลุก็จะเห็นฝุ่นละอองที่ลอยยู่ในอากาศตามแสงที่ส่องเข้ามาตามรอยทะลุได้ง่าย

            ส่วนสภาวธรรมที่ละเอียด ในแง่ของการลงมือปฏิบัติสมาธิ เมื่อพูดถึงธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐานก็มักมุ่งถึงสภาวธรรมที่มีผลมาจากจิตได้รับความสงบจากการปฏิบัติสมาธิ ซึ่งจะเกิดอาการอย่างหนึ่งอย่างใดขึ้น เรียกอาการนั้นว่า “ธรรม” หรือ “สภาวธรรม” รู้กันโดยทั่วไปว่า “นิมิต” หรือ “วิปัสสนูปกิเลส” เช่น เมื่อจิตสงบลมหายใจจะเป็นลำแสงเข้าออก ลมหายใจบางเบา ลมหายใจหายไป ลมหายใจกลับมา เกิดอาการตัวโยก ตัวเอียง ตัวหนัก ตัวลอยขึ้น ดิ่งลง มีแสงสว่างมาก มีแสงสว่างน้อย มีแสงสว่างหลายเฉดสี ขยายใหญ่ขึ้น เล็กลง แตกตัวออกไปไม่สิ้นสุด เหมือนมีกลิ่นเหม็นหรือกลิ่นหอมโชยมา เหมือนโสตประสาทแว่วเสียงแปลกๆ รู้สึกสัมผัสได้ถึงสิ่งแปลกๆ รูปแปลกๆ  หรืออาการแปลกๆ ตัวท่อนล่างหนักเหมือนท่อนหิน เหมือนตัวท่อนล่างถูกกลืนหายไป เหมือนถูกกลืนหายไปทั้งตัว เหมือนปรากฏอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่ง เห็นแต่จิตเท่านั้นที่คิดอยู่ ฟุ้งอยู่ แส่ส่ายอยู่ วุ่นวายอยู่ ปรุงแต่งอยู่ เป็นต้น

โดยมาก นิมิต หรือวิปัสสนูปกิเลส มักเกิดจากจิตที่กำลังก้าวลงสู่ความสงบแต่ยังไม่นิ่ง ไม่ใสพอที่จะเห็นลงไปตรงๆ ตามสภาวะที่ปรากฏ จึงโน้มเอียงไปดึงเอากิเลสที่นอนเนื่องอยู่ในจิตมาผสมปนเปกันเข้า แล้วปรุงแต่งให้เห็นกลายเป็นนิมิตต่างๆ

            เมื่อพิจารณาเห็นธรรมเช่นนี้อยู่เนืองๆ ย่อมรู้ชัดถึงความไม่คงที่ และความเปลี่ยนแปลงไปของอาการนั้นๆ  ย่อมเห็นแต่สภาวธรรมที่เกิดขึ้นและดับไปเป็นธรรมดาเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งที่จะเข้าไปยึดถือว่าเป็นตัวเราของเรา

            การพิจารณากายและใจ หรือรูปและนามเช่นนี้เป็นการฝึกการมีสติตามวิธีแห่งมหาสติปัฏฐาน ซึ่งยังมีรายละเอียดอยู่อีกมาก ให้เพ่งพิจารณาทบทวนไปมาเช่นนี้บ่อยๆ เป็น “ภาวิตา พหุลีกตา” ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสไว้

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๔ รู้จักมหาสติปัฏฐาน ๔ ก่อนรู้จักมหาสติปัฏฐานสูตร ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

The post สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๔ รู้จักมหาสติปัฏฐาน ๔ ก่อนรู้จักมหาสติปัฏฐานสูตร ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” appeared first on Manasikul Online.

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๒ การทำสมาธิต้องให้อิริยาบถเสมอกัน ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

บทที่ ๕๒ การทำสมาธิ ต้องให้อิริยาบถเสมอกัน

การทำสมาธิต้องให้อิริยาบถเสมอกัน คือ ให้มีสติรู้ตัวอยู่ในอิริยาบถทั้ง ๔ เสมอกัน ไม่ว่าจะยืน เดิน นั่ง นอนก็ให้มีสติรู้ตัวทั่วพร้อมอยู่ในอิริยาบถนั้น ให้มีสติรู้ตัวอยู่อย่างนั้นตลอดทั้งวันจนหลับ พอรู้สึกตัวตื่นขึ้นมาก็ให้มีสติรู้ตัวอีก คำว่า อิริยาบถเสมอกันจึงไม่ได้หมายความว่า เดินจงกรม ๓๐ นาทีก็มานั่งสมาธิ ๓๐ นาที วนกันไป แต่หมายถึงให้มีสติระลึกรู้อยู่กับกายใจไม่ว่าเวลาหลับหรือเวลาตื่น การปฏิบัติสมาธิต้องเสมอต้นเสมอปลายจึงจะได้ผลของการปฏิบัติ

การเดินจงกรม ๓๐ นาที นั่งสมาธิ ๓๐ นาทีนั้น ใช้สำหรับเริ่มหัดฝึกนั่งสมาธิเท่านั้น

แต่เมื่อลงมือปฏิบัติสมาธิอย่างจริงจัง ให้มีสติอยู่กับทุกอิริยาบถสม่ำเสมอ ทั้งยืน เดิน นั่ง นอน ตลอดจนรู้ทุกความเคลื่อนไหวตลอดทั้งวัน ไม่ว่าเวลาหลับหรือเวลาตื่น

สมาธิไม่พอก็ไม่มีกำลังเพียงพอที่จะนำมาใช้กับวิปัสสนา จิตจะถูกรบกวนโดยนิวรณ์ ถ้าสมาธิมากเกินไปก็จะเลยพอดี ทำให้จิตจมดิ่งแช่นิ่งอยู่กับความสงบ สัญญาก็จะหมายรู้ความรู้สึกสุขทุกข์ไม่ได้ จึงไม่สามารถนำมาใช้ในการนั่งนึกตรึกตรอง เพ่งพินิจหาเหตุหาผลได้ ที่เรียกว่า “วิปัสสนา” องค์คุณที่จะทำให้เกิดความรู้ที่เรียกว่า “ธัมมานัง วิจะโย” ก็ไม่เกิด

ความเพียรย่อหย่อน ไม่เป็นไปอย่างสม่ำเสมอ ไม่เสมอต้นเสมอปลาย ไม่เป็นไปต่อเนื่อง ทำๆ หยุดๆ สติก็ไม่ถึงความเป็นกลาง ไม่ถึงความพอดี ไม่ถึงจุดสมดุล คือ ไม่ถึงความเป็นอุเบกขาก็นำมาใช้กับวิปัสสนาไม่ได้

ความเพียรมากก็เลยความเป็นกลางไป เกินความจำเป็นที่จะนำมาใช้กับวิปัสสนา เหมือนไม้ยาวไปก็ใช้สอยมะม่วงไม่ได้ ถ้าสั้นไปก็ใช้สอยมะม่วงไม่ถึง ต้องทำไม้สอยให้พอดีๆ จึงจะสอยมะม่วงได้

ถ้าสมาธิไม่พอก็ใช้การไม่ได้

ถ้าสมาธิมากไปก็ใช้การไม่ได้

ต้องพอดีๆ จึงจะใช้การได้

ความเพียรมากไปก็ทำให้จิตใจฟุ้งซ่านได้ แต่ถ้าย่อหย่อนเกินไปก็ทำให้เกิดความเกียจคร้านได้ ต้องปรับศรัทธา ปรับความเพียร ปรับสติ ปรับสมาธิ ปรับปัญญาให้พอดีๆ จึงจะดี

อีกอย่างหนึ่ง นอกจากวิธีปฏิบัติสมาธิที่ใช้เป็นหลักดังกล่าวมาแล้ว ยังมีพระกรรมฐานที่จำเป็นต้องมีไว้ประจำตัวเหมือนในครัวเรือนต้องมียาสามัญประจำบ้านเอาไว้ เรียกว่า “สัพพัตถกรรมฐาน” เวลาใดที่จิตใจหดหู่ท้อแท้ขึ้นมาก็ให้ระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้า เรียกว่า “พุทธานุสสติ” ถ้าจิตมันเร็วระลึกถึงคุณของพระพุทธเจ้าไม่ทันจะสวด อิติปิ โส ภะคะวา ฯลฯ ไปเรื่อยก็ได้ เพื่อให้จิตอ่อนลง เย็นลง

เวลาใดที่เกิดความกำหนัดยินดีก็ให้พิจารณาอสุภกรรมฐานคือพิจารณาเห็นความไม่งาม ความไม่สะอาด ความผุพังเปื่อยเน่าของกายเรานี้ ให้นึกถึงโรคภัยไข้เจ็บที่รุมเร้ากายใจ เวลาใดเกิดความประมาทมัวเมา หลงเพลิดเพลินในวัยในชีวิตก็ให้นึกถึงความตายเข้าไว้ว่าเราใช้ชีวิตไปแล้วเท่าไหร่ ยังเหลือเวลาในโลกอยู่อีกกี่มากน้อยพอที่จะทำอะไรได้บ้างไหม จะช่วยให้มีสติขึ้นมาได้ เรียกว่า “มรณานุสสติ”

เวลาใดเกิดความโกรธเกลียด หงุดหงิด คัดเคือง ไม่ได้ดั่งใจก็ให้เจริญเมตตาให้สงสารเขาเหมือนสงสารตัวเราเอง ให้สงสารตัวเราเองเหมือนสงสารเขา

กรรมฐานที่กล่าวมานี้ครูบาอาจารย์ท่านว่าเป็นกรรมฐานที่ต้องมีไว้ประจำตัวเอาไว้คิดพิจารณา จิตตกเมื่อไหร่ก็หยิบยกขึ้นมาคิดให้จิตกลับมีกำลังขึ้นมา จะได้มีกำลังใจในการภาวนา เป็นเหมือนยาสามัญประจำบ้านที่ต้องมีไว้ติดบ้าน เจ็บป่วยขึ้นมาก็หยิบฉวยได้ทันที

ไม่ว่าจะอยู่ที่ไหน ดำเนินจิตตามสมาธิรูปแบบใดก็ให้มีกรรมฐานดังกล่าวนี้เป็นพื้นฐานไว้คอยนึกคิดตึกตรองอยู่สมอ เวลาภาวนาแล้วมันติดขัดก็ลองตรวจสอบตัวเองดูว่าขณะนี้เป็นอย่างไร แล้วใช้กรรมฐานทั้ง ๔ นี้ไปรักษาตามอาการ พอจิตดีขึ้นก็ดำเนินจิตตามมูลกรรมฐาน หรือตามกรรมฐานเดิมที่เคยฝึกปฏิบัติมา

เหมือนรู้สึกว่าปวดหัวเป็นไข้ก็กินยาพาราแก้ปวดลดไข้ เวลาปวดท้องก็กินยาธาตุแก้ปวดท้อง แก้ท้องอืด ยาแต่ละชนิดมีสรรพคุณแก้โรคแต่ละอย่างไม่เหมือนกัน ไม่ใช่เป็นอะไรมาก็จะกินยาพาราอย่างเดียว ปวดหัวก็จ่ายยาพาราให้กิน ปวดท้องก็จ่ายพาราให้กิน มันก็แก้ไม่ได้เพราะมันไม่ตรงกับอาการที่เป็น เวลาร้อนก็ต้องอาบน้ำ หิวก็ต้องกินข้าว หนาวก็ต้องห่มผ้า ปวดหัวตัวร้อนก็ต้องกินยาให้ตรงกับอาการ เป็นอะไรก็ต้องแก้ให้ถูกวิธี จิตก็เหมือนกันต้องมั่นตรวจสอบสภาพจิตอยู่เสมอจะได้แก้ได้ถูกจุด

กรรมฐานแต่ละชนิดใช้แก้อารมณ์แต่ละอารมณ์ ต้องแก้ให้ตรงอารมณ์

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๒ การทำสมาธิต้องให้อิริยาบถเสมอกัน ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

The post สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๒ การทำสมาธิต้องให้อิริยาบถเสมอกัน ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” appeared first on Manasikul Online.

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๑ จงกรม เดินนานแค่ไหน ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

บทที่ ๕๑ จงกรม เดินนานแค่ไหน

การเดินจงกรมมีคุณต่อการนั่งสมาธิ ยิ่งเดินนานก็ยิ่งทำให้นั่งสมาธิได้นาน ยิ่งเดินนานสมาธิก็ตั้งอยู่ได้นาน ส่วนการเดินจงกรมควรใช้เวลาเดินนานแค่ไหนนั้น ก็ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกาย ความอดทน ความสงบและความพอดีของแต่ละบุคคล

หากเดินจนเกิดความสงบแล้ว ไม่มีความพอดี เดินแล้วเดินอีกต่อเนื่องทั้งวันทั้งคืน ไม่ปล่อยให้จิตเปลี่ยนไปรับรู้อารมณ์อื่นบ้างก็เกินพอดี เรียกว่าหนักไปทางจงกรม จิตจะติดสุขในการเดิน ไม่อยากเปลี่ยนไปทำอย่างอื่น จิตจะแข็งทื่อ ไม่อ่อนนุ่ม ในที่สุดก็กลายเป็นเกร็งเคร่งเครียด ไม่เบิกบานจากภายใน หน้าตาก็ดูตึงๆ เครียดๆ อยู่ตลอด ต้องปรับให้จิตอ่อนนุ่ม เหมาะที่จะให้สมาธิเจริญงอกงาม เหมือนจะปลูกต้นไม้ก็ต้องพรวนดินให้ดินอ่อนนุ่ม ไม่แข้งกระด้าง เหมาะที่จะให้ต้นไม้ซึ่งยังเป็นเบี้ยเจริญงอกงาม

วิธีแก้การเดินเกินพอดี ให้ปรับไปนั่งสมาธิ หรือเปลี่ยนไปใช้อิริยาบถอื่นบ้าง เป็นการปรับสภาวะให้เกิดความพอดี จะเรียกว่าให้อิริยาบถสม่ำเสมอก็ได้ เมื่ออิริยาบถสม่ำเสมอก็จะเอื้อให้สมาธิเจริญอย่างสม่ำเสมอด้วย เหมือนดินแน่นดินแข็งเกินไปก็ทำให้ต้นไม้เจริญงอกงามได้ยาก เมื่อต้นไม้ไม่เจริญงอกงามก็ไม่ออกดอกออกผลตามที่ควรจะเป็นไปตามธรรมชาติ

แล้วนานแค่ไหนจึงจะเรียกว่าพอดี?

ความพอดีของแต่ละบุคคลไม่เท่ากัน ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายและสภาวะจิตของแต่ละบุคคล สภาพร่างกายของบางคนมีความพร้อม ทั้งสภาพจิตใจมีความอดทนสูงก็เดินได้ทน

แต่ถ้าบางคนสภาพร่างกายและจิตใจไม่พร้อม ทำให้ความอดทนต่ำก็เดินได้ไม่ทน บางที ในวันนั้น อาจมีความลิงโลดใจ ดีใจจนเกินเหตุ ข่มความดีใจไม่ได้ จิตก็งุ่นง่าน พลุ่งพล่าน ไม่อยู่ในสภาวะพร้อมที่จะทำให้สมาธิได้เติบโต หรือวันนั้นไปหงุดหงิดใครมาก็มีความเดือดดานอยู่ข้างใน สมาธิก็ไม่ตั้งมั่น เวลานั่งสมาธิ ความดีใจเสียใจจึงติดพ่วงมากับจิต ทำให้ความอดทนต่ำก็เดินได้ไม่ทน

บางคนก็เกิดสมาธิเร็ว บางคนก็เกิดสมาธิช้า

แต่ไม่ว่าสมาธิจะเกิดเร็วหรือช้า ทั้งหมดก็เป็นธรรมดาของการปฏิบัติสมาธิ

สำหรับผู้ที่เริ่มฝึกเดินจงกรมจะใช้เวลาน้อยหรือมาก ก็ควรให้ได้ครั้งละไม่น้อยกว่า ๓๐ นาทีเป็นอย่างน้อย เพราะจะเป็นเวลาที่เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นจากการเดิน และเริ่มสังเกตเห็นการเคลื่อนตัวของเท้าแจ่มชัดขึ้น เรียกว่า “รูป” ก็ชัด “นาม” ปรากฏ เพราะเริ่มมีอาการเมื่อยล้า เอ็นร้อยหวายรัดส้นเท้า กำลังเกร็งตัว มือและแขนที่จับยึดกันไว้ทางด้านหน้าหรือด้านหลัง กำลังยึดรัดแน่น

ส่วน “นาม” คือ ความรู้ที่รู้สึกนึกคิดในใจก็กำลังอ่อนล้า เราจะรับรู้อาการนั้นได้แจ่มชัด ความอยากหยุดหรืออยากเดินต่อ กำลังรบเร้าตั้งคำถามในใจ หากยกจิตขึ้นให้เบิกบานสว่างไสวอยู่ภายในก็จะสามารถเดินต่อไปได้ จนเท้าปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง สังเกตอาการหนักของเท้า อาการที่เท้ายกขึ้น และอาการที่เท้าวางราบกับพื้น สังเกตน้ำหนักของเท้าที่กดลงไปที่พื้น เดินจนเห็นเท้าบางเบาเหมือนปุยนุ่น ยิ่งเห็นอาการเหล่านี้ปรากฏแจ่มชัด ยิ่งเกิดความเบิกบานจากภายใน สว่างไสวอยู่ทุกก้าวย่างบนเส้นทางจงกรม

หากจมติดอยู่กับอาการนี้นานจนเกินไปก็จะทำให้ติดสุขในการเดิน ไม่อยากหยุดเดิน อยากจะเดินอยู่อย่างนั้นเรื่อยไป เช้า-สาย-บ่าย-เย็น จิตก็จะกระหวัดวนไปหาการเดินอยู่ตลอดเวลา

เรียกว่า “เดินเกินพอดี” ก็ปรับการเดินให้พอดี

เมื่ออาการของเท้าปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง เห็นความบางเบาของการเดินก็ระลึกไว้ในใจว่า “น่าจะพอดีแล้ว” ควรจะเตรียมตัวหยุด เพื่อปรับอิริยาบถเป็นนั่งสมาธิ ถ้าเดินแล้วเท้ายังไม่ปรากฏหนักเหมือนเท้าช้าง ก็ระลึกไว้ในใจว่า “ยังไม่พอดี” ก็เพิ่มความเพียรเข้าไป เดินต่อไป เร่งความเพียรขึ้นไปอีกจนถึงจุดพอดี

“จะนั่งก็นั่งให้พอดีๆ จะเดินก็เดินให้พอดีๆ”

จะเดินหรือนั่งแล้วให้จิตจมอยู่กับอารมณ์สงบเพียงอย่างเดียวไม่ได้ ต้องปล่อยให้จิตออกมารับรู้อารมณ์อย่างอื่นนอกจากความสงบบ้าง เพราะถ้าปล่อยให้จิตจมแช่นิ่งอยู่กับอารมณ์สงบเพียงอย่างเดียว สัญญาจะทรงจำไว้เพียงอารมณ์ความสงบ จิตก็จะรับรู้เฉพาะอารมณ์สงบเท่านั้น เมื่อต้องเจออารมณ์อย่างอื่น เช่น รัก ชอบ ชัง ฉุนเฉียว หงุดหงิด ขัดเคือง เป็นต้น ก็จะไม่รู้ ไม่คุ้นชิน เพราะไม่เคยรับรู้อารมณ์เช่นนี้มาก่อน ไม่เคยเพ่งพิจารณาอาการของอารมณ์นั้น ไม่เคยรู้การเกิด การเติบโต และการดับไปของอารมณ์นั้น

เมื่อต้องมาประสบอารมณ์แบบนี้เข้า รักชอบก็ปรุงแต่งจินตนาการหลงเตลิดไปอย่างแรง ไม่รู้ทัน

เกลียดชังก็ปรุงแต่งจินตนาการก็หลงไป ไม่รู้ทัน

จะยกตัวอย่างพอให้เห็นเป็นหลัก เหมือนเด็กถูกเลี้ยงดูอยู่แต่ในบ้าน จะไม่รู้โลกภายนอก วันหนึ่ง เมื่อต้องออกไปเผชิญโลกภายนอกก็กล้าๆ กลัวๆ ไม่องอาจที่จะเผชิญความจริงของโลก เพราะไม่มีความรู้อะไรเกี่ยวกับโลกภายนอก ไม่มีข้อมูล ไม่มีองค์ความรู้ว่า ถนนสายไหนมุ่งไปไหน สิ่งนี้ คือ รถยนต์ รถไฟฟ้า สิ่งนี้ คือ เครื่องบิน จึงเกิดความกลัว

บางคนกล้าเกิน ไม่รู้ถูกรู้ผิด ไม่รู้สิ่งใดเป็นคุณเป็นโทษ หลงทดลองสิ่งไม่ควรทดลองก็ถูกอารมณ์ดึงหลงเตลิด กลายเป็นเสียผู้เสียคนไป

จิตก็เหมือนกัน เมื่อฝึกให้รู้เพียงอารมณ์เดียว คือ รู้อารมณ์สงบ หลังจากที่ปักหลักมั่นอยู่กับความสงบจนเกิดความชำนาญแล้วก็ต้องให้เรียนรู้อารมณ์ต่างๆ บ้าง ปล่อยให้จิตอยู่กับชีวิตประจำวัน ให้จิตกระทบอารมณ์ และสังเกตความเปลี่ยนแปลงของจิตขณะกระทบอารมณ์ มันชอบไหม มันชังไหม มันขัดเคือง หงุดหงิด เดือดดานไหม ดูความเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ เป็นการดูเข้ามาที่กายใจ  ชอบก็เห็นชัด ชังก็เห็นชัด โกรธ หงุดหงิด ขัดเคือง เดือดดานก็เห็นชัด

ด้วยความที่จิตถูกฝึกถูกขัดเกลาด้วยพระกรรมฐาน

ทำให้จิตละเอียด จิตจึงเร็วต่อการรับอารมณ์

กระทบกับอารมณ์ใดก็จะปรากฏชัด

เหมือนผ้าถูกซักจนขาวสะอาด

เปื้อนฝุ่นแม้เพียงเล็กน้อยก็มองเห็นได้ง่าย

ข้อสำคัญ อย่าปล่อยให้จิตติดอยู่กับอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่ง จนเป็นการปล่อยให้จิตแช่อยู่กับอารมณ์นั้นนานๆ จะหลงเสพติดอารมณ์เดิมจนจิตเคยตัว ต้องปล่อยให้จิตออกมากระทบอารมณ์ที่หลากหลายบ้าง เช่น เมื่อกระทบอารมณ์ขัดเคือง จิตก็จะปรุงแต่งไปทางหงุดหงิด ขัดเคือง ไม่ชอบใจ ขัดเคืองเรื่องใด สิ่งใด คนใดก็จะคิดปรุงแต่งวนๆ ซ้ำๆ ให้ฝึกรู้ความคิดนั้น อารมณ์นั้น เมื่อรู้แล้วจิตก็จะหยุดคิดปรุงแต่งไปทางขัดเคืองหงุดหงิด ให้ยกอารมณ์ขัดเคืองนั้นขึ้นพิจารณา ตั้งคำถามอยู่ข้างใน คิดทำไม หงุดหงิดทำไม อะไรทำให้หงุดหงิด เพื่อจะทำให้จิตได้เรียนรู้ว่า อารมณ์ขัดเคืองหงุดหงิดเป็นอย่างนี้ อารมณ์ไม่ถูกอกถูกใจ อารมณ์ชอบชังเป็นอย่างนี้

ถ้าเกิดขึ้นบ่อยๆ ก็ยกขึ้นพิจารณาบ่อยๆ ยิ่งพิจารณาบ่อยๆ ยิ่งทำให้จิตจดจำวิธีคิดแบบนี้ จากจดจำก็จะกลายเป็นความชำนาญในการเปลี่ยนความคิดแบบปรุงแต่ง มาเป็นความคิดแบบพิจารณา

เมื่อมองลึกเข้าไปในพฤติกรรมของจิตก็จะเห็นความวุ่นวายของจิต คือ ถ้าจิตคิดโดยไม่รู้ตัวว่าคิด จิตจะคิดปรุงแต่งวนซ้ำๆ แต่พอมีสติรู้สึกตัวว่าคิด และตั้งคำถามกับจิตว่า กำลังคิดอะไร จิตจะหยุดคิดทันที ถึงจะบอกจิตว่า “ลองคิดเรื่องนี้อีกที” จิตก็เฉยๆ เสียแล้ว ไม่คิดต่อ แต่พอเผลอไปสักหน่อย จิตก็จะไปทำเรื่องอื่นอีกแล้ว

เวลาดูจิตให้ดูจากการไขว่คว้าหา ดูจากความชอบ ความว้าวุ่น ความอยากยึดครอง ความไม่อยากให้เปลี่ยนแปลงหลุดลอยไป ดูจากความหงุดหงิด ขัดเคืองใจ ความโกรธา ความผูกใจเจ็บ ความอยากผลักไสออกไป

ให้พิจารณาอารมณ์เหล่านี้ เวลาเกิดขึ้น ขณะดำรงอยู่ และดับไป หลังจากความคิดเหล่านี้หายไป ความรู้สึกเปลี่ยนไปอย่างไร

การเดินจงกรม แม้จะฝึกเดินด้วยคำบริกรรม เช่น ขวาย่างหนอ ซ้ายย่างหนอ พุทโธ หรือ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ก็ตาม แต่สุดท้าย เมื่อจิตรวมดวงมีอารมณ์เดียวอยู่กับก้าวย่าง ก็จะไม่มีคำบริกรรมใดๆ ติดพ่วงไปกับการเดิน ไม่มีตัวตนเราเขา จะมีแค่อาการเคลื่อนไหวเพียงอย่างเดียวเท่านั้นที่ปรากฏ

เมื่อไม่มีคำบริกรรมติดพ่วงมากับก้าวย่าง การเดินจึงเบาสบาย ไม่อึดอัด เพราะจิตไม่พะว้าพะวงไปกับบริกรรม

แม้ฝึกเดินตอนแรกอาจต้องอาศัยคำบริกรรมเพื่อหาที่ให้จิตยึด แต่พอฝึกเดินไปสักระยะ จนสามารถเดินได้โดยไม่จำเป็นต้องอาศัยคำบริกรรมก็จะเห็นเพียงอาการที่เท้าก้าวเดิน จะเกิดความเบิกบาน สว่างไสวอยู่ภายใน เหมือนเด็กที่ถูกสอนให้หัดเดิน ในช่วงแรกๆ ต้องอาศัยเครื่องช่วยพยุงเดิน แต่พอเดินได้เอง และรู้วิธีเดินด้วยตัวเองก็ไม่ต้องพึ่งเครื่องช่วยพยุงเดินอีกต่อไป จะรู้สึกว่าเครื่องช่วยพยุงนั้นเป็นภาระ ไม่อยากใช้อีกต่อไป หลังจากนั้นก็จะเดินตัวปลิว โดยไม่ต้องอาศัยเครื่องช่วยพยุงเดิน รู้แค่ว่าเดินได้แล้ว

การเดินจงกรมก็เช่นเดียวกัน คำบริกรรมมีความจำเป็นตอนฝึกเดินใหม่ๆ แต่เมื่อเดินมากเข้าจนรู้วิธีการเดินแล้ว จะรู้สึกอึดอัดกับคำบริกรรมที่ติดพ่วงไปกับทุกก้าวย่างที่เคลื่อนไป อยากจะรู้แค่อาการเดินก้าวไปของเท้าอย่างเดียวเท่านั้น มันเบาสบาย ไม่อยากมีคำบริกรรมมาคอยเป็นภาระของการเดิน

ในที่สุดจิตก็จะเพ่งรู้แค่อาการของเท้าเท่านั้น จะเห็นพื้นเป็นพื้น ก้าวเป็นก้าว ความรู้สึกเป็นความรู้สึก ความคิดเป็นความคิด จะเห็นอาการที่เท้ากระทบพื้น  แล้วเกิดการสั่นสะเทือนขึ้นมาจากฝ่าเท้าถึงบั้นเอว จนรู้สึกไหวถึงทรวงอก ยิ่งเดินมาก เดินนาน อาการเหล่านี้ก็ยิ่งปรากฏเด่นชัดขึ้น ในความรู้ตัวทั่วพร้อม

ให้เดินแล้วพิจารณาอาการนั้นๆ เรื่อยไป

เวลาเดินจงกรม แทนที่จะเห็นการก้าวเดินของเท้า แต่กลับเห็นภาพในอดีต ภาพในอนาคต  เห็นภาพบ้าน ภาพรถ  ภาพที่พอใจ ไม่พอใจ แสดงว่าไม่ได้อยู่กับการเดินอย่างเต็มที่  ทำอย่างไรจึงจะกลับมาอยู่กับการเดิน ทำอย่างไรกายกับใจจะมาอยู่ด้วยกัน

ที่จริง การเดินจงกรมท่านก็ไม่ได้บอกวิธีไว้ชัดเจนว่าต้องเดินแบบไหนอย่างไร ต้องใช้เวลานานเท่าใด บอกไว้แต่เพียงว่าให้เดินกลับไปกลับมา ไม่ส่งใจออกไปนอกเส้นทางจงกรม มีสติกำหนดไปที่เท้า ก้าวกลับไปกลับมา แล้วท่านก็บอกอานิสงส์ของการเดินจงกรมเอาไว้ว่า

การเดินจงกรมมากจะทำให้เดินทางไกลได้อึด ทำให้บำเพ็ญเพียรได้ทน ทำให้มีโรคน้อย อาหารที่กินเข้าไปก็ย่อยง่าย ทำให้นั่งสมาธิได้นาน และการเดินจงกรมยังเป็นวิธีแก้ง่วงได้ด้วย ตามที่พระพุทธเจ้าสอนพระโมคคัลลานะเอาไว้

ส่วนวิธีเดินจงกรมที่ใช้กันอยู่ในปัจจุบันก็มีหลายวิธี ไม่ว่าจะเป็นวิธีดูการก้าวไปของเท้าที่กำลังเคลื่อนไป วิธีใช้คำว่า “ซ้ายย่างหนอ ขวาย่างหนอ ฯลฯ” และวิธีใช้คำว่า “พุทโธ” เป็นคำบริกรรมกำกับไปพร้อมกับการเดิน  ซึ่งเป็นวิธีที่ใช้กันอยู่โดยทั่วไป ขึ้นอยู่กับว่าครูบาอาจารย์ท่านให้ฝึกรูปแบบไหนวิธีใดแล้วได้ผลและตรงกับอัธยาศัยผู้ปฏิบัติก็เป็นอันใช้ได้ทุกวิธี

นอกจากนั้นยังมีอีกวิธีที่หลวงพ่อสมเด็จพระพุฒาจาย์(เกี่ยว อุปเสโณ) วัดสระเกศเคยแนะนำให้ลองนำไปฝึก คือ ใช้คำว่า “อนิจจัง ทุกข์ อนัตตา”  เป็นคำบริกรรมกำกับไปพร้อมกับการก้าวเดิน ปฏิบัติแล้วทำให้ความเบื่อหน่ายในสังขารปรากฏง่าย ท่านว่า เป็นวิธีที่คณะกุฏิฯ  ใช้กันมาในสำนักวัดสระเกศ

เวลาเดินไปสุดปลายทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่งก็หยุดยืนครุ่นคิดพิจารณาถึงความไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลาย กายใจก็ไม่เที่ยง สรรพสิ่งรอบตัวก็ไม่เที่ยง ครุ่นคิดพิจารณาความไม่เที่ยงของสรรพสิ่งที่ถักทอเชื่อมโยงถึงกันซึ่งกำลังเกิดอยู่รอบตัว จากนั้นจึงก้าวเดินกลับไปกลับมาอีก แล้วหยุดยืนที่สุดปลายทางจงกรมด้านใดด้านหนึ่งครุ่นคิดพิจารณาถึงความไม่เที่ยงของสังขารทั้งหลาย จะทำให้ความรู้สึกตัวทั่วทั้งกายเด่นดวงลุกโพรงขึ้นได้ง่าย

วัดสระเกศมีคณะสำหรับปฏิบัติพระกรรมฐาน เรียกว่า “คณะกุฏิฯ”  ภายในคณะจะมีกุฏิเป็นหลังๆ หลังละ ๑ ห้อง แต่ละกุฏิจะมีห้องเก็บกัปปิยภัณฑ์อยู่อีก ๑ ห้อง หลวงพ่อสมเด็จฯ บอกว่า เวลาเดินจงกรม ครูบาอาจารย์รุ่นเก่าในคณะกุฏิท่านจะบริกรรมว่า “อนิจจัง ทุกข์ อนัตตา”

“อนิจจัง ทุกข์ อนัตตา”

“อนิจจัง ทุกข์ อนัตตา”

 เวลาเดินจงกรมจะทดลองใช้วิธีนี้ดูบ้างก็ได้   

สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๑ จงกรม เดินนานแค่ไหน ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ”

The post สุดทางจงกรม : สมาธิเบื้องต้นสำหรับลงมือปฏิบัติ (มหาสติปัฏฐาน ๔) บทที่ ๕๑ จงกรม เดินนานแค่ไหน ประพันธ์โดย พระราชกิจจาภรณ์ (พระมหาเทอด ญาณวชิโร) “ญาณวชิระ” appeared first on Manasikul Online.